Đhanuôr lâng pr’zợc da dêr!

Pr’đhang bh’rợ đông đh’rơơng, đông dal, gươl lâng ping xal âng manứih Cơ Tu vêy bấc râu chr’nắp liêm đoọng lêy p’too pa choom k’coon cha châu cóh vel bhươl ặt ma mung đoàn kết, chắp nhêr, zư lêy crâng da ding. Hân đhơ cơnh đêếc, tu cắh liêm crêê ting cr’chăl t’ngay lâng tr’xăl lịch sử, bấcởp’đhang bh’rợ đông đh’rơơng, đông dal, gươl lâng ping xal âng manứih Cơ Tu cắh dzợ bấc. Ooy t’ruíh bêl đâu, azi xay moon lâng đhanuôr pr’zợc đợ râu chr’nắp pr’đhang bh’rợ zâp râu đông âng đhanuôr Cơ Tu lêy zư pa liêm.

Chanup: Pơloong Plênh

Manứih Cơ Tu ặt ma mung bấc lấh mơ cóh zâp chr’hoong k’coong ch’ngai Tây Giang, Đông Giang, Nam Giang, tỉnh Quảng Nam lâng 2 chr’hoong Nam Đông, A Lưới âng tỉnh Thừa Thiên Huế, lâng m’bứi cóh chr’hoong Hoà Vang, Thành phố Đà Nẵng lâng truíh c’nắt c’lâng k’noong k’tiếc Việt-Lào. Đhị lêy cha mêết, xay moon đhr’năng bh’rợ ooy đợ c’moo đăn đâu, nắc mưy đhanuôr Cơ Tu cóh tỉnh Quảng Nam dzợ zư đợc 2, 3 xa nay bh’rợ pr’đhang bh’rợ đông đh’rơơng, đông dal, ping xal, đông gươl ty chr’nắp.

Đhị pr’đhang bh’rợ đông đh’rơơng, đông dal, gươl lâng ping xal âng manứih Cơ Tu vêy bấc râu chr’nắp liêm đoọng lêy p’too pa choom k’coon cha châu cóh vel đông ắt ma mung đoàn kết, chắp hơnh, zư lêy crâng k’coong.

Đắh chr’nắp văn hoá, choom bơơn lêy bấc râu c’léh chr’nắp âng văn hoá Đông Sơn, văn minh Sa Huỳnh dzợ zư đợc cóh đông đh’rơơng, đông dal, gươl lâng ping xal âng manứih Cơ Tu cung cơnh zâp acoon cóh đhi noo cóh Trường Sơn-Tây Nguyên. Nâu đoo nắc đh’rơơng bhrợ pa dal, 2 đắh a’cọ ặt lalay, đông dal, gươl nắc lêy boọc bhrợ 2 p’nong a’tứch gôông cơnh xoọc t’căr, cắh cậ râu a’chim a’đhắh lơơng ting cơnh cr’noọ bh’rợ âng vel đông. Lêy tơợ ch’ngai năc slêy cơnh 2 p’nong ta rí conh ặt t’mứah a’cọ ooy đắh c’léh bh’rợ p’cắh c’rơ âng vel bhươl, âng acoon cóh Cơ Tu.

Cóh cr’loọng đông, lấh mơ nắc cóh gươl vêy zâp c’léh ooy mặt t’ngay, mặt hi dưm đhị t’noọl a’căn, đhị p’bhung đông, đhị zâp pr’đưoi pr’dua zâp t’ngay buôn đươi dua bêl bhrợ ha rêê. Zâp pr’hoọm tăm bhoọc nắc đoo pr’hoọm bha lâng đoọng lêy xrặ bhrợ cóh đông. Zâp số dáp ooy zâp t’noọl, bha nơợc lêy dzoọc, đòn tay nắc zêng đơơng số la lêếh cơnh 1, 3, 5, 7, 9. Zâp c’léh bh’rợ nâu xay moon ooy cr’noọ âm-dương, đắh j’niêng cr’bưn ooy đác, óih cóh vũ trụ quan âng manứih Đông Sơn ty ahay.

Chanup: Pơloong Plênh

Đắh pr’đhang bh’rợ khung đông dal, đông đh’rơơng, ping xal cung cơnh gươl âng manứih Cơ Tu nắc crêê ooy kiến trúc chr’nắp. Bộ khung đông lêy ngoọ ki đặ hil, hân đhơ cơnh đêếc nhâm mâng bhlâng, mặ zâng lâng p’răng boo, đhí cóh zr’lụ miền Trung p’răng pứih zâp cơnh. Zâp pr’đươi pr’dua ơy váih cơnh n’loong, cram, c’rêê lêy đươi bhrợ, ting boọc bhrợ lâng a’chị, chuung, bhật, pazưm bhrợ đh’rứah liêm choom, bhrợ pa dưr nhâm mâng.

Đắh chr’nắp nghệ thuật: Zâp hoạ sĩ, apêê boọc coọch choom bơơn lêy cóh đông gươl, đông dal, ping xal âng manứih Cơ Tu vêy bấc c’léh bh’rợ nghệ thuật chr’nắp liêm. Nâu đoo nắc đợ râu vẽ bhrợ, boọc coọch zâp râu a’chim a’đhắh, n’loong n’cuông, mặt t’ngay mặt hi dưm, mặt manứih, manứih lướt bhrợ ha rêê, penh bơơn a’chim a’đhắh, kinh nghiệm ma mung, zâp j’niêng bh’rợ ga mắc tứi cóh vel đông lâng đợ c’léh bh’rợ quân đhanuôr xoọc bêl zêl penh lâng a’rập Pháp, Mỹ, c’léh cha nụp ooy ava Hồ...

Xoọc đâu, đhanuôr Cơ Tu dzợ chắp lêy đợ kiến trúc đông ty chr’nắp âng acoon cóh đay, tu nâu đoo nắc pr’đươi cr’van văn hoá liêm ta níh, p’têết pazưm đhanuôr. Zâp ngai cóh tô bhúh đh’rứah pazưm c’rơ, loom luônh zư lêy đhr’nông đông zr’nưm âng tô bhúh đay. Hân đhơ cơnh đêếc, ting cr’chăl t’ngay lâng đợ râu cắh liêm crêê lịch sử, bấc vel bhươl manứih Cơ Tu cắh dzợ vêy zư đợc đợ đhr’nông đông dal, đông gươl, đông vel bhươl... bơơn ta lêy nắc đhị ma bhưy chr’nắp âng vel bhươl./.

Chanup: Pơloong Plêng

Cần bảo tồn không gian kiến trúc nhà cổ của người Cơ Tu

                                                              Pơloong Plênh/ (Baodantoc.vn)

Bà con và các bạn thân mến !

Kiến trúc nhà sàn, nhà dài, gươl và nhà mồ của người Cơ Tu chứa đựng nhiều giá trị độc đáo mang tính nhân văn sâu sắc nhằm giáo dục con cháu trong làng sống đoàn kết, quý trọng, bảo vệ rừng núi. Tuy nhiên, do tác động của thời gian và biến động lịch sử, nhiều kiến trúc nhà sàn, nhà dài, gươl và nhà mồ của người Cơ Tu không còn nhiều. Trong chương trình hôm nay, chúng tôi giới thiệu với bà con và các bạn những giá trị kiến trúc các loại nhà của đồng bào Cơ Tu cần được bảo tồn, gìn giữ.

Người Cơ Tu cư trú chủ yếu ở các huyện miền núi Tây Giang, Đông Giang, Nam Giang, tỉnh Quảng Nam; 2 huyện miền núi Nam Đông và A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế; một bộ phận nhỏ ở huyện Hoà Vang, TP. Đà Nẵng và dọc tuyến biên giới Việt – Lào. Qua khảo sát, đánh giá hiện trạng trong những năm gần đây, chỉ đồng bào Cơ Tu ở vùng cao tỉnh Quảng Nam còn giữ được khá nguyên vẹn một số công trình kiến trúc nhà sàn, nhà dài, nhà mồ, gươl.

Trong không gian kiến trúc của nhà sàn, nhà dài, gươl và nhà mồ của người Cơ Tu chứa đựng nhiều giá trị độc đáo mang tính nhân văn sâu sắc nhằm giáo dục con cháu trong làng sống đoàn kết, quý trọng, bảo vệ rừng núi.

Về giá trị văn hóa, có thể tìm thấy nhiều yếu tố và biểu tượng của nền văn hóa Đông Sơn, văn minh Sa Huỳnh còn lưu giữ trong nhà sàn, nhà dài, gươl và nhà mồ của người Cơ Tu cũng như của các dân tộc anh em ở Trường Sơn - Tây Nguyên. Đó là sàn được cất cao, hai bên ngoài ở hai đầu hồi nhà sàn ở riêng, nhà dài, gươl thường khắc họa hai con gà trống (ta coai), với tư thế vươn cổ gáy, hay hình con vật khác theo ý niệm của làng. Nhìn từ xa trông giống như hai con trâu đực nằm nối đuôi, hướng hai đầu về hai phía biểu hiện sức mạnh của làng, của tộc người Cơ Tu.

Bên trong ngôi nhà, nhất là gươl có các biểu tượng mặt trời, mặt trăng trên cột cái, trên nóc nhà, trên các đồ dùng hàng ngày cùng họ lên nương, rẫy. Các gam màu đen trắng chủ đạo được tô vẽ trong nhà. Các số đếm trong các bộ phận cột, đòn tay, bậc thang đều mang số lẻ như 1, 3, 5, 7, 9. Các biểu tượng này phản ánh quan niệm về âm - dương, dấu ấn tín ngưỡng về nước, lửa trong vũ trụ quan của người Đông Sơn cổ đại.

Về kiến trúc khung nhà dài, nhà sàn, nhà mồ cũng như gươl của người Cơ Tu thuộc loại kiến trúc độc đáo. Bộ khung nhà tưởng như mỏng manh nhưng chắc chắn, đủ sức chống chọi với nắng mưa, gió bão ở khu vực miền Trung nắng nóng mưa nhiều. Các nguyên vật liệu tại chỗ như gỗ, tre, lạt, dây mây, song với các loại mộng, ngoàm đơn giản được khoét bằng rìu, rựa, dao, phối với nhau hợp lý, tạo kết cấu chịu lực tối ưu.

Về giá trị nghệ thuật: Các họa sỹ, nhà điêu khắc có thể tìm thấy ở nhà gươl, nhà dài, nhà mồ của người Cơ Tu nhiều biểu tượng nghệ thuật vừa nguyên sơ, vừa độc đáo. Đó là các hình vẽ, chạm khắc các loại chim thú, cỏ cây, mặt trăng, mặt trời, hình mặt người, cảnh sinh hoạt đời thường lên nương rẫy, cảnh săn bắt, kinh nghiệm sống, các nghi lễ lớn nhỏ của làng và cả hình ảnh tình quân dân trong thời kháng chiến chống Pháp và Mỹ, hình ảnh về Bác Hồ...

Ngày nay, đồng bào Cơ Tu vẫn quý trọng không gian kiến trúc nhà cổ truyền của dân tộc mình, bởi đây chính là sản phẩm văn hóa mang tính nhân văn, tính cố kết cộng đồng. Mỗi người trong dòng họ cùng chung sức, chung lòng gìn giữ ngôi nhà chung của dòng họ mình. Tuy nhiên, qua thời gian và những biến cố lịch sử, nhiều làng đồng bào Cơ Tu không còn giữ được những ngôi nhà dài, nhà gươl, nhà làng... được coi là “linh hồn” của làng./.