Ta rựp brương coh đảo Cù Lao Chàm, xa nưl máy dziếu đac xưl tơợ đợ giếng khoan đhộ bhlâng. K’noọ 3.000 acoon manưih coh đâu pa tơợ ahay ăt za nươr g’nưm coh crâng đoọng ma mung, hân đhơ cơnh đêêc, zâp bêl hân noo xơơt chô, râu k’rang đh’uôl ting n’leh coh măt moh zâp ngai: vêy zâp đac đươi dua căh?. Crâng dzợ t’viêng, dzợ ta zư lêy rơợng nhâm, ha dợ coh dưp, đợ râu căh liêm crêê âng acoon manưih bhrợ pa hư lâng tr’xăl plêệng k’tiêc xoọc n’leh vaih. Đhị đhr’năng cơnh đâu, thành phố Đà Nẵng ơy xay bhrợ c’lâng zư lêy môi trường zr’lụ k’rong zư Sinh quyển bha lang k’tiêc Cù Lao Chàm - Hội An tươc c’moo 2030, lâng bh’rợ apêê doanh nghiệp vêy k’đươi moon bâc lâh. T’cooh Phan Văn Mỹ, Phó Trưởng Ban k’đhơợng zư zr’lụ k’rong zư sinh quyển Cù Lao Chàm - Hội An moon:“Đà Nẵng pa zưm zâp đăh c’rơ bh’rợ đoọng zư lêy sinh thái Cù Lao Chàm. Đọong bhrợ liêm choom bh’rợ nâu năc lêy vêy ting pâh bhrợ âng đhanuôr, lâh mơ năc âng zâp doanh nghiệp”.

Lêy đăh piing năc vêy lêy Cù Lao Chàm căh vêy ăt dzoọng mưy a’đay. Mưy zr’lụ bhưah liêm lâh 33 r’bhâu hécta vêy cha groong zư lêy, ha dợ ooy đâu zr’lụ clung đệ tươc lâh 22 r’bhâu hécta, ch’ngai tươc ooy Cửa Đại, pluum ga lọp zêng đô thị ty Hội An. Tu cơnh đêêc, zư đoọng ha Cù Lao Chàm t’viêng liêm căh năc mưy xa nay t’ruih âng mưy đảo năc dzợ zư đoọng ha zêng râu sinh thái p’têêt pa zưm lâng k’cir bha lang k’tiêc Hội An dzợ cơnh ahay. Tơợ cr’noọ nâu, xa nay bh’rợ “Một tỷ xanh” gluh vaih, vaih năc đhị lêy tơợp đoọng ha bâc ơl dự án bhrợ pa dưr chr’năp sinh học, bhrợ pa dưr pr’ăt bh’rợ t’mêê đoọng ha đhanuôr coh vêêl đông. T’cooh Lương Minh Tuấn, Chủ tịch Tập đoàn Đạt Phương, mưy ooy đợ doanh nghiệp lươt đh’rưah đanh moon:“Azi vêy 5 c’moo đh’rưah lâng Ban k’đhơợng zư sinh quyển Cù Lao Chàm - Hội An đoọng pa dưr pa xơc cớ crâng Cù Lao Chàm”.

Pa dưr kinh tế t’viêng nâu cơy căh năc dzợ râu lêy moon t’vêy lơi, năc vaih cr’noọ bh’rợ bha lâng, bêl Việt Nam gr’hoot moon k’rơ lâng bha lang k’tiêc đăh zư lêy môi trường, ăt liêm crêê lâng tr’xăl plêệng k’tiêc. P’têêt cớ râu liêm choom tơợ bhiệc zư crâng, pa dưr chr’năp liêm sinh học truih crâng da ding Trường Sơn, thành phố Đà Nẵng xoọc đợc pa xoọng pr’đơợ ha Cù Lao Chàm - Hội An, lâng bâc ơl xa nay bh’rợ liêm ghit: zư lêy crâng, zư lêy san hô, zư lêy zêng sinh thái coh đâu, tơợ đảo tươc phố ty. Căh mưy doanh nghiệp bhrợ crâng, ngành du lịch - lêy ăt ma mung đươi vêy râu liêm pr’hay âng Cù Lao Chàm, cung xoọc lêy moot pa zưm. T’cooh Lê Quốc Việt, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch thành phố Đà Nẵng moon:“Azi lêy xoọc đâu, bâc apêê doanh nghiệp đhị Đà Nẵng p’ghit lêy tươc du lịch t’viêng liêm, rơơm vêy chrooi pa xoọng ooy pa dưr du lịch nhâm mâng”.

Ta mooi chô ooy Cù Lao Chàm, tươc coh Hội An ting t’ngay ting bâc, bhrợ zr’năh k’đhạp lâh mơ ha bh’rợ zư lêy. Bhrợ pa dưr pa liêm sinh thái, tơợ zr’lụ dưp k’đhạp căh năc bhiệc lêy pa đanh. Lâng zư lêy crâng k’coong coh đâu năc lêy xăl lâng đợ râu pa dưr pa xơc, zư lêy c’lâng bhrợ cha đanh đươnh ha đhanuôr, zư lêy pr’đơợ pa dưr pa xơc nhâm mâng ha doanh nghiệp.

Bhrợ t’bhưah crâng k’rịa zr’lụ đâu, bhrợ pa dưr pr’đươi a’chông a’xiu, pa dưr pa xơc du lịch vêêl bhươl năc c’lâng lươt thành phố Đà Nẵng xoọc lêy pay đhị pr’đơợ tr’xăl plêệng k’tiêc zr’năh k’đhạp. Tu crâng, biển lâng acoon manưih coh đảo căh choom tr’pac lalay, dzợ zư lêy zr’nưm cr’noọ pr’hơơm, Cù Lao Chàm năc đoo chr’năp bhlâng âng Đà Nẵng./.

CÙ LAO CHÀM (ĐÀ NẴNG): KHI RỪNG, BIỂN VÀ CON NGƯỜI CÙNG THỞ

Một hòn đảo nhỏ nhưng gánh trên vai cả một chuỗi hệ sinh thái nối liền tới Di sản Văn hóa thế giới Hội An và bài toán giữ xanh nơi đây giờ không còn là việc riêng của chính quyền mà đã có thêm những cái bắt tay bền bỉ từ phía doanh nghiệp.

Sáng sớm trên đảo Cù Lao Chàm, tiếng máy bơm nước rền vang từ những giếng khoan sâu hun hút. Gần 3.000 con người nơi đây bao đời tựa lưng vào rừng để sống, nhưng cứ mỗi mùa khô về, nỗi lo lại hiện lên trên từng gương mặt: nước ngọt liệu có đủ dùng?. Rừng vẫn xanh, vẫn được bảo vệ nghiêm ngặt, nhưng dưới tán lá kia, những tổn thương âm thầm từ con người và biến đổi khí hậu lại đang len lỏi. Trước thực tế ấy, thành phố Đà Nẵng đã triển khai kế hoạch bảo vệ môi trường Khu Dự trữ Sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An đến năm 2030, với vai trò cộng đồng doanh nghiệp được mời gọi nhiều hơn. Ông Phan Văn Mỹ, Phó Trưởng Ban quản lý Khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm - Hội An, cho biết:“Đà Nẵng tập trung các nguồn lực để bảo vệ hệ sinh thái Cù Lao Chàm. Để làm được điều này cần có sự tham gia của người dân, đặc biệt là các doanh nghiệp”.

Trên cao nhìn xuống sẽ thấy Cù Lao Chàm không hề đứng một mình. Cả một vùng rộng lớn hơn 33 nghìn héc ta được khoanh vùng bảo vệ, trong đó riêng vùng đệm và vùng chuyển tiếp đã chiếm hơn 22 nghìn héc ta, trải dài qua tận Cửa Đại, ôm trọn cả đô thị cổ Hội An. Vì thế, giữ cho Cù Lao Chàm mãi xanh không đơn thuần là chuyện của một hòn đảo mà là giữ cho cả một chuỗi hệ sinh thái nối liền với di sản thế giới Hội An còn nguyên vẹn. Từ suy nghĩ đó, chương trình “Một tỷ xanh” đã ra đời, trở thành điểm khởi đầu cho hàng loạt dự án phục hồi đa dạng sinh học, mở ra sinh kế mới cho người dân bản địa. Ông Lương Minh Tuấn, Chủ tịch Tập đoàn Đạt Phương, một trong những doanh nghiệp đồng hành lâu năm, chia sẻ:“Chúng tôi có 5 năm cùng Ban quản lý khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm - Hội An để phát triển lại rừng Cù Lao Chàm”.

Phát triển kinh tế xanh giờ đây không còn là khẩu hiệu suông mà đã trở thành tiêu chí bắt buộc, khi Việt Nam cam kết mạnh mẽ với quốc tế về bảo vệ môi trường, thích ứng biến đổi khí hậu. Tiếp nối thành công từ việc giữ rừng, phục hồi đa dạng sinh học dọc dãy Trường Sơn, thành phố Đà Nẵng đang dành thêm nguồn lực cho Cù Lao Chàm - Hội An, với hàng loạt chương trình cụ thể: bảo vệ rừng, giữ gìn rạn san hô, chăm chút cả hệ sinh thái vùng đệm, từ đảo cho đến phố cổ. Không chỉ doanh nghiệp làm rừng, ngành du lịch - vốn sống nhờ vẻ đẹp của Cù Lao Chàm, cũng đang nhập cuộc. Ông Lê Quốc Việt, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch thành phố Đà Nẵng, cho biết:“Chúng tôi thấy hiện nay, phần lớn các doanh nghiệp du lịch tại Đà Nẵng rất chú trọng du lịch xanh, mong muốn được đóng góp vào phát triển du lịch bền vững”.

Khách đến Cù Lao Chàm, đến Hội An ngày càng đông, kéo theo áp lực bảo vệ ngày càng lớn. Phục hồi hệ sinh thái, từ vùng lõi ra vùng đệm, không còn là việc có thể chần chừ. Và bảo vệ thiên nhiên ở đây không phải đánh đổi với phát triển, mà chính là giữ sinh kế lâu dài cho người dân, giữ đà tăng trưởng bền vững cho doanh nghiệp.

Mở rộng rừng ngập mặn vùng đệm, phục hồi nguồn lợi thủy sản, phát triển du lịch cộng đồng là hướng đi thành phố Đà Nẵng đang chọn giữa bối cảnh biến đổi khí hậu khắc nghiệt. Bởi rừng, biển và con người trên đảo chưa bao giờ tách rời nhau, còn giữ được nhịp thở chung ấy, Cù Lao Chàm mới mãi là viên ngọc xanh của Đà Nẵng./.