Xang lâh 40 c’moo đoọng k’coon pân juyh mọt ooy Nam zâl arọp abhuy, manuyh k’căn 94 c’moo tươc nâu cơy năc bơơn k’óp n’hang âng k’coon coh ta la cờ bhrôông x’menh rơợc, coh râu hay chơợ âng pr’loọng đong, vel đong, đồng đội. K’căn liệt sỹ Phạm Văn Sự, ăt coh chr’val Gai Xuân, chr’hoong Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình xay moon: “Bhui har, bhui har pa bhlâng, hooi đác mắt. Râu rơơm kiêng coh danh đươnh rơơm kiêng bơơn chô đơơng k’coon chô tươc ooy đâu. Acu chêết năc công doọ dzợ râu zr’năh k’đhap, năc nâu cơy amế dzợ, kiêng chô đơơng anoo chô đoọng k’coon căn tr’lum.”

Năc vêy k’ha riêng r’bhâu pr’loọng đong ơy crêê cơnh cr’noọ, bơơn lướt lêy, bắt hương, bơơn chô đơơng apêê anoo, amoó chô xang k’zệt c’moo t’bhlâng chêêc lêy. Tơợ xang chiến tranh zâl Mỹ coh c’moo 1975, tươc c’moo 1992, k’tiêc k’ruung hêê ơy chêêc lêy, chô k’rong 767 r’bhâu n’hang liệt sỹ. Đoọng bhrợ k’rơ bh’rợ pa chô dzưưm g’lêêh c’rơ, Bộ Chính trị bhrợ Chỉ thị ooy bh’rợ chêêc lêy, chô k’rong n’hang liệt sĩ; Thủ tướng Chính phủ bhrợ Quyết định xay moon đoọng bhrợ Đề án chêêc lêy, chô k’rong n’hang liệt sỹ lâng Đề án chêêc n’năl đhơ nớc liệt sĩ bêl dzợ ta bhúch xa nay, ting pa dưr nhâm mâng ha bh’rợ chêêc lêy, k’rong n’hang liệt sỹ. Tơợ bêl đề án vêy ta bhrợ têng coh c’moo 2013 tươc nâu cơy, pazêng vel đong, đơn vị ơy chêêc lêy, k’rong k’dâng 17 r’bhâu n’hang liệt sỹ, đương đớp lâh 38 r’bhâu pr’đhang n’hang liệt sỹ lâng pr’đhang sinh phẩm bhuh xoọng liệt sỹ; ch’mêệt lêy ghít, ha âu đơc AND vêy lâh 23 r’bhâu pr’đhang; chêêc n’năl đhơ nơc liệt sỹ dzợ ta bhúch xa nay vêy lâh 4 r’bhâu cha năc…

Xoọc đâu, prang k’tiêc k’ruung dzợ mơ 53 bhạn liệt sỹ căh n’năl đhơ nớc, coh đêêc vêy 22 bhạn liệt sỹ dzợ ăt coh chiến trường ahay. Bh’rợ chêêc lêy n’hang liệt sỹ, chêêc n’năl đhơ nớc liệt sỹ năc dzợ vêy t’bhlâng bhrợ, tu râu rơơm kiêng âng bhuh xoọng liệt sỹ. Coh pazêng n’năc, bâc apêê amế ma t’cooh ta ha căh dzợ mặ đương k’coon chô. Xang apêê amế năc đợ k’điêl, k’coon, năc đhi noo… dzợ đương rơơm năc muy t’ngay năc atôh bơơn lêy, băn pa ngăn, pa liêm pa crêê ping xal âng k’coon, âng k’diic, âng k’conh, âng na noo, ta đhi, đồng đội. Bâc apêê amế năc tươc 100 c’moo, căh dzợ lâh bhẹh bhriêl, pazêng đhăm k’tiêc- zr’lụ xoọc zư đơc muy pâng “aham lêệ” âng apêê amế cơnh: Bến Cát- Bình Dương; mặt trận n’đăh Nam; Salavan (Lào) căh đhị zr’lụ tr’zâl bhrơơng k’rơ lâng arọp abhuy đhị mặt trận Vi Xuyên… năc apêê amế căh choom ha vil. K’căn liệt sỹ Trần Công Lập coh chr’val Cổ Đô, chr’hoong Ba Vì, TP.Hà Nội lâng amế liệt sỹ Nguyễn Văn Ngọc coh Vạn Phúc, Thanh Trì năc dzợ đương rơơm đoọng bơơn lêy n’hang âng k’coon năc vêy choom yêm loom, căh cậ cơnh cr’noọ cr’niêng rơơm kiêng âng anoo pân juyh liệt sỹ Trần Mạnh Hùng coh tỉnh Bình Dương… công râu rơơm kiêng âng k’ha riêng r’bhâu pr’loọng đong liệt sỹ n’lơơng: “Nâu cơy acu rơơm kiêng bơơn chô đơơng anoo chô năc acu chêệt công yêm loom. L’lăm ahay apêê đoo moon anoo ăt coh Bến Cát.”

“Pay k’điêl bhrợ bhiệc bhan coh cr’chăl mơ 19, 20 c’moo, k’coon dưr lướt lâng chêệt bil, zập bêl công ahy, căh ha bêl choom ha vil.”

Xay bhrợ đề án chêêc lêy, k’rong lâng chêêc n’năl đhơ nớc liệt sỹ, bâc c’bhuh chêêc lêy, k’rong n’hang liệt sỹ âng Bộ Quốc phòng vêy ta bhrợ t’vaih, ta luôn chêêc lêy đhị pazêng chiến trường c’noong k’tiêc n’đăh Bắc. Hân đhơ cơnh đêêc, bh’rợ chêêc lêy lâng chêêc n’năl đhơ nớc liệt sỹ dzợ ta bhúch ooy xa nay dzợ bâc râu zr’năh k’đhap tu chiến tranh ơy xang đanh đươnh, cr’chăl la lâh đanh đươnh năc n’hang liệt sỹ căh lâh choom đoọng xét nghiệm AND; râu tr’xăl pa bhlâng k’rơ âng k’tiêc k’bunh bhrợ zr’năh k’đhap ha pazêng đồng đội chêêc lêy, chô k’rong, bâc chiến trường dzợ bâc bom mìn căh ơy pr’toh năc căh choom chêêc lêy… Thượng tá Phùng Văn Đức, Đội trưởng Đội chêêc lêy ping xal liệt sỹ, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Giang xay moon: “Bh’rợ chêêc lêy bâc năc xa nay azi năc azi căh lâh bơơn n’năl, tu c’xêê c’moo chiến tranh ơy xang đanh đươnh, đhr’năng pleng k’tiêc mốp, boo p’răng năc n’hang aham âng apêê anoo công lếc, tu cơnh đêêc xay moon ha zi t’bhlâng k’rơ lâh mơ, bhrợ cơnh ooy đoọng choom chêêc lêy. K’rang bhlâng coh xoọc đâu năc k’tiêc k’bunh zr’năh k’đhap, bhrợ zr’năh k’đhap ha bh’rợ chêêc lêy. Râu bơr cậ apêê anoo lâh chêệt bil coh mặt trận, dzợ dzơng coh mặt k’tiêc, năc căh dzợ ng’bơơn lêy. Đoọng chêêc lêy apêê anoo lâh chêệt bil coh chiến trường nâu cơy dzợ ăt coh boọng gớp năc vêy pr’đươi chêêc lêy crêê cơnh năc vêy choom.”

Bh’rợ chêêc lêy, chô k’rong lâng chêêc n’năl đhơ nớc liệt sỹ ting t’ngay zr’năh k’đhap lah mơ, năc Đảng lâng Nhà nước ta luôn xay moon nâu đoo năc bh’rợ chr’năp pa bhlâng, năc râu hay chơợ apêê anh hùng lâh chêệt bil tu độc lập, tự do âng k’tiêc k’ruung, tu cơnh đêêc k’đhap mơ ooy công ng’bhrợ. Bơr bh’rợ chêêc n’năl đhơ nơc đoọng ha apêê liệt sỹ vêy ta đươi năc xét nghiệm AND lâng bh’rợ thực chứng. Đoọng bhrợ pa đơơh, Bộ Quốc phòng xoọc xay moon Chính phủ đoọng bhrợ bh’rợ “ chêêc n’năl đhơ nớc n’hang liệt sỹ dzợ ta bhúch xa nay”, đoọng chêêc lêy n’năl ghít pazêng xa nay lâng 30 bhạn ping xal liệt sỹ ta bhúch xa nay coh pazêng ping xal liệt sỹ coh prang k’tiêc k’ruung. Thứ trưởng Bộ Lao động Thương binh lâng Xã hội Nguyễn Bá Hoan xay moon: Bh’rợ chêêc lêy, chô k’rong năc vêy cớ Bộ Quốc phòng, Bộ Lao động Thương binh lâng Xã hội đh’rưah lâng bộ ngành, vel đong bhrợ k’rơ:“Bh’rợ ch’mêệt lêy lâng AND nâu cơy năc liêm choom bhlâng, đơơh loon tơợ Bộ Lao động Thương binh lâng Xã hội, Bộ Quốc phòng xang n’năc Bộ Công an. Hân đhơ cơnh đêêc, tu sinh phẩm pa bhlâng ty, t’ngay c’xêê công đanh năc bh’rợ chêêc n’năl ping xal liệt sỹ công zr’năh k’đhap pa bhlâng. Bh’rợ n’nâu, Bộ công t’bhlâng xay bhrợ, đơợh loon lâng pazêng cơ quan xay bhrợ liêm choom coh cr’chăl ha y, bhrợ têng cơnh ooy lâng pa chô đhơ nớc đoọng ha apêê anh hùng liệt sỹ bâc mơ ooy liêm choom đơơh, đơơh mơ ooy liêm choom mơ đêêc, tu chiến tranh ơy xang coh đanh đươnh, t’ngay c’xêê năc ơy đanh”./.

Tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sỹ

 khó mấy cũng phải làm

                                                                               Nguyên Nhung

Đi qua các cuộc chiến tranh vệ quốc, gần 1,2 triệu liệt sỹ đã ngã xuống trên khắp các chiến trường. Hòa bình lập lại đã lâu, nhưng nỗi đau vẫn còn đó, nhất là với những gia đình có liệt sỹ chưa được quy tập về đất mẹ, chưa xác định được danh tính còn nằm lại nơi núi, rừng, lòng sông, khe suối... Chiến tranh đã lùi xa, việc tìm kiếm, xác định ngày càng khó khăn, nhưng với lòng biết ơn, tri ân những người không tiếc máu xương cho hòa bình, độc lập, toàn vẹn lãnh thổ, Đảng, Nhà nước đã chỉ đạo các bộ ngành, địa phương dù khó cũng phải làm để trọn nghĩa vẹn tình với người đã ngã xuống và đáp ứng mong mỏi sum họp của các gia đình.

Sau hơn 40 năm tiễn con trai vào Nam chiến đấu, người mẹ 94 tuổi đến nay mới được ôm di cốt con vào lòng trong lá cờ đỏ thắm sao vàng, trong tình yêu thương của gia đình, quê hương, đồng đội. Mẹ liệt sỹ Phạm Văn Sự xã Gia Xuân, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình xúc động:“Mừng, mừng lắm, phấn khởi, nhỏ nước mắt. Mong ước mấy năm nay cầu xin đưa được con về đến nơi đến chốn. Mẹ chết rồi thì thong thả cũng được, nhưng bây giờ còn mẹ, muốn đưa anh ấy về để mẹ con gặp nhau”.

Đã có hàng trăm nghìn gia đình thỏa nguyện, được thăm viếng chăm sóc, hương khói, được đón các anh, chị trở về sau hàng chục năm khắc khoải tìm kiếm. Từ sau chiến tranh chống Mỹ 1975, đến 1992, nước ta đã tìm kiếm, quy tập được 767.000 hài cốt liệt sỹ. Để đẩy mạnh công tác đền ơn, đáp nghĩa, Bộ Chính trị ban hành Chỉ thị về tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ; Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định phê duyệt Đề án tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ và Đề án xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin, góp phần bảo đảm cho nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Từ khi đề án được phê duyệt năm 2013 đến nay, các địa phương, đơn vị đã tìm kiếm, quy tập được khoảng 17.000 hài cốt liệt sĩ, tiếp nhận hơn 38.000 mẫu hài cốt liệt sỹ và mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sỹ; phân tích, lưu trữ ADN được hơn 23.000 mẫu; xác định danh tính hài cốt liệt sỹ còn thiếu thông tin được hơn 4.000 trường hợp…

Hiện, cả nước còn khoảng 53 vạn liệt sỹ chưa xác định được thông tin, trong đó có 22 vạn liệt sỹ còn nằm lại ở các chiến trường xưa. Công tác tìm kiếm hài cốt, xác định danh tính liệt sỹ vẫn đang chạy đua với thời gian, bởi sự mong đợi của thân nhân các liệt sỹ. Trong số đó, nhiều mẹ đã không cưỡng lại được tuổi tác để chờ con trở về. Phía sau các mẹ là những người vợ, người con, là anh em... vẫn đang mong ngóng một ngày tìm thấy, được sưởi ấm, chăm sóc phần mộ của con, của chồng, của bố, của anh, em, đồng đội. Nhiều mẹ đã ở tuổi trên dưới 100, lẫn giữa sáng với chiều, quên quên nhớ nhớ, nhưng những địa danh - nơi đang ấp ôm một phần "máu thịt" của các mẹ như: Bến Cát – Bình Dương; mặt trận phía Nam; Salavan (Lào) hay cao điểm mặt trận Vị Xuyên... thì các mẹ không thể quên. Mẹ liệt sỹ Trần Công Lập xã Cổ Đô, huyện Ba Vì, TP.Hà Nội và mẹ liệt sỹ Nguyễn Văn Ngọc ở Vạn Phúc, Thanh Trì vẫn đau đáu một nỗi niềm được nhìn thấy hài cốt của con mới yên lòng, hay mong mỏi của anh trai liệt sỹ Trần Mạnh Hùng ở tỉnh Bình Dương... cũng là nỗi khao khát của hàng trăm nghìn gia đình liệt sỹ khác: “Bây giờ tôi chỉ mong lấy được anh ấy về thì tôi chết tôi cũng yên. Trước ngày người ta bảo anh ấy ở trong Bến Cát.”

“Lấy vợ cưới năm 19, 20 con đi con hy sinh, lúc nào cũng nhớ, không lúc nào quên.”

Thực hiện Đề án tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ, nhiều đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ của Bộ Quốc phòng được thành lập, liên tục tìm kiếm tại các chiến trường trọng điểm như chiến trường phía Nam, chiến trường Lào, Campuchia và chiến trường biên giới phía Bắc. Tuy nhiên, việc tìm kiếm và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ còn thiếu thông tin còn gặp nhiều khó khăn do chiến tranh đã lùi xa, thời gian quá dài nên hài cốt liệt sỹ không đủ điều kiện để xét nghiệm ADN; sự thay đổi lớn về địa hình gây khó khăn cho các đồng đội trong công tác tìm kiếm, quy tập; nhiều chiến trường còn ô nhiễm bom mìn chưa thể tiến hành tìm kiếm... Thượng Tá Phùng Văn Đức, Đội trưởng Đội tìm kiếm quy tập Hài cốt liệt sỹ, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Giang cho biết:“Quá trình đi tìm kiếm nhiều những thông tin chúng tôi không thể tìm thấy, vì điều kiện thời gian chiến tranh quá dài, điều kiện thời tiết khắc nghiệt, mưa nắng nên xương máu của các anh đã hoai mục, cho nên đặt lên vai chúng tôi rất nặng nề, làm thế nào để tìm được. Trăn trở nhất hiện nay đó là địa hình quá nhiều vật cản, trở ngại cho quá trình tìm kiếm. Thứ 2 các anh hy sinh trên mặt trận, còn nổi ở mặt đất, hầu như không tìm thấy. Để tìm thấy các anh đã hy sinh trên chiến trường bây giờ còn nằm trong hang hốc thì trang bị, phương tiện chưa đáp ứng được.”

Công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ ngày càng khó khăn, nhưng Đảng và Nhà nước luôn xác định đây là việc làm thiêng liêng, ý nghĩa, là sự tri ân đối với những anh hùng đã ngã xuống vì độc lập, tự do của đất nước, nên khó mấy cũng phải làm. Hai phương pháp xác định danh tính cho các liệt sỹ được sử dụng chủ yếu là xét nghiệm ADN và phương pháp thực chứng. Để đẩy nhanh tiến độ, Bộ Quốc phòng đang đề nghị Chính phủ cho áp dụng thực hiện Quy trình “xác định danh tính hài cốt liệt sỹ còn thiếu thông tin”, để xác minh, đính chính thông tin đối với 30 vạn mộ liệt sĩ thiếu thông tin trong các nghĩa trang liệt sĩ trên toàn quốc. Thứ trưởng Bộ Lao động Thương binh và xã hội Nguyễn Bá Hoan cho biết: Công tác quy tập và tìm kiếm sẽ tiếp tục được Bộ Quốc phòng, Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội cùng các bộ ngành, địa phương đẩy mạnh:“Phương pháp xác thực bằng ADN bây giờ rất là tích cực, chủ động từ Bộ Lao động Thương binh và Xã hội, Bộ Quốc phòng rồi  Bộ Công an. Tuy nhiên, do sinh phẩm quá cũ, thời gian đã lâu nên việc xác định danh tính hài cốt liệt sỹ cũng vô cùng khó khăn. Việc này, Bộ cũng sẽ tích cực, chủ động cùng các cơ quan làm tốt trong thời gian tới, làm sao tìm và trả lại danh tính cho các anh hùng liệt sĩ càng nhiều càng tốt, càng nhanh càng tốt vì chiến tranh đã lùi xa, thời gian thì đã lâu"./.