Zr’lụ zư lêy crâng k’coong Nà Hẩu bhứah lấh 16 r’bhâu hécta, ắt cóh vel đông 4 chr’val: Nà Hẩu, Đại Sơn, Mỏ Vàng lâng Phong Dụ Thượng, chr’hoong Văn Yên, tỉnh Yên Bái. Ooy đâu vêy crâng a’bhưy chr’nắp liêm lalay âng zr’lụ k’coong ch’ngai đắh Bắc Việt Nam lâng bấc râu a’đhắh dzăm, n’loong n’cuông chr’nắp pr’hắt. Zr’lụ zư lêy nâu cung nắc đhị ặt ma mung âng k’dâng 72 râu a’đhắh dzăm, 240 râu a’chim, k’noọ 50 râu xong ta tơ cóh k’tiếc, ooy đâu vêy bấc ặt ooy bha ar bhrông Việt Nam lâng bha lang k’tiếc cơnh chr’gơơng, gr’bhái, boọ, coọp pậ a’cọ, ta ri...

Ắt đhị zr’lụ n’lơớp cóh zr’lụ zư lêy, lâng lấh 4.500 hécta crâng chr’nắp, chr’val Nà Hẩu vêy lấh 460 pr’loọng đhanuôr Mông ắt ma mung. Đoọng zư lêy liêm choom đợ đhăm crâng pr’đươi, tơợ đenh đhanuôr ơy pa glúh đợ quy định đắh bhiệc zư lêy crâng lâng bơơn đhanuôr chắp hơnh. Mưy ooy đợ nâu nắc lêy bhrợ j’niêng bh’rợ bhuốih crâng. XoỌc đâu nắc ơy pa dưr pa xớc váih bhiệc bhan Tết crâng Nà Hẩu zâp bêl ha pruốt chô lâng bấc j’niêng bh’rợ chr’nắp cơnh bhuốih cáih crâng, zước nhăn đắh crâng râu pr’đoọng pr’đhooi liêm crêê, n’loong n’cuông t’viêng liêm, bơơn bhrợ bấc... T’coóh Sùng A Xà, mưy đhanuôr cóh vel Bản Tát, chr’val Nà Hầu moon: “Ting cơnh j’niêng bh’rợ âng manứih Mông nắc tơợ ahay ơy vêy j’niêng bhuốih crâng. Zâp c’moo manứih bhuốih nắc bhrợ zâp bh’rợ lêy bhuốih đoọng zư lêy crâng, zư lêy toọm đác. Ha dang ngai toon bhrợ mốp lết, pa hư crâng, col n’loong nắc buôn jéh k’ay...”

Tơợ j’niêng bh’rợ zư lêy crâng, lêy crâng nắc đhr’nông đông zr’nưm âng đhanuôr, vel bhươl cóh Nà Hẩu zâp đhị cung vêy mưy zr’lụ crâng chr’nắp, cắh đoọng moót bhrợ pa hư. Zr’lụ crâng nâu ặt đhị liêm bhlâng âng vel đông, vêy bấc n’loong ga mắc chr’nắp... Lâng đợ quy định cắh choom moót gợ, nắc crâng ta luôn zư lêy liêm choom, dưr váih đhị zr’lụ crâng ma bhưy chr’nắp bhlâng. Anoo Sùng A Chua, mưy đha đhâm cóh chr’val Nà Hẩu đoọng năl: “Đhị bhiệc bhuốih crâng, azi bơơn apêê a’bhướp a’dích, k’căn k’coonh pa choom đoọng bhiệc zư lêy crâng đoọng liêm choom lâng doọ pa hư crâng bhrợ hr’cấh ha voóh k’tiếc... Tơợ đêếc, đoọng crâng dưr váih zr’lụ sinh thái âng chr’val tước ha y chroo..”

Hạt Kiểm lâm Văn Yên, Ban k’đhơợng zư zr’lụ zư lêy crâng da ding Nà Hẩu, cr’chăl hanua ơy t’bhlâng pazưm lâng chính quyền chr’val lêy đoọng k’đhơợng zư, zư lêy lấh 3.700 hécta crâng a’bhưy chr’nắp đoọng ha đhanuôr zâp vel đông đoọng đhanuôr bơơn đươi râu chr’nắp liêm đắh zên chroót dịch vụ crâng. Chr’val cung bhrợ pa dưr zâp tổ, đội zyư lêy lâng cha groong roóh cát crâng. Đh’rứah lâng nâu nắc t’bhlâng xay moon, p’too pa choom đhanuôr; bhrợ đoọng ha đhanuôr ký gr’hoót zư lêy, cha groong roóh cát crâng; toom coọp rơợng nhâm zâp bh’rợ bhrợ cắh liêm crêê. T’coóh Vũ Minh Phúc-Hạt trưởng Hạt kiểm lâm Văn Yên, tỉnh Yên Bái đoọng năl: “Azi năl ghít đhanuôr pấh bhrợ, k’đhơợng zư crâng nắc đoo chr’nắp, pa noong p’têết dal zooi đoọng ha c’bhúh kiểm lâm bơơn lêy, toom coọp zâp bh’rợ bhrợ cắh liêm crêê. Tu cơnh đêếc, ooy đợ c’moo hanua lâng cr’chăl nâu a’tốh azi t’bhlâng prá xay lâng đhanuôr, đương xơợng xay moon đắh vel đông, ooy đâu bhrợ pa dưr zâp xa nay bh’rợ, c’lâng bh’rợ liêm glặp, đoọng bhrợ ha cơnh zư lêy liêm choom k’tiếc crâng ơy váih, zêl cha groong tước mơ m’bứi bhlâng bhrợ pa hư crâng.”

Râu chắp lêy, zư pa liêm âng đhanuôr cóh vel đông, đh’rứah lâng râu t’bhlâng âng ngành chức năng, đợ đhị đhăm crâng pr’đươi chr’nắp pr’hắt âng zr’lụ zư lêy crâng da ding Nà Hẩu ting ặt t’viêng liêm ting c’moo c’xêê. ĐoỌng đhanuôr bơơn ta zư lêy lêy, pr’ắt tr’mung ting pa dưr lấh, lâng lấh mơ nắc âng đơơng Nà Hẩu váih đhị lêy chô chi ớh pr’hay chr’nắp đoọng ha ta mooi ch’ngai đăn./.

Cách giữ rừng của người Mông Nà Hẩu

Nà Hẩu là xã đặc biệt khó khăn nằm trong vùng lõi của Khu Bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, thuộc huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái. Đây là nơi định cư lâu đời của đồng bào dân tộc Mông. Cuộc sống tuy còn nhiều khó khăn, song các thế hệ bà con nơi đây vẫn nỗ lực cùng nhau bảo vệ và giữ rừng bằng cách của mình và bằng cái tình đối với rừng. Nhờ đó, nhiều khu rừng nguyên sinh  được bảo tồn hiệu quả cho đến hôm nay.

Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu rộng hơn 16 nghìn héc ta, nằm trên địa bàn 4 xã: Nà Hẩu, Đại Sơn, Mỏ Vàng và Phong Dụ Thượng, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái. Nơi đây có hệ sinh thái rừng tự nhiên phong phú, đa dạng, mang tính điển hình của vùng núi phía Bắc Việt Nam cùng nhiều loài động, thực vật quý hiếm. Khu bảo tồn này cũng là nơi sinh sống của khoảng 72 loài thú, 240 loài chim, gần 50 loài bò sát, trong đó có nhiều loài trong Sách Đỏ Việt Nam và thế giới như sơn dương, gấu, vượn đen tuyền, voọc xám, rùa đầu to, kỳ đà hoa; chim hồng hoàng… 

Nằm trong vùng lõi của khu bảo tồn, với hơn 4.500 héc ta rừng đặc dụng, xã Nà Hẩu có hơn 460 hộ đồng bào Mông sinh sống. Để bảo vệ tốt những cánh rừng nguyên sinh, từ lâu bà con đã đặt ra những quy định về việc bảo vệ rừng và được cộng đồng tôn trọng. Một trong số đó là thực hành tín ngưỡng cúng rừng. Ngày nay nó đã được phát triển thành Lễ hội Tết rừng Nà Hẩu vào dịp đầu xuân hằng năm với nhiều nghi thức độc đáo như: Dâng lễ vật thần rừng, cầu khấn thần rừng ban lộc rừng, cầu mưa thuận gió hòa, cây cối tốt tươi, mùa màng bội thu... Ông Sùng A Xà, một người dân ở thôn Bản Tát, xã Nà Hẩu cho biết: “Theo tục lệ của người Mông thì từ ngày xưa đã có tục cúng rừng. Hằng năm thầy cúng sẽ làm các phép bùa để giữa các khu rừng, bảo vệ nguồn nước. Nếu mà người nào cố tình vi phạm, phát phá rừng, chặt cây to sẽ bị đau ốm…”

Từ tập quán, tín ngưỡng tôn trọng, bảo vệ rừng; coi rừng là ngôi nhà chung của cộng đồng, thôn, bản nào ở Nà Hẩu cũng có một khu rừng cấm, rừng thiêng. Khu rừng này nằm ở địa thế đẹp nhất của thôn, có nhiều loại cây to quý hiếm… Với những quy định "bất khả xâm phạm”, nên rừng luôn được bảo vệ tốt và các cánh rừng đó đã trở thành khu bảo tồn thiên nhiên. Anh Sùng A Chua, một thanh niên trẻ ở xã Nà Hẩu cho biết: “Qua lễ cúng rừng, chúng em được ông bà, bố mẹ dạy bảo chăm sóc, bảo vệ rừng cho tốt và không chặt phá rừng nhằm chống xói mòn, sạt lở đất... Từ đó để rừng trở thành khu sinh thái của xã cả trước mắt và sau này nữa”.

Hạt Kiểm lâm Văn Yên, Ban Quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, thời gian qua đã tích cực phối hợp với chính quyền xã tiến hành giao khoán quản lý, bảo vệ trên 3.700 héc ta rừng tự nhiên đặc dụng cho cộng đồng các thôn trên địa bàn để bà con được hưởng lợi từ chi trả dịch vụ môi trường rừng. Xã cũng thành lập các tổ, đội bảo vệ và phòng chống cháy rừng. Song song với đó là tăng cường tuyên truyền, giáo dục nhân dân; tổ chức cho bà con ký kết bảo vệ, phòng cháy, chữa cháy rừng; xử lý nghiêm các hành vi vi phạm… Ông Vũ Minh Phúc - Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm Văn Yên, tỉnh Yên Bái cho biết: “Chúng tôi xác định cộng đồng dân cư, người dân tham gia quản lý, bảo vệ rừng chính là tai mắt, cánh tay nối dài giúp cho lực lượng kiểm lâm phát hiện, xử lý kịp thời các vi phạm. Vì vậy trong những năm qua và thời gian tới chúng tôi tiếp tục đối thoại với cộng đồng dân cư, lắng nghe ý kiến từ cơ sở, qua đó xây dựng các chương trình, kế hoạch phù hợp, để làm sao bảo vệ tốt diện tích rừng hiện có, ngăn chặn tới mức thấp nhất tất cả các hành vi vi phạm”.

Sự trân trọng, giữ gìn rừng bằng cả tấm lòng của người dân bản địa; cùng nỗ lực của ngành chức năng, những cánh rừng nguyên sinh, đặc dụng trong vùng lõi của Khu Bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu cứ thế xanh ngút ngàn theo năm tháng. Để rồi, bà con được che chở, đời sống từng bước được nâng cao và hơn thế nữa là đã, đang đưa Nà Hẩu trở thành điểm đến lý tưởng cho du khách gần xa ưa du lịch khám phá ./.