Rau la lua đoọng lêy, nâu đoo năc tơơm chr’noh crêê cơnh lâng cruung k’tiếc da ding k’coong vêy plêệng k’tiếc prang c’moo đh’hi ch’ngaách đh’rưah lâng bấc cơnh âng crâng k’coong. Tơơm cà phê năc chắt vaih liêm lâng đợ p’lêê đọm la liêm bhrợ t’vaih c’lâng t’bil đharựt nhâm mâng ha đhanuôr coh zr’lụ da ding k’coong Quảng Ngãi

Zr’lụ cruung k’tiếc Kon Tu Ma, chr’val Măng Đen, tỉnh Quảng Ngãi (bêl ahay năc chr’hoong Kon Plông, tỉnh Kon Tum ty ahay) vêy plêệng k’tiếc ch’ngaách đh’hi coh prang c’moo. Tơợ bấc c’moo ahay, pr’loọng đong anoo A Lương (manuyh Xê Đăng) ơy xăl đhăm choh arong căh lâh liêm choom năc choh cà phê coh zr’lụ cruung k’tiếc cha kêêt. Coh tr’nơơp anoo muy choh lêy mơ bơr pêê sào k’tiếc ha rêê. Xang g’luh pay pa chô coh tr’nơơp cà phê z’zăng bấc, đợ zên bơơn pay pa chô bấc lâh mơ t’piing lâng choh arong, tơợ đêêc năc anoo choh t’bấc. Tước cr’chăl n’nâu, anoo A Lương ơy choh lâh 2 héc ta cà phê, coh đêêc k’nặ 1 héc ta ơy choom pay pa chô.

Cr’noon Kon Tu Ma vêy 57 pr’loọng đong đhanuôr năc pazêng 57 pr’loỌng đong zêng choh cà phê zr’lụ crụung k’tiếc cha kêêt. Coh đêêc, pr’loọng đong m’bứi năc 5 sào tước 7 sào, pr’loọng đong bấc bhlâng công vêy bơr pêê héc ta. Ting choh cà phê, đhanuôr vêy ta pa choom ooy bh’rợ lêy pay m’ma, lúc phân, đh’leh đoong, tước ooy bh’rợ pêêh cà phê h’cơnh choom liêm choom lâh mơ. Lâng chr’năp âng cà phê xoọc đâu năc tơợ 23 tước 25 r’bhâu đồng muy ký, manuyh choh cà phê bơơn pay pa chô tơợ 60 tước 80 ức đồng muy héc ta. Lâng đhăm cà phê âng anoo A Lương, zập c’moo bơơn pay pa chô tơợ 80 tước 100 ức đồng. Anoo Lương prá xay:

“K’tiếc coh đâu liêm pa bhlâng, plêệng k’tiếc công crêê cơnh lâng tơơm cà phê coh zr’lụ cruung k’tiếc cha kêêt. Azi choh doọ ng’tưới đác. Zập c’moo năc lúc muy chu phần NPK năc tơơm chr’noh chắt vaih liêm. Đhanuôr coh đâu ma lêy pay m’ma, ma choh, ngai công lêy tơơm chr’noh n’nâu doọ bil g’lêêh zư lêy, năc đợ rau liêm choom bấc lâh mơ”.

Đhị chr’val Măng Đen, bấc pr’loọng đong ơy xăl đhăm ha rêê căh lâh liêm choom năc choh tơơm cà phê coh cruung k’tiếc cha kêêt. Tước nâu cơy, prang chr’val vêy lâh 1.000 héc ta cà phê; coh đêec vêy k’nặ 330 héc ta ơy choom pay pa chô, đợ bấc năc 16 tạ coh muy héc ta, đợ bấc k’nặ 900 tấn. Muy bơr bhươl cr’noon vêy đhăm cà phê ga măc cơnh Kon Chênh, Kon Năng, Kon Tu Ma, Kon Tu Rằng.

Ting cơnh t’cooh Nguyễn Nhật Trường, Phó Chủ tịch Thường trực UBND chr’val Măng Đen, đoọng p’zương ta mooi choh t’bấc tơơm chr’noh n’nâu, vel đong ơy zooi k’ha riêng r’bhâu tơơm m’ma; ting n’năc đh’rưah lâng pazêng đơn vị chức năng pa choom đoọng kỹ thuật choh lâng zư lêy cà phê. Chr’val công bhrợ 3 mô hình đh’rưah choh cà phê t’đui ooy rau chr’năp coh pazêng cr’noon Đăk Tăng lâng Măng Cành, lâng đhăm ga măc lâh 20 héc ta. Ting n’năc, bấc hợp tác xã, doanh nghiệp ting zooi ooy kỹ thuật, pa têêt bhrợ đh’rưah lâng câl pazêng tơơm cà phê. Nghị quyết Đại hội Đảng bộ chr’val Măng Đen g’luh tr’nơơp, nhiệm kỳ 2025 - 2030 công xay moon cà phê coh zr’lụ k’tiếc cha kêết năc tơơm chr’noh bha lâng, ting pa dưr rau bơơn pay pa chô lâng pa xiêr đharựt nhâm mâng ha đhanuôr vel đong.

“Coh cr’chăl ha y, ting cơnh Nghị quyết Đại hội Đảng bộ chr’val năc choh t’bấc lâh 1000 héc ta coh prang nhiệm kỳ, xay moon zr’lụ choh coh Đăk Tăng lâng Măng Cành. Tước nâu cơy tơơm cà phê năc doọ dzợ chrih lâng đhanuôr. Đhanuôr nâu cơy ơy choom choh lâng zư lêy. Pazêng HTX lâng đơn vị, doanh nghiệp pay câl năc apêê đoo công ta mooh câl tơợ đhanuôr. Apêê đoo pa choom đhanuôr h’cơnh ng’bhrợ, xang n’năc ta đang moon câl cà phê đọm năc căh câl p’lêê hất. Chính quyền, HTX lâng doanh nghiệp ơy ting choh bhrợ lâng đhanuôr, tu cơnh đêêc choh tơơm cà phê k’tiếc cha kêết coh Măng Đen năc liêm choom pa bhlâng”.

Căh muy coh Măng Đen, coh pazêng c’moo đăn đâu, cà phê k’tiếc cha kêêt công dưr vaih tơơm chr’noh bha lâng đhị chr’val Kon Plông. Xang Đại hội Đảng bộ chr’val g’luh tr’nơơp, nhiệm kỳ 2025 - 2030, Đảng bộ chr’val Kon Plông ơy bhrợ nghị quyết ooy xa nay pa dưr nông nghiệp đươi công nghệ dal; coh đêêc t’bhlâng xăl tơơm chr’noh, xay moon chè lâng cà phê k’tiếc cha kêêt năc bơr rau tơơm chr’noh bha lâng.

Xoọc đâu, đhị pazêng zr’lụ k’tiếc coh chr’val Hiếu lâng Pờ Ê ty ahay, đhanuôr ơy choh lâh 200 héc ta cà phê k’tiếc cha kêêt. Ting cơnh t’cooh Đặng Đình Toán, Phó Chủ tịch UBND chr’val Kon Plông, xang 3 c’moo choh, tơơm cà phê năc tơơp vaih pô, boong; tơợ c’moo thứ 4 năc choom pêêh pa chô. Ha dang vêy ta zư lêy liêm, zập héc ta cà phê năc bhrợ t’vaih rau bơơn pay pa chô tơợ 80 tước 100 ức đồng coh zập c’moo.

“Xoọc đâu coh chr’val Hiếu lâng Pờ ê ty ahay năc ng’choom moon ghít 2 rau tơơm chr’noh bha lâng năc tơơm chừ lâng tơơm cà phê k’tiếc cha kêêt crêê pa bhlâng lâng liêm choom ha đhanuôr. Cr’noọ xa nay tơợ nâu cơy tước c’moo 2030 azi vêy 500 héc ta cà phê k’tiếc cha kêêt coh zr’lụ n’nâu. Đhanuôr vêy k’tiếc, ha dợ m’ma lâng kỹ thuật năc công ty lâng chr’val zooi đoọng. Bêl ơy vêy pr’đươi năc HTX pay câl tơợ đhanuôr. Đợ zên bơơn pay pa chô tơợ cà phê bấc lâh mơ t’piing lâng choh keo lâng choh arong, năc bấc lâh 10 chu”.

C’moo 2014, tơơm cà phê k’tiếc cha kêêt năc vêy ta choh lêy coh zr’lụ cruung k’tiếc n’đăh mặt t’ngay lơơp âng tỉnh Quảng Ngãi, coh pazêng chr’hoong Đăk Glei, Kon Plông lâng Tu Mơ Rông âng tỉnh Kon Tum l’lăm ahay. Xang lâh 10 c’moo, prang tỉnh xoọc vêy lâh 5.300 héc ta cà phê, bấc bhlâng năc coh chr’val Măng Đen, Măng Ri, Tu Mơ Rông lâng Ngọc Linh.

Tơợ rau liêm choom ghít bhlâng, pa bhlâng năc ha đhanuôr acoon coh da ding k’coong, tỉnh Quảng Ngãi xay moon tước c’moo 2030 t’bhưah đhăm choh cà phê k’tiếc cha kêêt lâh 7.000 héc ta. Coh c’moo 2026, pazêng vel đong xay moon choh t’mêê k’nặ 1.000 héc ta.

Ting cơnh t’cooh Nguyễn Hoàng Tâm, Chi cục trưởng Chi cục Ch’choh, zư lêy chr’noh chr’bêệt lâng Zư lêy rau liêm choom, Sở Nông nghiệp lâng Môi trường tỉnh Quảng Ngãi, cà phê k’tiếc cha kêêt crêê cơnh lâng đhr’năng k’tiếc k’bunh, plêêng k‘tiếc n’đăh mặt t’ngay lơớp âng tỉnh. Rau la lua đoọng lêy, tơơm chr’noh n’nâu liêm choom nhâm mâng, chr’năp ooy kinh tế bấc lâh mơ t’piing lâng tơơm cà phê vối, zooi đhanuôr vêy p’xoọng c’lâng pa dưr bh’rợ bhrợ cha nhâm mâng.

“Coh cr’chăl ha y, ngành năc prá xay bh’rợ tr’nêng ooy UBND tỉnh tơợ pr’đơợ đươi đhăm k’tiếc xoọc vêy đoọng bhrợ t’bhưah ting cơnh đề án xay moon, xay moon đớc k’dâng 7.000 héc ta têh ooy piing. Rau bơr cậ năc ta đang moon t’pâh apêê tươc k’rong bhrợ đoọng pazêng zr’lụ bhrợ têng bơơn ting pâh bhrợ, k’rong bhrợ đh’rưah lâng đhanuôr đoọng pa têệt lâng zooi bh’rợ pa bhrợ, xang n’năc pay câl tơợ đhanuôr. Tơợ đêêc, bhrợ t’vaih rau liêm choom ooy kinh tế tơợ bêl choh, pa dưr tươc bêl pay pa chô, đoọng doọ choom pa xiêr rau chr’năp âng cà phê. Xoọc đâu đợ đhăm cà phê k’tiếc cha kêết đhị pazêng chr’val n’đăh mặt t’ngay lơơp bấc bhlâng năc đhanuôr acoon coh choh, tu cơnh đêêc năc căh lâh liêm choom ooy kỹ thuật. Zập c’moo azi vêy cr’noọ bh’rợ pa choom đhanuôr ooy bh’rợ choh, zư lêy, công cơnh zâl t’bil lơi rau choom pa hư ha tơơm cà phê k’tiếc cha kêết”.

Xang lâh 10 c’moo vêy ta choh đhị đhăm k’tiếc n’đăh mặt t’ngay lơơp âng tỉnh Quảng Ngãi, tơơm cà phê k’tiếc cha kêêt xoọc t’vaih rau liêm choom ghít pa bhlâng. Căh muy zooi xăl tơơm chr’noh căh lâh liêm choom, tơơm chr’noh n’nâu dzợ bhrợ t’vaih c’lâng pa dưr kinh tế ch’choh b’băn crêê cơnh lâng đhr’năng âng zr’lụ da ding k’coong dal. Tơợ bh’rợ choh bhrợ lêy coh tr’nơơp, cà phê k’tiếc cha kêêt nâu cơy xoọc vêy ta bhrợ t’bhưah, chô đơơng thu nhập nhâm mâng lâng p’xoọng rau mâng loom ha đhanuôr acoon coh coh c’lâng bh’rợ pa xiêr đharựt nhâm mâng./.

CÀ PHÊ XỨ LẠNH: HƯỚNG ĐI MỚI CHO KINH TẾ VÙNG CAO QUẢNG NGÃI

Trong quá trình tìm hướng phát triển kinh tế phù hợp với điều kiện tự nhiên, một số xã vùng cao tỉnh Quảng Ngãi đã đưa cây cà phê Arabica (còn gọi là cà phê xứ lạnh) vào trồng thử nghiệm rồi từng bước mở rộng diện tích. Thực tế cho thấy, đây là loại cây trồng phù hợp với vùng đất cao nguyên có khí hậu quanh năm mát mẻ cùng hệ sinh thái phong phú. Cây cà phê dần bén rễ với những mùa quả chín đã mở ra cơ hội thoát nghèo bền vững cho người dân vùng cao Quảng Ngãi

Vùng đất Kon Tu Ma, xã Măng Đen, tỉnh Quảng Ngãi (thuộc huyện Kon Plông, tỉnh Kon Tum cũ) có khí hậu mát mẻ quanh năm. Từ nhiều năm trước, gia đình anh A Lương (người Xê Đăng) đã chuyển đổi diện tích đất trồng sắn kém hiệu quả sang trồng cà phê xứ lạnh. Mới đầu anh chỉ trồng thử nghiệm trên vài sào đất rẫy. Sau vụ thu hoạch đầu tiên cà phê cho sản lượng khá, thu nhập cao gấp nhiều lần so với trồng sắn anh mới dần mở rộng diện tích. Đến thời điểm hiện tại, anh A Lương đã trồng được hơn 2 héc ta cà phê, trong đó gần 1 héc ta đã cho thu hoạch.

Thôn Kon Tu Ma có 57 hộ dân thì cả 57 hộ đều trồng cà phê xứ lạnh. Trong đó, hộ ít thì 5 đến 7 sào, hộ nhiều cũng có vài ba héc ta. Tham gia canh tác cà phê, bà con được tập huấn từ cách chọn giống, bón phân, tỉa cành, đến khâu thu hái để trái cà phê đạt chất lượng. Với giá cà phê chín hiện nay giao động từ 23 đến 25 ngàn đồng/1 ký, người trồng cà phê có thể thu nhập từ 60 đến 80 triệu đồng/1 héc ta. Riêng diện tích cà phê của anh A Lương, mỗi năm cho thu nhập từ 80 đến 100 triệu đồng. Anh Lương cho biết:

“Đất ở đây rất tốt, khí hậu cũng phù hợp với cây cà phê xứ lạnh. Mình trồng không cần tưới nước. Mỗi năm chỉ cần bón 1 lần phân NPK thì cây phát triển rất tốt. Bà con ở đây tự chọn giống, tự trồng, ai cũng chọn loại cây này vì ít tốn công chăm sóc, mà năng suất lại cao”.

Tại xã Măng Đen, nhiều hộ dân đã chuyển diện tích đất rẫy kém hiệu quả sang trồng cà phê xứ lạnh. Đến nay, toàn xã có hơn 1.000 héc ta cà phê; trong đó gần 330 héc ta đã cho thu hoạch, năng suất đạt gần 16 tạ mỗi héc ta, sản lượng gần 900 tấn. Một số thôn có diện tích cà phê lớn như Kon Chênh, Kon Năng, Kon Tu Ma, Kon Tu Rằng.

Theo ông Nguyễn Nhật Trường, Phó Chủ tịch Thường trực UBND xã Măng Đen, để khuyến khích người dân phát triển loại cây trồng này, địa phương đã hỗ trợ hàng trăm nghìn cây giống; đồng thời phối hợp với các đơn vị chức năng tập huấn, chuyển giao kỹ thuật trồng và chăm sóc cà phê. Xã cũng xây dựng 3 mô hình liên kết trồng cà phê theo chuỗi giá trị tại các thôn Đăk Tăng và Măng Cành, với diện tích hơn 20 héc ta. Bên cạnh đó, nhiều hợp tác xã, doanh nghiệp tham gia hỗ trợ kỹ thuật, liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm. Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã Măng Đen lần thứ nhất, nhiệm kỳ 2025-2030 cũng đã xác định cà phê xứ lạnh là cây trồng chủ lực, góp phần nâng cao thu nhập và giảm nghèo bền vững cho người dân địa phương.

“Trong thời gian tới, theo Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã thì tiếp tục phát triển hơn 1.000 héc ta cho cả nhiệm kỳ, xác định vùng tập trung ở Đăk Tăng và Măng Cành. Đến bây giờ thì cây cà phê đã không còn xa lạ với bà con nữa. Việc trồng và chăm sóc bà con đã chủ động được rồi. Các HTX và đơn vị, doanh nghiệp thu mua họ cũng làm việc trực tiếp với dân. Họ bày cách cho dân làm, rồi họ yêu cầu mua cà phê phải chín chứ không mua trái xanh nữa. Chính quyền, HTX và doanh nghiệp đã đồng hành trong việc trồng cây cà phê, nên việc phát triển cây cà phê xứ lạnh ở Măng Đen rất thuận lợi”.

Không chỉ ở Măng Đen, những năm gần đây, cà phê xứ lạnh cũng trở thành cây trồng chủ lực tại xã Kon Plông. Sau Đại hội Đảng bộ xã lần thứ nhất, nhiệm kỳ 2025-2030, Đảng bộ xã Kon Plông đã ban hành nghị quyết chuyên đề về phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao; trong đó tập trung chuyển đổi cơ cấu cây trồng, xác định chè và cà phê xứ lạnh là hai cây chủ lực.

Hiện nay, tại các vùng đất thuộc xã Hiếu và Pờ Ê cũ, người dân đã trồng hơn 200 héc ta cà phê xứ lạnh. Theo ông Đặng Đình Toán, Phó Chủ tịch UBND xã Kon Plông, sau 3 năm trồng, cây cà phê bắt đầu ra hoa, kết trái; từ năm thứ 4 có thể cho thu hoạch. Nếu được chăm sóc tốt, mỗi héc ta cà phê có thể mang lại thu nhập từ 80 đến 100 triệu đồng mỗi năm.

“Hiện nay đối với khu vực xã Hiếu và Pờ ê cũ phải khẳng định 2 cây trồng là cây chừ và cây cà phê xứ lạnh là rất phù hợp và rất có hiệu quả với bà con. Mục tiêu từ nay đến năm 2030 chúng tôi phải có 500 héc ta cà phê xứ lạnh ở các khu vực này. Bà con có đất, còn giống và kỹ thuật thì công ty và xã sẽ hỗ trợ. Khi có sản phẩm thì HTX sẽ thu mua cho bà con. Thu nhập từ cây cà phê tốt gấp nhiều lần so với trồng keo và trồng sắn, phải cao gấp hơn 10 lần”.

Năm 2014, cây cà phê xứ lạnh bắt đầu được đưa vào trồng thử nghiệm ở vùng phía Tây tỉnh Quảng Ngãi, thuộc các huyện Đăk Glei, Kon Plông và Tu Mơ Rông của tỉnh Kon Tum trước đây. Sau hơn 10 năm, toàn tỉnh hiện có hơn 5.300 héc ta cà phê, tập trung tại các xã Măng Đen, Măng Ri, Tu Mơ Rông và Ngọc Linh.

Từ hiệu quả thực tế, nhất là đối với đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao, tỉnh Quảng Ngãi đặt mục tiêu đến năm 2030 nâng diện tích cà phê xứ lạnh lên hơn 7.000 héc ta. Riêng năm 2026, các địa phương dự kiến trồng mới gần 1.000 héc ta.

Theo ông Nguyễn Hoàng Tâm, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt, Bảo vệ thực vật và Quản lý chất lượng, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Ngãi, cà phê xứ lạnh phù hợp với điều kiện đất đai, khí hậu vùng núi phía Tây của tỉnh. Thực tế sản xuất cho thấy, loại cây này cho hiệu quả ổn định, giá trị kinh tế cao hơn so với cà phê vối, giúp bà con có thêm hướng phát triển sinh kế bền vững.

“Thời gian tới, ngành sẽ tham mưu UBND tỉnh trên cơ sở tận dụng quỹ đất hiện có để mở rộng theo đề án đã được phê duyệt, dự kiến khoảng 7.000 héc ta trở lên. Thứ 2 là kêu gọi thu hút đầu tư để các cơ sở sản xuất đủ điều kiện vào, phối hợp với bà con để kết nối, hỗ trợ sản xuất, sau đó là bao tiêu sản phẩm của bà con làm ra. Từ đó, mang lại hiệu quả kinh tế từ khi trồng, phát triển cho đến khi thu hoạch, để không làm giảm giá trị của cây cà phê. Hiện nay thì diện tích cà phê xứ lạnh tại các xã phía Tây chủ yếu do đồng bào dân tộc thiểu số trồng, nên còn hạn chế về kỹ thuật. Hàng năm chúng tôi có kế hoạch tập huấn, hướng dẫn bà con về kỹ thuật trồng, chăm sóc, cũng như quản lý sinh vật gây hại cho cây cà phê xứ lạnh”.

Sau hơn 10 năm bén rễ trên vùng đất phía Tây tỉnh Quảng Ngãi, cây cà phê xứ lạnh đang cho thấy hiệu quả rõ nét. Không chỉ giúp chuyển đổi những diện tích đất sản xuất kém hiệu quả, loại cây này còn mở thêm hướng phát triển kinh tế nông nghiệp phù hợp với điều kiện vùng cao. Từ những mô hình thử nghiệm ban đầu, cà phê xứ lạnh nay đang được nhân rộng, mang lại thu nhập ổn định và thêm niềm tin cho đồng bào dân tộc thiểu số trên hành trình giảm nghèo bền vững./.