1. Bh’rợ tr’penh tr’zâl bhlưa Nga- Ukraine bhrợ râu căh liêm coh cấp độ prang bha lang k’tiêc

Xa nay bh’rợ chính trị, kinh tế bha lang k’tiêc tr’xăl k’rơ pa bhlâng bêl Nga bhrợ bh’rợ quân sự chr’năp đhị Ukraine tơợ t’ngay 24/2/2022.

Xang k’nặ 10 c’xêê tr’zâl lâng căh n’leh vaih choom u xiêr, bh’rợ tr’zâl coh Ukraine ơy lâng xoọc bhrợ râu căh liêm crêê vaih đanh đươnh tước ooy xa nay bh’rợ zr’ziêng bha lang k’tiêc tước ooy ha y chroo âng bha lang k’tiêc, bhrợ ha bha lang k’tiêc ăt lâng đhr’năng tr’pác tr’clăh t’mêê pa bhlâng căh liêm crêê.

2. Bha lang k’tiêc loọng p’loọng xang pr’luh cr’ăy Covid-19, kinh tế prang bha lang k’tiêc ăt lâng đhr’năng vaih râu căh liêm crêê

Năc tơợ quý I/2022, bha lang k’tiêc năc tr’xăl xa nay bh’rợ zâl cha groong pr’luh cr’ăy Covid-19, đơơh loon choom ăt mamông lâng g’luh pr’luh t’mêê.

Pazêng k’tiêc k’ruung coh bha lang k’tiếc năc ting t’ngay ăt mamông lâng đhr’năng cơnh c’xu t’mêê, loọng p’loọng bha lang k’tiêc, pa dưr bh’rợ tr’câl tr’bhlêy… đoọng bơơn pa dưr cớ râu dưr vaih âng kinh tế xang k’nặ 2 c’moo lum zr’năh k’đhap tu pazêng bh’rợ zâl cha groong pr’luh rơợng griing.

Râu zr’năh k’đhap tơợ lạm phát, râu ta bhúch ooy chr’na đha năh, năng lượng tu bh’rợ tr’zâl lâng lãi suất dưr dzoóc dal xoọc bhrợ ha kinh tế bha lang k’tiêc ăt lâng đhr’năng căh liêm crêê lâng vêy cơnh năc dzợ u vaih coh c’moo 2023.

3. Dân số bha lang k’tiêc năc tước ooy 8 tỷ cha năc: c’rơ t’mêê, zr’năh k’đhap t’mêê

T’ngay 15/11/2022 năc dưr vaih cr’lặ t’nil t’mêê coh râu dưr vaih âng acoon manuyh bêl dân số prang bha lang k’tiêc năc tươc mơ 8 tỷ cha năc.

Râu pa dưr râu n’nâu năc xay moon pazêng râu liêm choom coh bh’rợ zư lêy c’rơ âng zập ngai, chế độ dinh dưỡng, pa liêm pa sạch a chắc a zân lâng y tế, bhrợ t’vaih c’rơ ga măc bhlâng, đợ manuyh pa bhrợ bấc pa bhlâng đoọng bha lang k’tiêc bhrợ pazêng cr’noọ bh’rợ ooy bh’rợ pa dưr acoon manuyh, pa dưr kinh tế - xã hội.

Hân đhơ cơnh đêêc, đh’rưah lâng năc bh’rợ dưr bấc dân số năc vêy bấc râu zr’năh k’đhap coh prang bha lang k’tiêc, xay moon pazêng bh’rợ coh pazêng apêê chính phủ: râu đêêc năc zr’năh k’đhap ooy c’lâng p’rang, pazêng râu bh’rợ zooi đoọng lâng bh’rợ xã hội chr’năp, đhr’năng dân số t’cooh bấc lâng râu căh ma mơ coh xã hội, tr’pác bhlưa k’van k’bhộ- đharựt đharăh; môi trường nha nhự, cruung đác ting t’ngay croóch lâh mơ.

4. Râu căh liêm crêê ooy năng lượng coh prang bha lang k’tiêc

Râu căh liêm crâng âng năng lượng coh prang bha lang k’tiêc xoọc dưr vaih lâng râu căh liêm crêê năc bấc zr’lụ bha lang k’tiêc ăt lâng đhr’năng ta bhúch tơợ pay đoọng bêl chr’năp âng dầu, chr’năp khí oih lâng zên điện dzoóc dal.

Râu căh liêm crêê âng năng lượng đoọng lêy c’lâng bh’rợ đơơh hân đươi dua năng lượng t’viêng, năng lượng ng’bhrợ cớ.

5. Hội nghị OCOP 27 ơy bhrợ t’vaih râu liêm buôn pa bhlâng coh lịch sử ooy bh’rợ bhrợ t’vaih quỹ chroót pa chô “râu bil bal lâng râu bil hư”

Hội nghị g’luh 27 pazêng n’đăh ting pâh Công ước khung âng Liên hợp quốc ooy râu tr’xăl âng pleng k’tiêc (COP27) đhị thành phố Xem En- sếch (Sham El- Sheikh), Ai Cập ơy prá xay xang xa nay gr’hoót chr’năp pa bhlâng ooy bh’rợ bhrợ t’vaih Quỹ chroót pa chô râu bil bal lâng bil hư đoọng ha pazêng k’tiêc k’ruung buôn vaih râu căh liêm crêê lâng râu tr’xăl âng pleng k’tiêc.

Quỹ chroót pa chô n’nâu năc pazêng vêy đợ zên ooy râu bil bal lâng lâng crêê bil hư tu pleng k’tiêc bhrợ t’vaih đoọng ha apêê k’tiêc k’ruung đharựt, pazêng: bhrợ đong ắt, c’lâng p’rang crêê ta pa hư lâng zooi đhanuôr crêê bil hư đhí boo, tuh bhlong vaih ga măc pa bhlâng.

Xa nay gr’hoót ga măc chr’năp n’nâu vêu ta lêy năc thắng lợi ga măc pa bhlâng âng apêê k’tiêc k’ruung xoọc dưr vaih xang lâh 30 c’moo prá xay.

6. Trung Quốc bhrợ têng liêm xang Đại hội Đảng Cộng sản Trung Quốc g’luh XX

Đại hội g’luh XX Đảng Cộng sản Trung Quốc năc bh’rợ chr’năp lâng Trung Quốc coh cr’chăl kinh tế ga măc g’luh 2 bha lang k’tiêc tước ooy c’lâng t’mêê, bhrợ pa dưr prang zập n’đăh k’tiêc k’ruung, hiện địa hoá xã hội chủ nghĩa.

Đại hội g’luh XX âng Đảng Cộng sản Trung Quóc năc dzợ xay moon pazêng c’lâng bh’rợ coh chính sách đối ngoại đoọng zâl cha groong pazêng râu zr’năh k’đhap lâng bhrợ nhâm mâng xa nay bh’rợ lâng râu chr’năp coh bha lang k’tiêc âng Trung Quốc.

7. Bầu cử Quốc hội coh m’pâng nhiệm kỳ Mỹ: Đảng Cộng hòa k’đhơợng lêy hạ viện

Bh’rợ bầu cử Quốc hội bhlưa nhiệm kỳ Mỹ c’moo 2022 vêy ta bhrợ lâng đhr’năng tr’zeng k’rơ pa bhlâng bhlưa apêê ứng cử viên âng bơr đảng Dân chủ lâng Cộng hoà. Đảng Dân chủ năc cớ bơơn k’đhơợng Thượng viện lang đảng Cộng hoà bơơn k’đhơợng lêy Hạ viện.

Bh’rợ đảng Cộng hoà bơơn k’đhơợng lêy Hạ viện coh Quốc hội Mỹ vêy cơnh bhrợ ha Tổng hống Joe Biden lum bấc râu zr’năh k’đhap coh x’rịa âng nhiệm kỳ, vaih râu zr’năh k’đhap tươc ooy chính sách đối nội lâng đối ngoại âng Mỹ; năc bhrợ râu zr’năh k’đhap ooy bh’rợ ta bơơn tranh cử Tổng thống Mỹ c’moo 2024.

8. NATO t’bhlâng bhrợ t’bhưah bh’rợ liên minh

T’ngay 5/7/2022, đhị Brussels (Bỉ), 30 k’tiêc k’ruung thành viên âng Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) ơy ký Nghị định thư t’mọt Thuỵ Điển lâng Phần Lan, bh’rợ bhrợ t’bhưah chr’năp n’nâu âng liên minh n’nâu năc tơợ m’pâng pazêng c’moo 1990 âng thế kỷ l’lăm.

Bh’rợ pa đơp đoọng bha ar nhăn mót ooy Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) âng Phần Lan lâng Thuỵ Điển ơy bhrợ t’bil xa nay trung lập âng pazêng k’tiêc k’ruung Bắc Âu, xoọc bhrợ tr’xăl xa nay bh’rợ chính trị châu Âu.

Ha dang bơr k’tiêc k’ruung Bắc Âu n’nâu xay bhrợ liêm xang bh’rợ ting mọt ooy NATO, năc râu đêêc bhrợ t’vaih râu tr’xăl ga măc pa bhlâng ooy xa nay bh’rợ an ninh châu Âu coh k’zệt c’moo ha y.

9. CHDCND Triều Tiên ơy penh bấc tên lửa, prá xay xang luật xay moon năc k’tiêc k’ruung hạt nhân

T’ngay 8/9/2022, Hội đồng Nhân dân Tối cao CHDCND Triều Tiên ơy prá xay xang Luật xay moon quyền đươi hạt nhân zâl đoọng zư lêy ađay. Luật xay moon CHDCND Triều Tiên năc k’tiêc k’ruung k’đhơợng đươi vũ khí hạt nhân, đoọng k’tiêc k’ruung n’nâu zâl penh ha dang bơơn lêy muy bh’rợ tước zâl ooy k’tiêc k’ruung đay lâng vũ khí lêệng c’chêệt bấc manuyh căh cậ đoọng tươc ooy pazêng mục tiêu bha lâng âng k’tiêc k’ruung.

10. World cup coh g’luh tr’nơơp vêy ta bhrợ têng đhị muy k’tiêc k’ruung hồi giáo Trung Đông

Vòng chung kết bóng đá bha lang k’tiêc 2022 (World Cup 2022) vêy ta bhrợ têng đhị Qata tơợ t’ngay 20/11- 18/12/2022 lâng bấc râu đơ chr’năp: G’luh tr’nơơp World cup vêy ta bhrợ đhị muy k’tiêc k’ruung Hồi giáo Trung Đông, g’luh tr’nơơp coh lịch sử, vòng chung kết bóng đá bha lang k’tiêc vêy ta bhrợ coh hân noo ha ọt xăl tu hân noo ch’noọng; g’luh tr’nơơp Morocco- muy đội bóng châu Phi bơơn mọt ooy bán kết.

Trận chung kết pr’hay pa bhlâng coh lịch sử World Cuo bhlưa Pháp lâng Argentina năc râu liêm pr’hay pa bhlâng. World Cup 2022 vêy haanh deh ađoo cha ơh bóng ta béch pa bhlâng Lionel Messi, ting n’năc xay moon râu ta béch âng lang apêê cha ơh bóng t’mêê t’mêê năc Kylian Mbappé năc p’căh mặt./.

10 sự kiện quốc tế nổi bật năm 2022 do VOV bình chọn

1. Xung đột Nga- Ukraine gây hệ lụy ở cấp dộ toàn cầu

Cục diện địa chính trị, địa kinh tế thế giới thay đổi sâu sắc sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine ngày 24/2/2022.

Sau gần 10 tháng đối đầu và chưa có dấu hiệu giảm nhiệt, xung đột ở Ukraine đã và đang gây ra những tác động dài hạn đến tương lai quan hệ quốc tế, đặt thế giới đứng trước những ngã rẽ nguy hiểm mới.

2. Thế giới mở cửa sau đại dịch Covid-19, kinh tế toàn cầu đối diện với suy thoái

Bắt đầu từ quý I/2022, thế giới đã thay đổi chiến lược ứng phó với đại dịch Covid 19, chủ động thích ứng với làn sóng dịch mới.

Hầu hết các nước trên thế giới đã dần thích ứng với trạng thái bình thường mới, mở cửa biên giới, khôi phục giao thương… để lấy lại đà phát triển kinh tế sau gần 2 năm kiệt quệ do các biện pháp chống dịch nghiêm ngặt.

Áp lực từ lạm phát, cuộc khủng hoảng lương thực, năng lượng do xung đột và lãi suất cao đang đẩy kinh tế thế giới đến bờ vực suy thoái và có thể còn tiếp diễn trong 2023.

3. Dân số thế giới chạm mốc 8 tỷ người: động lực mới, thách thức mới

Ngày 15/11/2022 đã trở thành cột mốc mới trong hành trình phát triển của nhân loại khi dân số toàn cầu chính thức đạt 8 tỷ người.

Sự tăng trưởng này đánh dấu những tiến bộ trong công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng, chế độ dinh dưỡng, vệ sinh cá nhân và y tế, tạo nguồn lực to lớn, nguồn cung lao động dồi dào để thế giới thực hiện những mục tiêu về phát triển con người, thúc đẩy kinh tế-xã hội.

Tuy nhiên, đi kèm với tăng dân số là không ít thách thức toàn cầu đòi hỏi các giải pháp tầm liên chính phủ: đó là áp lực đối với hệ thống cơ sở hạ tầng, các phúc lợi và dịch vụ xã hội thiết yếu; tình trạng già hóa dân số và bất bình đẳng xã hội, phân hóa giàu-nghèo gia tăng; ô nhiễm môi trường, cạn kiệt hệ sinh thái.

4. Khủng hoảng năng lượng toàn cầu

Khủng hoảng năng lượng toàn cầu đang diễn ra với hệ lụy là phần lớn các khu vực trên thế giới phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn cung trong khi giá dầu, giá khí đốt và giá điện tăng mạnh.

Khủng hoảng năng lượng toàn cầu cho thấy xu thế tất yếu phải nhanh chóng chuyển sang sử dụng nguồn năng lượng xanh, năng lượng tái tạo.

5. Hội nghị OCOP 27 đạt thảo thuận lịch sử về việc thành lập quỹ bồi thường “tổn thất và thiệt hại”

Hội nghị lần thứ 27 các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP27) tại thành phố Xam En-sếch (Sharm El-Sheikh), Ai Cập đã thông qua thỏa thuận lịch sử về việc thành lập Quỹ bồi thường tổn thất và thiệt hại cho các nước dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu.

Quỹ bồi thường này sẽ bao gồm các khoản chi phí cho những tổn thất và thiệt hại do biến đổi khí hậu gây ra cho các nước nghèo, gồm: xây dựng nhà cửa, cầu đường bị phá hoại và hỗ trợ người dân bị ảnh hưởng bởi thiên tai, mưa lũ nghiêm trọng.

Thỏa thuận lịch sử được coi là thắng lợi lớn nhất của các nước đang phát triển sau hơn 30 năm đàm phán.

6. Trung Quốc tổ chức thành công Đại hội Đảng cộng sản Trung Quốc lần thứ XX

Đại hội lần thứ XX Đảng Cộng sản Trung Quốc là sự kiện có ý nghĩa quan trọng đối với Trung Quốc trong thời điểm nền kinh tế lớn thứ hai thế giới bước vào hành trình mới, xây dựng toàn diện đất nước, hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa.

Đại hội lần thứ XX của Đảng Cộng sản Trung Quốc còn đặt ra những đường hướng trong chính sách đối ngoại để đối phó với các thách thức và củng cố vai trò và vị thế quốc tế của Trung Quốc.

7. Bầu cử Quốc hội giữa nhiệm kỳ Mỹ: Đảng Cộng hòa nắm quyền kiểm soát hạ viện

Cuộc bầu cử Quốc hội giữa nhiệm kỳ Mỹ năm 2022 đã diễn ra với sự cạnh tranh gay gắt giữa các ứng cử viên của hai đảng Dân chủ và Cộng hòa. Đảng Dân chủ tiếp tục kiểm soát Thượng viện và đảng Cộng hòa giành được Hạ viện.

Việc đảng Cộng hòa giành quyền kiểm soát Hạ viện trong Quốc hội Mỹ có thể khiến Tổng thống Joe Biden đối mặt với nhiều thách thức trong 2 năm cuối của nhiệm kỳ, ảnh hưởng đến các chính sách đối nội và đối ngoại của Mỹ; ít nhiều sẽ tác động tới cuộc chạy đua tranh cử Tổng thống Mỹ năm 2024.

8. NATO tiếp tục mở rộng liên minh

Ngày 5/7/2022, tại Brussels (Bỉ), 30 nước thành viên của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) đã ký Nghị định thư kết nạp Thụy Điển và Phần Lan, động thái mở rộng quan trọng nhất của liên minh này kể từ giữa những năm 1990 của thế kỷ trước.

Việc nộp đơn xin gia nhập Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) của Phần Lan và Thụy Điển đã phá vỡ quan điểm trung lập của các nước Bắc Âu, đang làm thay đổi bàn cờ địa chính trị châu Âu.

Nếu hai quốc gia Bắc Âu này hoàn tất quá trình gia nhập NATO, thì điều đó sẽ tạo ra những thay đổi lớn đối với cấu trúc an ninh châu Âu trong nhiều thập kỷ tới.

9. CHDCND Triều Tiên thử tên lửa hàng loạt, thông qua luật tuyên bố là quốc gia hạt nhân

Ngày 8/9/2022, Hội đồng Nhân dân Tối cao CHDCND Triều Tiên đã chính thức thông qua Luật quy định quyền sử dụng đòn tấn công hạt nhân phủ đầu để tự vệ. Luật tuyên bố CHDCND Triều Tiên là quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân, cho phép nước này tấn công hạt nhân phủ đầu nếu phát hiện một cuộc tấn công sắp xảy ra bằng vũ khí hủy diệt hàng loạt hoặc nhằm vào các “mục tiêu chiến lược” của đất nước.

10. World cup lần đầu tiên được tổ chức tại một nước hồi giáo Trung Đông

Vòng chung kết bóng đá thế giới 2022 (World Cup 2022) được tổ chức tại Qatar từ 20/11-18/12/2022 với nhiều điểm đặc biệt: Lần đầu tiên World Cup được tổ chức tại một nước Hồi giáo Trung Đông, lần đầu tiên trong lịch sử, vòng chung kết bóng đá thế giới diễn ra vào mùa Đông thay vì mùa Hè; lần đầu tiên Morocco - một đội bóng châu Phi lọt vào bán kết.

Trận chung kết trong mơ kịch tính nhất trong lịch sử World Cup giữa Pháp và Argentina là minh chứng tiêu biểu nhất. World Cup 2022 cũng vinh danh thiên tài bóng đá Lionel Messi, đồng thời khẳng định tài năng của thế hệ ngôi sao bóng đá mới mà Kylian Mbappé là đại diện./.