Tỉnh Trà Vinh vêy c’bhuh chùa Khmer bâc bhlâng prang k’tiêc cơnh lâng 143 đhr’nong chùa, zâp chùa zêng đơơng âng c’leh văn hóa Khmer lâng vêy c’leh liêm la lay. Coh đêêc, tr’haanh bhlâng năc choo moon tươc chùa Vàm Ray, chùa Phnô Đôn, chùa Kompong Đung, chùa Ông Mẹt, chùa Long Trường.

Dhr’nong chùa Khmer Nam bộ buôn vêy apêê c’bhuh: c’riing chùa, chánh điện, nhà tăng, nhà hội, giảng đường, tháp k’độ n’hang ma nưih căh dzợ… Chính điện năc đhị liêm bhlâng âng bh’rợ đong xang, cooch booc pa chăm pa chir âng ma nưih Khmer. Tu cơnh đêêc, chính điện bơơn bhrợ pa dưr ting crêê quy cách, pậ tứi, cơnh: n’juối dal năc atôh mơ bơr chu bhưah, dal năc a têh ma mơ lâng  dal năc a tôh, chr’pớ lâng a chăc đong năc bơr rau ma mơ lâng vêy c’hiên prang điện.

Chùa Vàm Ray, ăt coh vel Vàm Ray, chr’val Ham Tân, chr’hoong Trà Cú, bơơn lêy năc đhr’nong chùa ga măc bhlâng lâng liêm bhlâng âng ma nưih Khmer moon za zum, tỉnh Trà Vinh moon la lay. Lêy tơợ ch’ngai, chùa Vàm Ray cơnh năc muy cung điện ga măc ga mai. Pa zêng chùa năc muy bh’rợ nghệ thuật liêm bhlâng, tơợ c’riing moot, ch’pơ bh’bhung, z’đêr, p’rang pa tươc apêê c’bhêy, tr’ngâl, tang zr’lụ n’năc… Pr’hang chùa Vàm Ray đơơng âng bh’rợ Angkor âng Campuchia, pa zum đh’rưah lâng bh’rợ Khmer liêm pr’hay. Pa bhlâng năc, đhị zr’lụ chùa vêy z’đêr Đức Phật Thích ca t’bêch, bơơn sơn son thếp vàng, dal năc a tôh 54 m, ga măc 16m, dal năc a têh 20 m. Nâu đoo công năc tr’ngâl Phật t’bêch ga măc bhlâng coh miền Tây Nam Bộ.

Chùa Phnô Đôn (dzợ moon năc đh’nơc chùa Giồng Lớn căh câ chùa Cò) ăt coh chr’val Đại An, chr’hoong Trà Cú, công năc muy coh bâc đhr’nong chùa ga măc lâng liêm bhlâng đhị tỉnh Trà Vinh. Nắc muy chùa n’nâu a năm coh Trà Vinh vêy bâc a chịm coó chô ma mông tu cơnh đêêc chùa n’nâu công bơơn p’ma moon cơnh tang a chịm coh tỉnh Trà Vinh.

Chính điện chùa Phnô Đôn bơơn bhrợ pa dưr lâng chr’pớ đuc t’văng cơnh xooi bh’dưa. Bh’bhung đong huch lâng dal cơnh lâng vêy tượng abhuy puôn măt Mohabrom, achịm plêêng Kâyno,… p’căh ghit văn hóa Khmer bhrợ t’vaih c’leh liêm ha đhr’nong chùa. Sư cả Trương Văn Biển, k’đhơợng lêy chùa Phnô Đôn truih: “Chùa bhưah k’noọ 60.000 mét vuông, bhrợ c’moo 1677.  Ma nưih Khmer năc đhêêng vêy đhr’nong chùa đoọng pa đhep pa liêm loom luônh âng apêê đoo. Ma nưih Khmer lươt lễ chùa apêê t’ngay 8, 15, 23, 30 âm lịch. Phật tử zêng tươc bhuôih, apêê đoo đơơng a vị, ch’na đh’năh bhuôih ha pêê sư.”

Chr’hoong Trà Cú dzợ vêy muy đh’nong chùa tr’haanh n’lơơng năc chùa Long Trường ăt coh vel Long Trường, chr’val Tân Hiệp. Chùa Long Trường buôn bơơn chơơih bhrợ đhị bhrợ têng apêê bhiêc bhan ga măc zâp c’moo âng đha nuôr Khmer. T’cooh Trương Dừa, đha nuôr vel Long Trường, đoọng năl: “Bhiêc bhan Sen Dolta năc bhiêc bhan ga măc bhrợ têng moot bêl tr’cuôl c’xêê 8. Bhiêc bhan Chôl Ch’năm Thmây năc bhiêc bhan hơnh c’moo t’mêê c’xêê 4. Chùa n’nâu dưr vaih đanh 185 c’moo âi. Chùa vêy tr’ngâl Phật t’bêch, toor n’năc vêy 80 apêê la hán. Bhưah âng chùa bêl a hay lâh 20.000 mét vuông n’đhang nâu câi năc bhrợ c’lâng lưch 2.000 mét vuông âi.”

Đhị Trà Vinh vêy 3 đhr’nong chùa ty lâng công năc chùa ga măc, pa zêng: chùa Âng, chùa Hang lâng chùa Ông Mẹt, coh đêêc Chùa Ông Mẹt bơơn Bộ Văn hóa, Thể thao lâng Du lịch xay moon c’kir câp k’tiêc k’ruung c’moo 2009. Chùa Ông Mẹt công năc đhị ta bhrợ Văn phòng Trị sự âng Phật giáo Khmer c’bhuh Mahanikay. Chùa Hang, lâh 300 c’moo đanh, ăt coh thị trấn Chân Thành. Đh’nơc chùa hang dưr vai tơợ c’bhuh 3 bêệ c’riing moot ooy chùa bơơn bhrợ pa dưr muy bêệ boọng gơp liêm pr’hay, la lay lâng apêê chùa coh Việt Nam. Ha dợ chùa Âng năc ăt đhị c’bhuh cruung k’tiêc liêm pr’hay Ao Bà Om, chùa Âng, Bảo tàng văn hóa ma nưih Khmer, ăt coh phường 8, thành phố Trà Vinh. C’leh liêm pr’hay âng chùa Âng năc vêy đhr’nong tháp xơơng bh’bhung, năc coh apêê chùa Khmer đhị Trà Vinh. Tháp xơơng bh’bhung pa căh xa nay Ấn Độ giáo ooy plêêng k’tiêc, crâng ca coong lâng acoon ma nưih.

Chr’hoong Tiểu Cần, tỉnh Trà Vinh vêy 15 chùa, coh đêêc chùa Kompong Đung, dzợ moon năc chùa Ô Đùng, năc chùa tr’haanh liêm bhlâng. Thượng tọa Kim Mạnh, k’đhơợng lêy chùa Kompong Đung, đoọng năl: “Chùa bhrợ pa dưr c’moo 1719. T’ruih  ooy chùa Kong pong Đôm, p’rá Khmer năc đoo ch’nang k’bhông. L’lăm ahay, đhị chùa vêy muy ch’nang đac đha nuôr đơơng âng k’bhông pa câl, đơc đh’nơc năc ch’nang k’bhông. Chùa bhưah k’noọ 27.000 mét vuông, năc k’noọ 3 hecta. Bh’rợ Dù Kê dưr vaih tơợ chùa Ô Đùng. Xooc đâu, sư k’đhơợng lêy lang g’luh 9 đong chùa. Chính điện dzợ moon năc chùa chính đoọng bhrợ đhr’niêng lươt tu, đơơng xa nâp… ha dợ apêê c’bhuh bh’rợ n’lơơng năc tăng xá, trai đường, thư viện, apêê phòng học.”

Trà Vinh năc đhăm k’tiêc ăt ma mông đanh mâng âng ma nưih Khmer, tu cơnh đêêc apêê đoo buôn lum lêy đợ đhr’nong chùa đơơng âng c’leh bh’rợ đong âng ma nưih Khmer. Căh muy pa câp ha đay xa nâp ty ma bhuy, năc đợ đhr’nong chùa coh tỉnh Trà Vinh dzợ năc đhị zư đơc c’bhuh văn hóa liêm pr’hay âng ma nưih Khmer./.

Về tỉnh Trà Vinh khám phá các chùa Khmer

Trà Vinh là mảnh đất có nhiều công trình kiến trúc nổi bật, trong đó không thể không nhắc đến chùa chiền. Tỉnh Trà Vinh có hệ thống chùa Khmer đồ sộ nhất cả nước với 143 ngôi chùa, mỗi ngôi chùa đều mang đậm bản sắc văn hóa Khmer và có nét đặc trưng riêng. Trong đó, tiêu biểu nhất phải kể đến chùa Vàm Ray, chùa Phnô Đôn, chùa Kompong Đung, chùa Ông Mẹt, chùa Long Trường.

Ngôi chùa Khmer Nam Bộ thường có các hạng mục: cổng chùa, chánh điện, nhà tăng, nhà hội, giảng đường, tháp đựng cốt… Chính điện là nơi tiêu biểu của nghệ thuật kiến trúc, chạm khắc trang trí của người Khmer. Vì vậy, chính điện được xây dựng theo đúng quy cách, kích thước nhất định, như: chiều dài bằng hai lần chiều rộng, chiều cao bằng chiều dài, mái và thân là hai phần bằng nhau và có hành lang bao quanh điện.

Chùa Vàm Ray, nằm ở ấp Vàm Ray, xã Hàm Tân, huyện Trà Cú, được xem là ngôi chùa lớn nhất và đẹp nhất của người Khmer nói chung, tỉnh Trà Vinh nói riêng. Nhìn từ xa, chùa Vàm Ray giống như một cung điện nguy nga, lộng lẫy. Toàn bộ chùa như một tác phẩm nghệ thuật hoàn hảo, từ cổng vào, mái vòm, bức tường, cầu thang cho đến những bức tượng, sân vườn... Kiến trúc chùa Vàm Ray mang phong cách Angkor của Campuchia, kết hợp cùng kiến trúc Khmer độc đáo. Đặc biệt, tại khuôn viên chùa có bức tượng Đức Phật Thích Ca nằm, được sơn son thếp vàng, dài 54m, rộng 16m, cao 20m. Đây cũng chính là tượng Phật nằm ngoài trời lớn nhất ở miền Tây Nam Bộ.

Chùa Phnô Đôn (còn có tên là chùa Giồng Lớn hay chùa Cò) nằm ở xã Đại An, huyện Trà Cú, cũng là một trong những ngôi chùa đồ sộ và hoành tráng nhất tại tỉnh Trà Vinh. Là ngôi chùa duy nhất ở tỉnh Trà Vinh có nhiều cò về sinh sống nên ngôi chùa này cũng được ví như sân chim ở tỉnh Trà Vinh.

Chính điện chùa Phnô Đôn được thiết kế với mái uốn cong mô hình đuôi rồng. Đỉnh nhà nhọn và cao với hình tượng thần bốn mặt Mohabrom, chim thần Kâyno,… đặc trưng của văn hóa Khmer tạo nên dấu ấn đặc biệt cho ngôi chùa. Sư cả Trương Văn Biển, trụ trì chùa Phnô Đôn, kể: "Chùa rộng gần 6 mẫu (60.000 m2), xây dựng năm 1677. Người Khmer chỉ có ngôi chùa để tu dưỡng tâm hồn của họ. Người Khmer đi lễ chùa các ngày 8, 15, 23, 30 âm lịch. Phật tử đều đến cúng đường, họ đem cơm, thực phẩm cúng đường cho các sư."

Huyện Trà Cú còn có một ngôi chùa nổi tiếng khác là chùa Long Trường tọa lạc ở ấp Long Trường, xã Tân Hiệp. Chùa Long Trường thường xuyên được chọn là nơi tổ chức các các lễ hội hằng năm của đồng bào Khmer. Ông Trương Dừa, người dân ấp Long Trường, cho biết: "Lễ hội Sen Dolta là lễ hội lớn tổ chức vào rằm tháng 8. Lễ Chol Thnam Thmay là lễ mừng năm mới tháng 4. Chùa này hình thành 185 năm rồi. Chùa có tượng phật nằm phật nhập cõi niết bàn, xung quanh có 80 vị la hán. Diện tích chùa trước đây rộng hơn 20 công (20.000 m2) nhưng giờ làm đường hết 2 công."

Tại tỉnh Trà Vinh có 3 ngôi chùa cổ và cũng là chùa lớn, gồm: chùa Âng, chùa Hang và chùa Ông Mẹt, trong đó chùa Ông Mẹt được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di tích cấp Quốc gia năm 2009. Chùa Ông Mẹt cũng là nơi đặt Văn phòng Trị sự của Phật giáo Khmer hệ phái Mahanikay. Chùa Hang, hơn 300 năm tuổi, nằm ở thị trấn Châu Thành. Tên gọi chùa Hang xuất phát từ hệ thống 3 chiếc cổng vào chùa được xây dựng như một cái hang tròn với cửa kiểu vòm độc đáo, khác biệt với nhiều ngôi chùa ở Việt Nam. Còn chùa Âng thuộc cụm danh thắng Ao Bà Om, chùa Âng, Bảo tàng văn hóa dân tộc Khmer, tọa lạc tại phường 8, thành phố Trà Vinh. Nét độc đáo của chùa Âng là có ngôi tháp năm ngọn duy nhất trong các ngôi chùa Khmer ở tỉnh Trà Vinh. Tháp năm ngọn thể hiện triết lý Ấn Độ giáo về vũ trụ, thiên nhiên và con người.

Huyện Tiểu Cần, tỉnh Trà Vinh có 15 chùa, trong đó chùa Kompong Đung, còn gọi là chùa Ô Đùng, là chùa tiêu biểu nhất. Thượng tọa Kim Mạnh, trụ trì chùa Kompong Đung, cho biết: "Chùa xây dựng năm 1719. Sự tích chùa đọc Kong Pong Đôm, tiếng Khmer tức là cái bến dừa. Hồi trước, trước chùa có một bến nước bà con mang dừa buôn bán trao đổi hàng hóa, đặt tên theo sự tích bến dừa. Diện tích chùa gần 27 công, tức là gần 3 ha. Nghệ thuật Dù kê xuất phát từ chùa Ô Đùng. Hiện tại, sư trụ trì đời thứ 9 nhà chùa. Chính điện còn gọi là chùa chính để làm lễ xuất gia, lễ dâng y… còn các hạng mục khác là tăng xá, trai đường, thư viện, các phòng học."

Trà Vinh là vùng đất sinh sống lâu đời của người Khmer, nên người ta dễ dàng bắt gặp những ngôi chùa mang đậm nét kiến trúc truyền thống của người Khmer. Không chỉ khoác lên mình vẻ đẹp cổ kính, những ngôi chùa ở tỉnh Trà Vinh còn là nơi lưu giữ kho tàng văn hóa độc đáo của người Khmer./.