N’niên lâng dưr pậ banh coh vel đong da ding k’coong c’noong k’tiêc Tây Giang, năc tơợ bêl dzợ k’tứi, Pơ Loong Plênh ơy lêy n’năl râu la liêm pr’hay âng crâng k’coong vel đong. Ađoo lêy liêm pr’hay đợ toom đác hooi ngoọ cơnh c’lâng aham hooi băn par crâng k’coong; chăp dêr pazêng bhươl cr’noon la liêm ắt lâng crâng k’coong, zr’lụ bhrợ t’vaih pr’ắt tr’mông lâng bhrợ t’vaih râu liêm pr’hay văn hoá âng đhanuôr Cơ Tu. Râu chăp dêr n’năc ting t’ngay dưr bấc k’rơ lâh mơ coh anoo, năc tươc bêl tốt nghiệp trường Đại học Văn hoá Nghệ thuật thành phố Hồ Chí Minh, Plênh dưr chô ooy crâng k’coong xăl tu ta bơơn bh’rợ tr’nêng coh đô thành cơnh bấc apêê sinh viên n’lơơng.

Nắc manuyh dzợ p’niên ha dợ Pơ Loong Plênh kiêng pa bhlâng pa chăp ch’mêệt lêy, chêêc n’năl văn hoá. Anoo lướt prang bhươl cr’noon ch’ngai bha dăh, tợt prá tươc k’tiếng đồng hồ đoọng xơợng apêê t’cooh ta ha bhrợ bh’noóch, prá pr’ma, cha ơh pazêng râu tr’coọ xa nul lâng xay truih ooy lang bh’lêê bh’la, n’jưah xơợng n’jưah xrặ. Ting cơnh t’cooh bhươl Bh’riu Pố, ăt coh cr’noon Pơrning, chr’val Lăng, Plênh nắc đợ apêê ta đhâm c’mor m’bứi bhlâng coh xoọc đâu z’zăng n’năl ghít ooy văn hoá âng manuyh Cơ Tu. Anoo năc choom xay truih pazêng t’ruih bh’lêê bh’la âng manuyh Cơ Tu, xa nay ooy abhô dang, y học ty đanh, prá xay ooy chr’na đha năh, xa nấp, tr’coọ xa nul ty đanh… Chr’năp bhlâng, Pơ Loong Plênh vêy bấc ngai n’năl năc manuyh bhrợ thơ ta béch bhlâng. Pazêng thơ văn âng anoo năc pr’hay pa bhlâng, ta nih lâng ghít ooy cr’noọ cr’niêng chăp hơnh crâng k’coong ga măc, năc choom xay moon đợ thơ cơnh đâu: “Lời ru trên nương”, “Bếp quê”, “Nói với Ch’roonh”… lâng coh đêêc vêy đợ tác phẩm vêy ta pa chô ooy bhr’ươl pr’hát vêy bấc ngai kiêng xơợng cơnh “A Mế ơi”, pr’hát năc Y Jang Tuyn…

Căh muy pa trơơi cr’noọ chăp hơnh văn hoá acoon coh tơợ thơ lâng pr’hát xa nul, Pơ Loong Plênh năc dzợ vêy bh’rợ du lịch cruung đác bhươl cr’noon lâng mạng xã hội đoọng xay p’căh ooy crâng k’coong, ooy râu liêm pr’hay âng văn hoá, bhiệc bhan chr’năp pa bhlâng, râu la lay âng đhanuôr Cơ Tu tươc ooy ta mooi lâng apêê pr’zớc coh k’tiêc k’ruung lâng tơợ k’tiêc k’ruung n’lơơng. Pơ Loong Plênh xay truih, văn hoá năc pr’đơợ đoọng pa dưr du lịch: “Văn hoá năc pr’đơợ đoọng pa dưr du lịch. Tu cơnh đêêc, acu kiêng đươi tơợ du lịch năc xay p’căh pazêng râu liêm pr’hay văn hoá âng đhanuôr Cơ Tu. Ta mooi bêl tươc ooy bhươl cr’noon năc vêy ta pa đơp đoọng pazêng râu chr’năp văn hoá, bơơn lêy đhưưng ch’gâr, n’toong chiing, tân tung da dặ, bơơn cha đợ chr’na đha năh Cơ Tu lâng bấc râu lơơng dzợ… Râu đêêc năc môi trường đoọng pazêng râu đơ chr’năp n’lơơng choom dưr vaih lâng pa đơp đoọng đh’rưah.”

Công cơnh Pơ Loong Plênh, ađoo pân đil Cơ Tu Đinh Thị Thìn coh chr’hoong da ding k’coong Đông Giang kiêng pa bhlâng văn hoá acoon coh đay. Râu chăp kiêng n’năc bhrợ ha ađoo pân đil học trường Cao đăng Văn hoá… xang n’năc bhrợ bh’rợ k’đơơng ta mooi du lịch đoọng choom ch’va râu chăp kiêng văn hoá acoon coh đay tươc ooy ta mooi coh k’tiêc k’ruung lâng tơợ k’tiêc k’ruung n’lơơng. Thìn prá xay, pr’đoọng ha đoo bêl pr’loọng đong k’diic năc pr’loọng đong vêy truyền thống Cơ Tu. K’conh k’diic Thìn năc muy coh m’bứi manuyh n’năl ooy văn hoá công cơnh tr’coọ xa nul ty đanh âng Cơ Tu. Râu đêêc zooi ađoo bấc pa bhlâng coh bh’rợ pa chăp ch’mêệt lêy, chêêc n’năl ooy văn hoá acoon coh đay. Đinh Thị Thìn xay moon, pazêng râu bơơn xơợng, bơơn lêy tơợ pazêng bhiệc bhan, căh cậ tơợ pazêng g’luh pa prá, xa xay lâng t’cooh bhươl, manuyh vêy bấc ngai chăp, Thìn zêng quay đơc xang n’năc ha âu đơc, xang chêêc pa chô ooy p’rá Anh đoọng xay p’căh lâng ta mooi. Đinh Thị Thìn xay truih: “Bh’rợ chêêc n’năl âng cu năc tợt lâng apêê t’cooh Cơ Tu, xơợng apêê đoo xay truih. Bêl vêy bhiệc bhan năc acu quay phim, chụp ảnh, hau đơ acu căh n’năl năc acu ta mooh, xang n’năc chêêc n’năl đoọng pa chô ooy p’rá Anh. Acu bơơn lum apêê ta mooi du lịch tơợ k’tiêc k’ruung n’lơơng bấc pa bhlân. Ađay n’jưah học văn hoá Cơ Tu, n’jưah xay moon, chép đơc xang n’năc prá xay đoọng ta mooi du lịch n’năl buôn pa bhlâng.”

Ha dợ lâng A Ting Đốc, ắt coh thị trấn Prao, căh muy vêy bấc ngai n’năl tu ađoo ba boóch pr’hay pa bhlâng ting n’năc năc m’bứi bhlâng apêê ta đhâm c’mor n’năl lâng choom prá pr’ma, bhrợ bh’noóch. Năc tu kiêng văn hoá lâng râu ta béch ooy văn nghệ năc ơy zooi A Ting Đốc, muy cha năc cán bộ văn hoá thông tin cơ sở bêl tươc ooy đhanuôr đoọng xay moon c’lâng xa nay, chính sách âng nhà nước, ta đang moon đhanuôr zư lêy văn hoá ty đanh lâng t’bil lơi pazêng j’niêng cr’bưn căh liêm crêê. T’cooh Đỗ Hữu Tùng, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam xay moon, xoọc đâu lang p’niên n’năl lâng vêy bh’rợ chêêc n’năl ooy văn hoá acoon coh cơnh Đinh Thị Thìn, A Ting Đốc… năc m’bứi pa bhlâng, bấc bhlâng năc đợ manuyh bhrợ bh’rợ văn hoá cơ sở: “Xoọc đâu, phòng Văn hoá vêy amoó Bhriu Thị Nếp, Đinh Thị Giang năc manuyh Cơ Tu; xang n’năc A Ting Cảm, Arâl Su căh cậ coh pazêng chr’val xoỌc đâu xoọc bhrợ du lịch bhươl cr’noon vêy Bhriu Nhi, Đinh Thị Thìn năc đợ apêê k’đơơng ta mooi du lịch kiêng pa bhlâng lâng n’năl ooy văn hoá Cơ Tu. Coh mạng xã hội xoọc đâu vêy A Lăng Brắc, chr’val Ca Dăng xay truih ooy hình ảnh, cruung k’tiêc, sinh hoạt âng đhanuôr Cơ Tu coh mạng xã hội liêm choom bhlâng. Xoọc đâu, chr’hoong cộng xoọc ch’mêệt lêy đoọng bhrợ t’vaih câu lạc bộ đoọng k’rong đợ apêê ta đhâm c’mor lứch loom n’nâu đh’rưah lâng chr’hoong zư đơc văn hoá chr’năp pr’hay âng đhanuôr Cơ Tu.”

Lâng bh’rợ chăp kiêng lâng đợ bh’rợ tr’nêng la lay âng zập cha năc manuyh, apêê pr’zơc ta đhâm c’mor Cơ Tu năc ting zư đơc lâng bhrợ đoọng văn hoá ty đanh âng acoon coh đay ting t’ngay chr’va lâh mơ./.

Lan tỏa tình yêu văn hóa dân tộc trong lớp trẻ Cơ Tu

Trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay, những giá trị văn hóa truyền thống đôi khi bị lấn lướt bởi các trào lưu hiện đại. Thế nhưng, bằng niềm đam, tình yêu văn hóa dân tộc và những nỗ lực không ngừng, nhiều bạn trẻ Cơ Tu đã miệt mài học hỏi, kế thừa, bảo tồn và lan tỏa tình yêu văn hóa truyền thống của dân tộc đến cộng đồng.

Sinh ra và lớn lên nơi vùng cao biên giới Tây Giang, ngay từ nhỏ, Pơloong PLênh đã cảm nhận được vẻ đẹp của núi rừng quê hương. Anh yêu những con suối nên thơ như mạch máu âm thầm chảy nuôi dưỡng mỗi cánh rừng; yêu những bản làng yên bình nép mình bên những ngọn núi cao ngất, nơi làm nên cuộc sống và tạo nên những nét văn hóa đặc sắc của dân tộc Cơ Tu. Tình yêu ấy theo năm tháng cứ lớn dần và ngày càng mãnh liệt, để rồi sau khi tốt nghiệp trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật thành phố Hồ Chí Minh, PLênh quyết định về với rừng thay vì chọn lập nghiệp nơi chốn đô thành như bao sinh viên khác.

Là người trẻ nhưng Pơloong Plênh rất đam mê nghiên cứu, tìm hiểu văn hóa dân tộc. Anh không ngại đi khắp các thôn, làng xa xôi, ngồi hàng giờ nghe các bậc cao niên hát Lý, nói Lý, chơi nhạc cụ và kể chuyện “xưa”, vừa nghe anh vừa ghi chép cẩn thận. Theo già làng B’riu Pố, thôn Pơrning, xã Lăng, PLênh là số ít người trẻ hiện nay am hiểu khá tường tận về văn hóa của người Cơ Tu. Anh có thể  kể vanh vách những câu chuyện cổ tích Cơ Tu, chuyện tâm linh, y học dân gian, nói chuyện ẩm thực, trang phục, nhạc cụ truyền thống…Đặc biệt, Pơloong Plênh được nhiều người biết đến là nhà thơ trẻ tài năng. Các tác phẩm thơ văn của anh mộc mạc, chân thành và thấm đẫm tình yêu đại ngàn, phải kể đến như “ Lời ru trên nương”, “Bếp quê”, “Nói với Ch’roonh”..và trong đó có những tác phẩm đã được phổ nhạc được nhiều người yêu thích như “A Mế ơi”, nhạc Y Jang Tuyn.

Không chỉ truyền cảm hứng và niềm đam mê văn hóa dân tộc qua thơ và nhạc, Pơloong Plênh còn thông qua những mô hình du lịch sinh thái cộng đồng và mạng xã hội để giới thiệu về đại ngàn, về những nét vă hóa, lễ hội đặc sắc, riêng có của đồng bào Cơ Tu đến du khách và bạn bè ở trong và ngoài nước. Pơloong Plênh tâm sự, văn hóa chính là nền tảng để phát triển du lịch: “Văn hóa chính là nền tảng để phát triển du lịch. Về thế, mình muốn thông qua du lịch để giới thiệu, quảng bá những nét văn hóa của dân tộc Cơ Tu. Khách khi vào trong làng sẽ được trao các giá trị văn hóa, được xem đánh trống chiêng, múa tân tung da dắ, được thưởng thức ẩm thực Cơ Tu và nhiều thứ khác nữa…Đó là môi trường để các giá trị khác nó tồn tại và truyền trao cho nhau.”

Cũng như Pơloong PLênh, cô gái Cơ Tu Đinh Thị Thìn ở huyện miền núi Đông Giang rất yêu thích văn hóa dân tộc mình. Tình yêu ấy thôi thúc cô theo học trường Cao đẳng Văn hóa…rồi chọn làm hướng dẫn viên du lịch để có thể lan tỏa niềm đam mê văn hóa dân tộc mình đến du khách trong và ngoài nước. Thìn tâm sự, may mắn cho cô khi nhà chồng là gia đình truyền thống Cơ Tu. Bố chồng Thìn là số ít người ở làng Bhồng hiểu sâu sắc về văn hóa cũng như nhạc cụ truyền thống Cơ Tu. Điều đó đã giúp cô rất nhiều trong việc nghiên cứu, tìm hiểu về văn hóa dân tộc mình. Đinh Thị Thìn cho biết, những gì nghe được, thấy được từ các lễ hội, hay những buổi trò chuyện với già làng, người có uy tín, Thi đều quay lại rồi ghi vào bộ nhớ, tìm cách chuyển ngữ sang tiếng Anh để giới thiệu với du khách. Đinh Thị Thìn trải lòng: “Việc học của em là ngồi với người già Cơ Tu, ngồi nghe các cụ kể chuyện. Khi có lễ hội em quay phim, chụp ảnh, cái chi không hiểu thì em hỏi rồi mày mò tìm hiểu để dịch qua tiếng Anh. Em có cơ hội gặp khách du lịch nước ngoài rất nhiều . Mình vừa học văn hóa Cơ Tu, mình vừa truyền đạt, chép lại rồi thuyết minh cho khách du lịch một cách dễ hiểu nhất.”

Còn với A Ting Đốc ở thị trấn Prao không chỉ được nhiều người biết đến bởi giọng hát giao duyên ngọt ngào, say đắm lòng người mà còn là số ít lớp trẻ hiểu và biết hát lí, nói lí. Chính niềm đam mê văn hóa và sở trường về văn nghệ đã giúp A Ting Đốc, một cán bộ văn hóa thông tin cơ sở rất nhiều  khi đến với bà con để tuyên truyền đường lối, chủ trương chính sách của nhà nước, vận động bà con gìn giữ văn hóa truyền thống và xóa bỏ những hủ tục lạc hậu. Ông Đỗ Hữu Tùng, Phó Chủ tịch UBND huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết, hiện nay giới trẻ am hiểu và có đầu tư nghiên cứu văn hóa dân tộc như Đinh Thị Thìn, A Ting Đốc…rất ít, chủ yếu là những người làm công tác văn hóa cơ sở: “Hiện nay, phòng Văn hóa có chị B’riu Thị Nếp, Đinh Thị Giang là người Cơ Tu; rồi A Ting Cảm, Arâl Su hay trong các xã hiện đang xây dựng du lịch cộng đồng có B’riu Nhi, Đinh Thị Thìn là hướng dẫn viên du lịch rất đam mê và am hiểu văn hóa Cơ Tu. Trong mạng xã hội hiện nay có A Lăng Brắc, xã Ca Dăng giới thiệu hình ảnh, thiên nhiên, sinh hoạt của đồng bào Cơ Tu trên mạng xã hội rất hiệu quả. Hiện nay huyện cũng đang nghiên cứu để xây dựng câu lạc bộ để tập hợp những người trẻ tâm huyết này cùng với huyện lưu giữ bản sắc văn hóa Cơ Tu”

Bằng niềm đam mê và cách làm riêng của mỗi người, các bạn trẻ Cơ Tu đã góp phần gìn giữ, bảo tồn và làm cho văn hóa truyền thống dân tộc mình ngày càng lan tỏa./.