C’lâng k’đơơng moot ooy zr’lụ bha lâng âng c’bhuh bhrợ vàng lêt xa nay bhưah căh âi tươc 2m lụ c’tiêr, leh c’lâng bhri bhrănh leh xe máy, xe tải… Pa zêng apêê acoon toọm truih c’lâng moot ooy crâng đac Thác Trắng t’căl t’coc, đợ c’cộ đhêl tr’luc lâng lụ. Đhị zr’lụ tu Thác Trắng, bâc ngai công c’jệ bêl lêy crâng ca coong bha đưn crêê ta pa hư li dhiic. Pa bhlâng bâc đhị bhrợ vàng lêt xa nay cơnh lâng đhăm bhưah cơnh muy đại công trường. Bâc bha lang crâng bhưah k’zêt héc ta bơơn pac bhrợ bâc zr’lụ bhrợ têng vàng lêt xa nay. Muy hun bha đưn âi crêê ta ra li ga lâp, uôch pêch bhri bhrănh, k’rơ bhâu mét khối n’noh x’xriing coh bôl bha đưn ha poọ hooi bhrợ hr’lang k’tiêc. Bơơn lêy vêy ma nưih chrih moot, apêê đoo năc đơơh đơơng p’lơơp pr’đươi pr’dua. Đhị zr’lụ bhrợ vàng năc bâc aboc chong trâm pr’đươi pr’dua đh’rưah lâng k’zêt acoon pợ, lâh dhị đêêc năc apêê bao hóa chất nă nung k’hung k’hêêng. C’leh đhị zr’lụ bhrợ vàng đoọng lêy apêê bhrợ vàng lêt xa nay đh’rưah lâng pr’đươi pr’dua máy móc t’mêê pa bhrợ đhị zr’lụ n’nâu, cr’chăl bhrợ têng vàng lêt xa nay đhị đâu âi dưr vaih coh muy cr’chăl đanh.

Muy cha năc pân đil ăt coh vel Bồng Miêu, chr’val Tam Lãnh, chr’hoong Phú Ninh đoọng năl, c’xêê 8 ha nua bêl UBND tỉnh Quảng Nam vêy Quyết định k’đâp p’loọng boọng vàng Bồng Miêu, đha nuôr pa bhlâng bhui har, đương kía Nhà nước vêy pa đơp đoọng k’tiêc ha đha nuôr bhrợ têng. Xang lâh n’năc zâp ngai công ta u loom. Ma nưih pân đil t’cooh n’nâu căh năl đợ bêl đha nuôr vel đong đay vêy bơơn z’lâh râu bh’rợ âng apêê bhrợ vàng lêt xa nay bhrợ t’vaih:“Tỉnh Quảng Nam moon năc vêy k’đâp p’loọng boọng vàng Bồng Miêu năc căh năl hâu tu acu lêy công dzợ bhrợ têng, bâc hăt năc acu căh ghit. Apêê đoo bhrợ vàng coh đêêc, ha rêê keo âng cu coh  đâu năc apêê đoo đươi máy pêch, xố k’tiêc đhộ, đươi bao chuôh bọ dal đoọng bhrợ aboc bhrợ vàng coh đêêc, xooc bhrợ pêê bhrợ coh đêêc. Acu lêy apêê công dzợ pa bhrợ bâc coh đêêc, apêê đoo chở đơơng vôi, chở đh’râu đh’rí moot ooy đêêc, máy xố luh moot ta luôn. Zr’năh bhlâng, zr’năh tu vàng.”

Thác Trắng năc C’kir cấp tỉnh âi bơơn ga ving zr’lụ đơc, chr’hoong Phú Ninh công bhrợ đề án pa dưr du lịch đhị zr’lụ n’nâu. Xooc bâc ngai zêng chơớ lêy bêl pa zêng bha đưn da ding lâng c’bhuh crâng ca coong zêng ma bil pât. Căh dzợ vêy toọm đac ch’ngaach liêm lâng c’bhuh crâng  t’viêng t’vir, acoon toọm cha hooi đac tơợ tu chô ooy Thác Trắng âi crêê ta ga lâp, lụ k’tiêc cơợng cal. Muy cha năc đha nuôr chr’val Tam Lãnh môp loom, đac nha nhự bâc độc cơnh cyanua, thủy ngân tơợ apêê zr’lụ bhrợ vàng chô hooi prang zâp ooy. Căh âi ngai pân moon, đợ đac n’nâu vêy cr’đơơng tươc c’rơ âng đha nuôr doó?:“Đac k’ruung toọm nâu câi t’căl bhlâng căh mă ăt năc tu bhrợ vàng, đac tơợ cr’loọng toọm hooi t’căl bhlâng, tơợ đêêc năc đac n’nâu căh dzợ choom đươi dua. Bêl a hay zâp bêl lươt l’lái acu bơơn 5 tươc 7 kg a xiu n’đhang nâu câi căh vêy p’nong a ôt dzợ a xiu vaih.”

Đhị zr’lụ boọng vàng Bồng Miêu, đhr’năng bhrợ vàng lêt xa nay dưr vaih bâc c’moo. Apêê c’bhuh chức năng âi bhrợ têng bâc g’luh plăm tuuh, n’đhang xang zâp bêl tuuh, apêê bhrợ vàng lêt xa nay năc rach bhrợ cớ. Râu choom moon, “đại công trường” lêt xa nay  ăt coh tu đac c’kir Thác Trắng năc ch’ngai đhị đong Ủy ban Nhân dân chr’val Tam Lãnh dâng 3 Km. Đhr’năng n’nâu bhrợ bâc ngai t’mooh, năc u roop vêy bh’rợ “p’têêt têy”, căh câ râu căh mă bhrợ têng âng chính quyền vel đong bêl c’bhuh bhrợ vàng lêt xa nay năc bhrợ têng căh ca pân ga hơt?. T’cooh Trần Quốc Danh, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Phú Ninh đoọng năl, tu đhăm k’tiêc bha đưn bâc bhrợ bh’rợ k’đhơợng lêy khoáng sản lum bâc zr’năh k’đhap. C’moo đâu, chr’hoong Phú Ninh âi bhrợ 19 g’luh tuuh plăm. N’đhơ cơnh đêêc, bêl bơơn lêy cbhuh tơợ ch’ngai, apêê đoo âi tr’moon lâng dưr mut tu cơnh cơnh đêêc zâp apêê g’luh tuuh zêl bâc năc muy moot m’bhí, pa hư lơi muy bơr máy móc căh vêy choom coop apeê bhrợ vàng:“Azi căh âi pân moon năc vêy bh’rợ p’têêt têy coh đâu doó? Apêê đoo dưr mut ooy crâng ca coong, kiêng xay bhrợ bhrơợng năc k’đươi choom vêy chuyên án ch’mêêt lêy, ngai năc bh’cộ boọng vàng bhrợ têng vàng lêt xa nay, căh choom cơnh nâu câi pa zêng ma nưih âng zi bơơn coop bêl zêl tuuh zêng năc ma nưih pa bhrợ đoọng ha pêê tu cơnh đêêc, năc muy choom xay bhrợ hành chính a năm. C’moo a hay, Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam k’đươi ha Công an tỉnh ch’mêêt lêy xay bhrợ ting c’lâng n’nâu, n’đhơ cơnh đêêc cr’chăl đăn đâu năc dưr vaih k’rơ cớ.”

Vêy hay doó vêy dhr’năng “p’têêt têy”, “diih c’lâng” đoọng ha pêê bhrợ pa nhoonh C’kir Thác Trắng đoọng bhrợ vàng lêt xa nay? Kiêng vêy râu moot bhrợ bhrơợng âng cơ quan ch’mêêt lêy năc vêy mă bhrợ p’ghit tu bhiêc n’nâu. Đại tác Nguyễn Hà Lai, Phó Giám đốc Công an tỉnh Quảng Nam đoọng năl, coh bâc cr’chăl, zr’lụ da ding Bồng Miêu vêy hăt bhlâng 500 cha năc đơơng âng máy móc moot bhrợ vàng lêt xa nay tơợ zr’lụ dzung da ding tươc bôl da ding. Apêê n’nâu năc c’bhuh huông nhool, vêy bâc chu zêl c’bhuh chức năng coh apêê g’luh plăm pruuh:“Đoọng apêê doó dzợ bhrợ vàng lêt xa nay năc a hêê choom xay bhrợ hình sự căh câ hành chính. Tơợ a hay, apêê c’lâng bh’rợ guung dưr cơnh lâng apêê n’nâu n’đhơ pa bhlâng bhrơợng n’đhang căh âi vêy râu pa zum bhrợ mr’cơnh, a hêê căh âi xay bhrợ liêm lưch đoọng apêê n’nâu k’pân căh pân bhrợ têng. Cơ quan Cảnh sát ch’mêêt lêy, Công an tỉnh Quảng Nam vêy k’rong gung dưr xay toom apêê n’nâu. Xooc đâu, vêy c’bhuh ma nưih, vêy apêê hình sự ting pâh bảo kê, zư lêy, tr’zêêng apêê boọng vàng./.”

Ngang nhiên khai thác vàng trái phép sát trụ sở UBND xã

        Tháng 8 vừa qua, UBND tỉnh Quảng Nam đã có Quyết định đóng cửa mỏ vàng Bồng Miêu ở xã Tam Lãnh, huyện Phú Ninh. Thế nhưng người dân địa phương vẫn chưa thể có cuộc sống yên bình. Di tích danh thắng Thác Trắng nằm cạnh khu vực được thực hiện thủ tục đóng cửa mỏ tiếp tục bị các đối tượng “vàng tặc” xới tung, băm nát núi rừng. Điều đáng nói, điểm khai thác vàng trái phép lại nằm gần trụ sở UBND xã Tam Lãnh. Một số đối tượng ngang nhiên đưa phương tiện cơ giới vào khai thác trong một thời gian dài khiến dư luận không khỏi bức xúc, hoài nghi về việc có hay không chuyện “tiếp tay” cho các đối tượng khai thác vừng trái phép? Phóng viên Long Phi tại miền Trung đã vào tận nơi các đối tượng “vàng tặc” tàn phá núi rừng.

Độc đạo dẫn vào “đại bản doanh” của “vàng tặc” rộng chưa đến 2m khá lầy lội, mặt đường chằng chịt dấu vết xe máy, xe tải... Hầu hết các con suối dọc đường vào danh thắng Thác Trắng nước đục ngầu, những phiến đá phủ đầy bùn non. Tại khu vực thượng nguồn Thác Trắng, nhiều người không khỏi sững sờ khi chứng kiến cảnh núi đồi bị cày xới tan hoang, nham nhở. Rất nhiều bãi khai thác vàng trái phép với diện tích lớn như một “đại công trường”. Những khoảnh rừng rộng hàng chục héc ta được chia ra thành nhiều khu vực khai thác vàng trái phép. Một phần ngọn núi đã bị san phẳng, đào bới loang lổ, hàng ngàn mét khối chất thải trên đỉnh đổ xuống gây sạt lở vách núi. Phát hiện có người lạ xuất hiện, các đối tượng liền đưa phương tiện cất giấu. Tại hiện trường là nhiều bể chứa ngâm ủ lọc vàng cùng hàng chục lán trại tạm bợ, cạnh đó là những bao hóa chất bốc mùi nồng nặc. Dấu vết tại hiện trường cho thấy các đối tượng cùng phương tiện cơ giới vừa mới hoạt động tại khu vực này, quá trình khai thác vàng trái phép tại đây đã diễn ra trong một thời gian dài.

        Một phụ nữ ở thôn Bồng Miêu, xã Tam Lãnh, huyện Phú Ninh cho biết, tháng 8 vừa qua khi UBND tỉnh Quảng Nam có Quyết định đóng cửa mỏ vàng Bồng Miêu, người dân rất vui mừng, chờ đợi Nhà nước sẽ giao đất cho bà con tổ chức sản xuất. Thế rồi ai cũng thất vọng. Người phụ nữ đã vào tuổi xế chiều này không biết đến bao giờ người dân quê mình mới thoát khỏi nỗi ám ảnh của nạn “vàng tặc”:“Tỉnh Quảng Nam nói là sẽ đóng cửa mỏ vàng Bồng Miêu mà không hiểu sao tôi thấy vẫn còn khai thác, ít hay nhiều thì tôi không rõ. Họ làm vàng trong đó, cái rẫy keo của tôi ở đây thì họ dùng máy đào múc sâu xuống, dùng bao cát chất cao lên để làm cái hồ làm vàng trong đó, đang làm trong đó. Ôi, tôi thấy người ta họ vẫn làm rất nhiều trong đó, họ chở vôi, chở đồ vô đó, máy múc ra vào liên tục. Ôi khổ lắm, khổ vì vàng.”

        Thác Trắng là Di tích cấp tỉnh đã được khoanh vùng bảo vệ, huyện Phú Ninh cũng tiến hành xây dựng đề án phát triển du lịch tại khu vực này. Hiện nhiều người không khỏi xót xa khi chứng kiến toàn bộ đồi núi và hệ sinh thái rừng bị biến dạng. Không còn dòng nước trong xanh và hệ sinh thái rừng đa dạng, con suối đưa nước từ thượng nguồn đổ về Thác Trắng đã bị bồi lấp, bùn đất đặc quánh. Một người dân xã Tam Lãnh bức xúc, nước thải chứa chất cực độc như cyanua, thủy ngân từ các điểm làm vàng chảy tràn ra khắp nơi. Chưa ai dám chắc, liệu nguồn nước này có ảnh hưởng đến sức khỏe người dân hay không?:“Nước sông suối giờ đục quá không chịu nổi là vì khai thác vàng, nước từ trong trong lò chảy ra rất đục, từ đó là nước này không sử dụng được. Hồi trước mỗi lần thả nước là tôi đánh được 5 đến 7kg cá nhưng mà giờ cá cũng không còn luôn.”

        Tại khu vực mỏ vàng Bồng Miêu, tình trạng khai thác vàng trái phép diễn ra nhiều năm. Các lực lượng chức năng đã tổ chức nhiều đợt truy quét, nhưng sau mỗi lần đẩy đuổi, các đối tượng khai thác trái phép tiếp tục quay trở lại hoạt động. Điều đáng nói, “đại công trường” trái phép nằm trên thượng nguồn di tích Thác Trắng chỉ cách trụ sở Ủy ban Nhân dân xã Tam Lãnh khoảng 3km. Thực tế này khiến dư luận đặt câu hỏi, liệu có chuyện “tiếp tay” hay sự bất lực của chính quyền địa phương khi “vàng tặc” ngang nhiên hoạt động?. Ông Trần Quốc Danh, Phó Chủ tịch UBND huyện Phú Ninh cho biết, do địa hình đồi núi hiểm trở khiến công tác quản lý khoáng sản gặp nhiều khó khăn. Năm nay, huyện Phú Ninh đã tổ chức 19 đợt truy quét, đẩy đuổi. Thế nhưng, khi phát hiện lực lượng chức năng từ xa, các đối tượng đã thông báo và tháo chạy nên tất cả các đợt truy quét chủ yếu là đập phá, tiêu hủy một số máy móc chứ không thể xử lý các đối tượng vi phạm:“Chúng tôi chưa dám khẳng định rằng có việc tiếp tay ở đây hay không. Đối tượng lẩn trốn trong rừng núi, muốn xử lý rốt ráo thì buộc phải có chuyên án điều tra, ông nào là chủ mỏ tổ chức khai thác trái phép chứ còn toàn bộ những người chúng tôi phát hiện khi truy quét đều là người làm thuê nên cùng lắm chỉ có thể xử lý hành chính. Năm ngoái, Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam giao cho Công an tỉnh điều tra xử lý theo hướng này, tuy nhiên thời gian gần đây lại rộ lên lại.”

        Có hay không tình trạng “tiếp tay”, “bật đèn xanh” cho các đối tượng băm nát Di tích Thác Trắng để khai thác vàng trái phép?. Cần có sự vào cuộc quyết liệt của cơ quan điều tra mới có thể làm rõ việc này. Đại tá Nguyễn Hà Lai, Phó Giám đốc Công an tỉnh Quảng Nam cho biết, ở nhiều thời điểm, khu vực núi Bồng Miêu có ít nhất 500 đối tượng ngang nhiên đưa máy móc vào khai thác vàng trái phép từ khu vực chân núi đến đỉnh núi. Các đối tượng tỏ ra manh động, thậm chí nhiều lần chống đối lại lực lượng chức năng trong các đợt truy quét, đẩy đuổi:“Để các đối tượng không tiếp tục làm vàng trái phép thì chúng ta phải xử lý hình sự hoặc hành chính. Lâu nay các biện pháp, phương pháp đấu tranh với các đối tượng dù rất quyết liệt nhưng chưa có sự phối hợp đồng bộ, chúng ta chưa xử lý triệt để nên các đối tượng không sợ. Cơ quan Cảnh sát điều tra, Công an tỉnh Quảng Nam sẽ tập trung để đấu tranh xử lý các đối tượng này. Hiện nay có cả các băng nhóm, có cả các đối tượng hình sự tham gia bảo kê, bảo vệ, tranh giành các hầm vàng với nhau./.”