T’ngay 26/11/2022, coh Hội nghị bha lâng g’luh 9 âng Uỷ ban Chương trình Ký ức bha lang k’tiêc zr’lụ châu Á- Thái Bình Dương vêy ta bhrợ đhị Andong, tỉnh Gyeongsang Bắc, Hàn Quốc, “Ma nhai đhị cruung đác Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng, Việt Nam” năc vêy ta xay moon năc c’kir tư liệu âng xa nay bh’rợ Ký ức bha lang k’tiêc châu Á- Thái Bình Dương. Ma nhai năc pr’đớc bh’rợ tr’nêng xay moon ooy cr’liêng chữ vêy ta boọc coh đhâl da ding năc ơy vêy ta liêm. Nâu đoo công năc c’kir vêy ta xay moon chr’năp coh zr’lụ tr’nơơp âng thành phố Đà Nẵng. Tu cơnh đêêc, bh’rợ zư lêy lâng pa dưr năc vêy đhanuôr lâng chính quyền thành phố Đà Nẵng lêy chăp pa bhlâng.

Tết tước ha pruốt chô, gợp Tàng Chơn, Tổ đình Linh Ứng Ngũ Hành Sơn, coh đâu năc la nguah ma bhuy pa bhlâng, đợ apêê chú tiểu xoọc v’ven pí axậ coh boọng gớp. Coh m’pâng đhâl âng gớp năc vêy k’dâng 20 bêệ bia ma nhai vêy ta coóh tơợ k’dâng thế kỷ 17 tước c’xêê c’moo 60 âng thế kỷ l’lăm ahay. Coh p’rá vr’vai tr’xin âng manuyh lướt tu, Đại đức Chúc Hiếu, k’đhơợng lêy Tổ đình Linh Ứng Ngũ Hành Sơn xay moon lâng apêê đợ tử ooy râu chr’năp âng xa nay ma nhai. Thầy moon, Ma năc ng’coóch, Nhai năc t’clăh đhâl. Ma nhai năc đợ cr’liêng chữ vêy ta cooch coh đhâl. Coh cruung đác da ding k’coong Ngũ Hành Sơn vêy bấc râu văn vêy ta coóch coh đhâl coh pazêng boọng gớp.

L’lăm c’moo 1990, bêl pr’ắt tr’mông dzợ bấc râu zr’năh k’đhap, bấc manuyh tước ooy Ngũ Hành Sơn pay đhêl chô bhrợ đhâl, bhrợ z’đâr đong, năc crêê bhrợ râu bil hư ooy bia ma nhai. Nắc apêê sư coh chùa ơy đh’rưah lâng chính quyền vel đong t’bhlâng zư lêy pazêng cr’liêng chữ ta coóch coh đhâl n’nâu tươc bêl bhrợ t’vaih Ban k’đhơợng lêy cruung đác, lâng zư lêy tước nâu cơy. Đại đức Chúc Hiếu hay cớ: “Chùa đh’rưah lâng đhanuôr ting phật xay truih tâu chr’năp âng ma nhai năc n’hau, chr’năp âng pazêng cr’liêng chữ n’năl năc cơnh ooy đoọng đhanuôr, apêê ting phật n’năc. Ting n’năc, ting pa bhrợ lâng Ban Zư lêy cruung đác đoọng zư lêy lâng pa dưr cớ pazêng t’clăh đhâl căh dzợ lâh ghít. Đươi t’clăh bha ar Ngũ Hành Sơn lục âng Hoà thượng Tự Trí, ađoo xrặ đơc coh k’ha riêng c’moo ơy, năc ghít bhlâng, tu cơnh đêêc năc đh’rưah pa dưr cớ đợ t’clăh đhâl ty ahay.”

Manuyh Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Long Bửu bhui har bêl prá xay ooy avuah lâng abhươp âng đoo công cơnh pazêng manuyh ơy ting coóch pazêng cr’liêng xa nay chr’năp pr’hay coh pazêng t’clăh đhâl Ngũ Hành Sơn. Nguyễn Long Bửu năc lang g’luh 4 pa têệt bhrợ bh’rợ ty đanh âng pr’loọng đong. Nghệ nhân Nhân dân- Manuyh bhrợ bh’rợ coóch boọc Nguyễn Long Bửu ơy vêy k’conh pa choom ghít bhlâng bh’rợ coóch boọc đhâl tơợ k’tứi. Lâng đoo, bh’rợ zư lêy, pa dưr râu chr’năp âng Ma nhai năc bh’rợ bhui har lâng trách nhiệm: “Nâu đoo năc râu bhui har ga măc pa bhlâng căh muy âng cu năc prang bhươl cr’noon vel đong cu. Lâng cu, ha dang bơơn râu zooi đoọng âng chính quyền vel đong lâng đhanuôr Ngũ Hành Sơn năc acu manuyh chroi đoọng m’bứi a năm ooy bh’rợ zư lêy đoọng crêê cơnh năc c’kir âng lịch sử xay moon. Căh muy nâu đoo năc tr’haanh ting n’năc năc trách nhiệm. Acu bhui har pa bhlâng bêl bơơn ting pâh chroi đoọng g’lêêh c’rơ âng đay.”

Manuyh bhrợ bh’rợ pa chăp ch’mêệt lêy Võ Văn Thắng, bêl ahay bhrợ Giám đốc Bảo tàng Chăm Đà Nẵng xay moon ghít, T’clăh Ma Nhai năc đợ pr’đươi ty đanh chr’năp pa bhlâng, la lua pa bhlâng, xay p’căh ghít râu tr’clai ooy kinh tế, văn hoá, xã hội bhlưa pazêng k’tiêc k’ruung cơnh Nhật Bản- Trung Hoa- Việt Nam đhị Việt Nam tơợ thế kỷ XVII tươc thế kỷ XIX. Nâu đoo năc tác phẩm vêy ta bhrợ coh đhâl chr’năp pr’hay pa bhlâng, bấc cơnh chữ xrặ Chân, Hành, Thảo, Triện, Lệ. Bia Ma nhai Ngũ Hành Sơn năc pr’đươi đoọng bhươl cr’noon lang ahay zư đơc coh đhâl, zư đơc k’ha riêng c’moo ahay lâng đoọng ha pazêng lang t’tun. Bấc cruung đác coh ma nhai Ngũ Hành Sơn ơy xay moon lịch sử bấc bhươl cr’noon ty đanh coh Đà Nẵng- Quảng Nam cơnh Cẩm Phô, Hội An, Trà Quế. Coh bâc ơl đợ thơ văn, bia ký liêm pr’hay vêy ta coóch coh đhâl đhị cruung đác da ding k’coong Ngũ Hành Sơn, t’cooh Võ Văn Thắng lêy pr’hay bhlâng năc bài thơ âng Phan Thanh Giản lâng Nguyễn Thuật căh đoọng bhua Minh Mạng  tước ooy Quảng Nam bêl coh đâu xoọc coh cr’chăl ha ul, ha roo abhoo căh liêm: “Đợ apêê thợ coóch boọc đhâl Ngũ Hành Sơn coh k’zệt thế kỷ năc apêê đoo năc đợ manuyh coóch boọc pazêng chứ n’năc, lâng bh’rợ coóch boọc n’năc năc bh’rợ k’đhap pa bhlâng lâng moon zazum năc đợ manuyh ta béch pa bhlâng, apêê đoo coóch boọc muy bài thơ ooy đêêc ha dang ng’lêy ghít năc căh dzợ u ba buôn. Ta nih ng’lêy đợ chữ vêy ta coóch boọc năc ahêê lêy, đợ manuyh n’năc năc đợ manuyh n’chữ, chữ xrặ u liêm năc vêy choom coọch boọc. Coóch boọc đhị đhâl k’đhap pa bhlâng, chữ năc zêng chữ la liêm. Tu cơnh đêêc apêê thợ coóch boọc n’năc năc đợ thợ thủ công, apêê n’năc vêy đợ tr’béch g’lăng vêy choom bhrợ têng.”

Z’lâh pazêng cr’chăl lịch sử, bấc t’clăh đhâl crêê cloóch, bấc văn thơ, ngự bút căh dzợ lâh ghít. Pazêng lang apêê g’lăng z’hai c’coóch b’boọc đhâl Non Nước công căh dzợ lâh bấc. Tu cơnh đêêc, bh’rợ zư lêy pazêng t’clăh Ma nhai xay moon bâc râu zr’năh k’đhap. T’cooh Nguyễn Văn Hiền, Trưởng Ban k’đhơợng lêy cruung đác da ding k’coong Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng xay moon ghít, 80 cán bộ, manuyh pa bhrợ coh đâu zêng n’năl năc đh’rưah lâng đhanuôr, apêê tăng ni phật tử coh 14 đong chùa đhị Ngũ Hành Sơn t’bhlâng zư lêy lâng pa dưr râu chr’năp âng apêê lang ahay đơc đoọng: “Xay bhrợ liêm choom bh’rợ xay p’căh đoọng ha ta mooi coh k’tiêc k’ruung lâng tơợ k’tiêc k’ruung n’lơơng n’năl nâu đoo năc muy C’kir chr’năp vêy UNESCO coh zr’lụ Châu Á- Thái Bình Dương xay moon năc pr’đươi chr’năp, tu cơnh đêêc năc ahêê t’bhlâng zư lêy liêm crêê pa bhlâng, căh choom t’bil lơi, năc ng’zư đơc cơnh ty đanh âng Ma nhai. Zập t’ngay vêy manuyh zư lêy, pa choom xay moon ooy ta mooi tươc lêy. Coh pazêng c’xêê c’moo muy bơr t’clăh bia crêê u cloóch, năc choom bhrợ pa dưr cớ, zư đớc ta nih đha nâng./.”

Độc đáo Ma Nhai - Ngũ Hành Sơn

Ngày 26/11/2022, trong Hội nghị toàn thể lần thứ 9 của Ủy ban Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương tổ chức tại Andong, tỉnh Gyeongsang Bắc, Hàn Quốc, "Ma nhai tại danh thắng Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng, Việt Nam" chính thức được công nhận là Di sản tư liệu thuộc chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Ma nhai là thuật ngữ chuyên môn chỉ các văn tự khắc lên vách núi tự nhiên đã có sự gia công bề mặt. Đây cũng là di sản được công nhận ở tầm khu vực đầu tiên của thành phố Đà Nẵng. Vì vậy, công tác bảo tồn và phát huy được người dân và chính quyền thành phố Đà Nẵng đặc biệt coi trọng.

Tết đến Xuân về, động Tàng Chơn, Tổ đình Linh Ứng Ngũ Hành Sơn, không khí tĩnh mịch linh thiêng, những chú tiểu cặm cụi dọn dẹp lá rơi trong hang động. Trên vách động Tàng Chơn ẩn chứa chừng 20 bia ma nhai được khắc từ khoảng thế kỷ 17 đến thập niên 60 của thế kỷ trước. Trong tiếng nói chậm rãi của người tu hành, Đại đức Chúc Hiếu, trụ trì Tổ đình Linh Ứng Ngũ Hành Sơn giải thích với các đệ tử nghĩa của từ ma nhai. Thầy bảo, Ma là Mài, Nhai là Vách đá. Ma nhai tức là những văn tự khắc trên vách đá. Ở danh thắng Ngũ Hành Sơn có rất nhiều loại văn khắc mài trên vách đá trong các hang động.

Trước năm 1990, khi đời sống còn nhiều khó khăn, không ít người lên Ngũ Hành Sơn lấy đá về làm đá rửa, tô tường, tác động một phần đến văn bia ma nhai. Nhưng các vị sư sãi ở chùa đã cùng với chính quyền địa phương cố gắng gìn giữ các văn bia cho đến khi thành lập Ban Quản lý danh thắng, và bảo tồn đến ngày nay. Đại đức Chúc Hiếu nhớ lại: “Nhà chùa cùng với đồng bào phật tử truyền bá giá trị của ma nhai là gì, ý nghĩa của những văn bia đó như thế nào cho đồng bào phật tử. Bên cạnh đó, cộng tác với Ban Quản lý danh thắng để bảo tồn và khôi phục lại những tấm bia không còn rõ ràng. Nhờ quyển Ngũ Hành Sơn lục của Hòa thượng Tự Trí, ngài ghi chép cách đây hàng trăm năm rồi, rất rõ ràng nên cùng nhau khôi phục những bia cũ đó”.

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Long Bửu tự hào khi nói về ông cố và ông nội anh cũng là những người từng khắc lời hay ý đẹp trên các văn bia Ngũ Hành Sơn. Nguyễn Long Bửu là thế hệ thứ tư tiếp bước nghề truyền thống của gia tộc. Nghệ nhân Nhân dân – Nhà Điêu khắc Nguyễn Long Bửu đã được người cha tận tình truyền dạy nghề điêu khắc đá từ nhỏ. Với anh, việc bảo tồn, phát huy giá trị của Ma nhai là niềm vinh dự và trách nhiệm: “Đây là niềm vinh dự lớn không chỉ riêng tôi mà cả làng nghề quê hương tôi. Với cá nhân tôi, nếu được sự trợ giúp của chính quyền địa phương và nhân dân Ngũ Hành Sơn thì tôi là người đóng góp một phần nhỏ bé vào việc tồn tạo gìn giữ để cho xứng tầm với di sản mà lịch sử đã công nhận. Không những đây là vinh dự mà còn là trách nhiệm. Tôi rất tự hào được đóng góp.”

Nhà nghiên cứu Võ Văn Thắng, nguyên Giám đốc Bảo tàng Chăm Đà Nẵng khẳng định, Bia Ma nhai là những tư liệu cực kỳ giá trị, chân xác và đặc sắc, thể hiện rõ tính giao thoa, hòa điệu về kinh tế, văn hóa, xã hội giữa các quốc gia như Nhật Bản - Trung Hoa - Việt Nam tại Việt Nam từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX. Đây là các tác phẩm trên đá rất độc đáo ấn tượng, nhiều kiểu chữ viết như Chân, Hành, Thảo, Triện, Lệ. Bia Ma nhai Ngũ Hành Sơn còn là phương tiện để cho các tên làng xã xưa hóa thạch, lưu giữ mấy trăm năm qua và cho mai sau. Nhiều địa danh trên ma nhai Ngũ Hành Sơn đã chứng minh được lịch sử nhiều làng cổ lâu đời ở Đà Nẵng - Quảng Nam như Cẩm Phô, Hội An, Trà Quế. Trong vô số những áng thơ văn, bia ký tuyệt đỉnh được khắc trên đá ở danh thắng Ngũ Hành Sơn, ông Võ Văn Thắng ấn tượng nhất là bài thơ của Phan Thanh Giản và Nguyễn Thuật ngăn vua Minh Mạng đi kinh lý Quảng Nam khi nơi này đang mất mùa, đói kém: “Những người thợ khắc đá Ngũ Hành Sơn trong cả mấy thế kỷ thì họ là những người trực tiếp là những người thợ khắc chữ đó, và khắc đó là một kỹ thuật rất phức tạp và  nói chung kỹ thuật rất điêu luyện, họ khắc một bài thơ vào đó nếu mà qua xem không phải đơn giản chút nào nữa. Thực sự nhìn chữ khắc đó thì mình thấy rằng, những người đó là phải những người biết chữ, chữ viết đẹp mới khắc được. Khắc trên đá khó lắm mà chữ toàn chữ đẹp. Nên thợ khắc đó không phải thợ thủ công nôm na không mà họ là những người thợ mà có vốn văn hoá nhất định mới làm được.”

Trải qua các giai đoạn lịch sử, nhiều bia đá bị mòn, nhiều áng văn thơ, ngự bút không còn nhìn rõ. Những thế hệ nghệ nhân điêu khắc đá Non Nước cũng không còn nhiều. Vì vậy, công tác bảo tồn bia Ma nhai đặt ra nhiều thách thức. Ông Nguyễn Văn Hiền, Trưởng Ban Quản lý Danh thắng Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng khẳng định, 80 cán bộ, nhân viên nơi đây đều ý thức được phải cùng với người dân, tăng ni phật tử ở 14 ngôi chùa trên Ngũ Hành Sơn nâng niu gìn giữ và phát huy giá trị của các bậc tiền nhân để lại: “Làm tốt công tác quảng bá tuyên truyền cho du khách trong và ngoài nước biết rằng đây là một Di sản rất quý giá đã được UNESSCO khu vực Châu Á - Thái Bình Dương công nhận nên mình phải bảo tồn một cách nghiêm ngặt, không được tẩy xóa, phải giữ nguyên hiện trạng của Ma nhai. Hàng ngày có lực lượng bảo vệ, hướng dẫn tuyên truyền cho du khách. Qua năm tháng một số bia bị mờ đi, phải có phát huy nhân bản, lưu giữ một cách nghiêm túc./.”