Chr’val Ba năc vel đong tr’nơơp âng chr’hoong da ding k’coong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam xay bhrợ liêm xang bhươl cr’noon t’mêê coh c’moo 2015 (ting cơnh xa nay 2011- 2016). Đươi tơợ zên pazêng cr’noọ xa nay âng k’tiêc k’ruung, pr’dưr pr’dzoong bhươl cr’noon coh chr’val da ding k’coong n’nâu vêy bấc râu liêm choom. C’lâng p’rang bhươl cr’noon vêy ta bhrợ têng liêm mâng. Bấc hợp tác xã nông-lâm-nghiệp-du lịch- dịch vụ vêy ta bhrợ t’vaih năc pa bhrợ liêm choom, ting bhrợ t’vaih bh’rợ tr’nêng, pa dưr thu nhập đoọng ha đhanuôr. Ting cơnh t’cooh Phạm Kim Thông, Phó Chủ tịch UBND chr’val Ba, thu nhập m’bứi bhlâng âng đhanuôr đhị chr’val coh c’moo 2022 năc 38,5 ức đồng muy cha năc coh muy c’moo, dzooc 18 ức đồng t’piing lâng c’moo 2015; đợ pr’loọng đong đharựt ting cơnh xa nay ty dzợ 4,9%, xiêr lâh 23% t’piing lâng c’moo 2015. Hân đhơ cơnh đêêc, ha dang xay bhrợ cơnh chuẩn đharựt t’mêê (cr’chăl c’moo 2021- 2026), năc đợ pr’loọng đong đharựt âng chr’val n’nâu pay lâh 35%. T’cooh Phạm Kim Thông xay moon, ch’mêệt lêy ooy xa nay chr’val bhươl cr’noon t’mêê cr’chăl c’moo 2021- 2026, chr’val Ba n’tộ 10 cr’noọ bh’rợ, coh đêêc vêy 4 cr’noọ bh’rợ k’đhap ng’xay bhrợ bhlâng năc thu nhập, pr’loọng đong đharựt, đong ăt lâng manuyh pa bhrợ bêl ta pa choom:“Xoọc đâu k’đhap ng’xay bhrợ bhlâng năc cr’noọ xa nay ooy pr’loọng đong đharựt, râu bơr cậ năc cr’noọ xa nay ooy thu nhập. Nâu đoo năc pazêng cr’noọ bh’rợ doọ lâh k’đhap, ha dợ pazêng cr’noọ xa nay bha lâng năc Nhà nước k’rong bhrợ. Ha dang bhrợ pa dưr chr’val bhươl cr’noon t’mêê pa dưr dal tươc c’moo 2025 năc cr’noọ bh’rợ xoọc đâu tươc 64 ức đồng muy cha năc coh muy c’moo; Bhươl cr’noon t’mêê cơnh c’xu tước c’moo 2025 công tước 54 ức đồng năc k’đhap lâng pazêng vel đong, tu coh đâu bấc bhlâng năc bhrợ nông-lâm nghiệp. Xoọc đâu kiêng pa dưr năc ta đang moon apêê k’rong bhrợ.”

Căh muy chr’val Ba năc 10 chr’val, thị trấn âng chr’hoong Đông Giang công xoọc lum bấc râu zr’năh k’đhap bêl xay bhrợ xa nay bh’rợ cr’noọ k’tiêc k’ruung bhrợ pa dưr bhươl cr’noon t’mêê. T’cooh Đỗ Hữu Tùng, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Đông Giang xay moon, coh cr’chăl c’moo 2021- 2025, chr’hoong vêy 10 chr’val xay bhrợ xa nay bh’rợ bhrợ pa dưr bhươl cr’noon t’mêê. Chính quyền chr’hoong Đông Giang ơy k’rong bhrợ ta nih liêm, coh đêêc năc t’bhlâng pa dưr bh’rợ pa bhrợ, bhrợ têng c’lâng p’rang, pr’đươi chr’năp lâng pa dưr râu liêm choom pr’ắt tr’mông âng đhanuôr. Lâng pazêng chr’val căh ắt coh xa nay bhrợ pa dưr bhươl cr’noon t’mêê cr’chăl c’moo 2021- 2025, chr’hoong k’rong c’rơ bhrợ têng tổ đhanuôr bhươl cr’noon t’mêê lâng cr’noon bhươl cr’noon t’mêê cơnh la liêm. Tước x’rịa c’moo 2021, prang chr’hoong vêy chr’val xay bhrợ liêm xang bhươl cr’noon t’mêê năc chr’val Ba lâng chr’val Tư; 8 bhươl cr’noon xay bhrợ crêê cơnh xa nay zr’lụ đhanuôr ăt mamông cơnh liêm t’mêê. Đợ xa nay crêê cơnh xa nay năc mơ 14,7 cr’noọ xa nay muy chr’val, dzooc 5,1 cr’noọ xa nay t’piing lâng c’moo 2016. Hân đhơ cơnh đêêc, bêl xay moon ooy cr’noọ xa nay t’mêê coh râu la lua năc bấc vel đong xay bhrợ căh ơy liêm xang, tơợ đâu bh’rợ xay bhrợ cr’noọ bh’rợ âng k’tiêc k’ruung bhrợ pa dưr bhươl cr’noon t’mêê đhị chr’hoong Đông Giang ting t’ngay zr’năh k’đhap lâh mơ:“Cr’noọ xa nay thu nhập coh xoọc đâu căh crêê cơnh tu pr’loọng đong đharựt la lâh bấc, năc bhrợ ha muy bơr vel đong xay bhrợ căh ơy crêê cơnh xa nay. Ba bi cơnh chr’val Ba, Tư ting c’lâng bh’rợ năc nhâm mâng n’dup 10% năc xoọc đâu đợ pr’loọng đong đharựt coh pazêng vel đong n’nâu công dzợ bấc, tu cơnh đêêc bhrợ râu zr’năh k’đhap bấc bhlâng tươc ooy bh’rợ bhrợ pa dưr bhươl cr’noon t’mêê. Coh cr’chăl ha y, pa bhlâng năc coh c’moo 2023, chr’hoong p’too moon lâng pazum đh’rưah lâng pazêng vel đong ch’mêệt lêy, xay moon cớ đhr’năng xay bhrợ liêm choom ting cơnh cr’noọ xa nay lâng công bhrợ pa dưr c’lâng bh’rợ lâng bh’rợ tr’nêng xay bhrợ, xay bhrợ liêm xang pazêng cr’noọ bh’rợ, pa bhlâng năc 4 vel đong, coh đêêc vêy chr’val Ba, chr’val Tư bhrợ pa dưr bhươl cr’noon t’mêê pa dưr dal. Lâng 2 vel đong crêê cơnh xa nay coh c’moo 2025 năc chr’val Ma Cooih, xang n’năc ta đang k’dua doanh nghiệp k’rong bhrợ ooy vel đong.”

Tước nâu cơy, coh pazêng 9 chr’hoong da ding k’coong âng tỉnh Quảng Nam năc chr’hoong Nam Giang vel đong căh ơy vêy chr’val hân đoo xay bhrợ liêm xang bhươl cr’noon t’mêê. T’cooh Lê Văn Hường, Bí thư Huyện uỷ Nam Giang xay moon, vel đong vêy 11 chr’val ting bhrợ cr’noọ bh’rợ âng k’tiêc k’ruung bhrợ têng bhươl cr’noon t’mêê, chr’val xay bhrợ liêm xang bâc bhlâng năc Tà Bhing lâng 15 cr’noọ bh’rợ; ha dợ muy bơr chr’val cơnh Đắc Pring, Đắc Pre, La Êê, Chơ Chun năc đhiệp bhrợ têng liêm xang 8 cr’noọ bh’rợ… T’cooh Lê Văn Hường xay moon, Nam Giang năc chr’hoong da ding k’coong c’noong k’tiêc vêy lâh 80% đhanuôr pazêng acoon coh lum pr’ắt tr’mông đharựt, pr’ăt tr’mông đươi bấc bhlâng năc ooy bh’rợ ch’choh b’băn, bh’rợ pa bhrợ căh lâh liêm choom, bấc bhlâng đhanuôr năc dzợ đương g’nưm ooy râu zooi đoọng âng Nhà nước… Nâu đoo năc râu zr’năh k’đhap pa bhlâng coh bh’rợ xay bhrợ bhươl cr’noon t’mêê đhị chr’hoong da ding k’coong c’noong k’tiêc n’nâu:“Bhươl cr’noon t’mêê căh ơy vêy chr’val hân đoo xay bhrợ liêm choom. Chr’hoong xoọc p’too moon t’bhlâng xay bhrợ coh nhiệm kỳ n’nâu năc bơơn 2 chr’val. Râu k’đhap coh xoọc đâu năc bấc pr’loọng đong đhanuôr bhrợ ha rêê đhuốch lâng b’băn la lêêh ma muúch, năc thu nhập căh vêy bấc. Râu la lua công vêy đợ manuyh ơy choom t’bil lơi đharựt năc apêê đoo k’pân căh nhâm mâng. Bấc đhanuôr căh pân xay moon ơy choom t’bil lơi đharựt, apêê đoo k’pân căh mặy xay bhrợ, xang xay moon năc k’pân bil chế độ chính sách, azi công xoọc k’ăy acọ ooy xa nay n’nâu.”

Tơợ ahay tươc nâu cơy, bh’rợ bhrợ têng bhươl cr’noon t’mêê coh zr’lụ da ding k’coong dzợ lum bấc râu zr’năh k’đhap, nâu cơy xay bhrợ cơnh cr’noọ xa nay t’mêê năc zr’năh k’đhap lâh mơ. X’rịa c’moo 2021, tỉnh Quảng Nam vêy 118 chr’val xay bhrợ liêm xang bhươl cr’noon t’mêê, pay k’nặ 61%, năc nâu cơy vêy 87 chr’val n’tộ n’đăh xa nay bhươl cr’noon t’mêê ting cơnh xa nay t’mêê. T’cooh Phạm Viết Tích, Giám đốc Sở Nông nghiệp lâng pa dưr bhươl cr’noon xay moon, tu bha lâng âng đhr’năng n’nâu năc đợ cr’noọ xa nay t’mêê vêy bấc râu cr’noọ bh’rợ dal lâh mơ lâng xa nay xay moon ty: "Đợ cr’noọ xa nay t’mêê cr’chăl c’moo 2022- 2025 vêy 8 cr’noọ bh’rợ pa dzoóc dal. Pazêng cr’noọ bh’rợ n’tộ bấc bhlâng năc coh pazêng cr’noọ bh’rợ vêy cr’noọ bh’rợ pa dzooc dal. Ba bi cơnh cr’noọ xa nay 1 ooy quy hoạch năc bhr’lậ quy hoạch tu cr’chăl c’moo 2011- 2020 ơy lứch ặ. Căh cậ cơnh cr’noọ xa nay ooy c’lâng p’rang, c’lâng bh’rợ bhươl cr’noon tơợ 70% coh cr’chăl ahay dzooc tươc 100% năc vêy đợ t’ngay c’xêê đoọng bhrợ pa mâng. Cr’noọ xa nay ooy pr’loọng đong đharựt năc xa nay đharựt công dzooc dal. Cr’noọ bh’rợ 13 năc vêy 3 cr’noọ bh’rợ pa dzooc p’xoọng năc chêêc lêy n’năl zr’lụ bhrợ têng, zư lêy bhươl cr’noon bh’rợ tr’nêng lâng c’bhuh khuyến nông bhươl cr’noon… Lâh n’năc, ting cơnh xa nay xay moon âng Trung ương, chr’val da ding k’coong bêl ơy vêy ta xay moon năc chr’val bhươl cr’noon t’mêê năc căh vêy ta moon năc chr’val bhươl cr’noon t’mêê zr’lụ I cơnh coh da ding k’coong n’đăh Bắc năc xay moon ting cơnh cr’noọ xa nay coh zr’lụ II năc zr’lụ toor biển Nam Trung bộ năc k’đháp coh bh’rợ k’đhơợng xay công cơnh đoọng crêê cơnh coh cr’chăl xoọc đâu."

Cr’noọ bh’rợ bhrợ pa dưr bhươl cr’noon t’mêê cr’chăl t’tun dal lâh mơ lâng cr’chăl l’lăm năc râu căh choom căh vêy, crêê cơnh lâng đhr’năng dưr vaih. Bh’rợ chr’val n’tộ ooy chuẩn bhươl cr’noon t’mêê lâng đợ xa nay bhrợ pa dưr bhươl cr’noon t’mêê lâng bhươl cr’noon t’mêê pa dưr dal cr’chăl c’moo 2021- 2025 xay moon bấc râu zr’năh k’đhap t’mêê lâng pazêng vel đong. Tu cơnh đêêc, zập cấp uỷ, chính quyền lâng đhanuôr vel đong năc xay moon bhrợ pa dưr bhươl cr’noon t’mêê năc c’lâng bh’rợ ta luôn t’bhlâng z’lâh zr’năh k’đhap, t’hước ooy cr’noọ xa nay bhrợ pa dưr bhươl cr’noon, da ding k’coong ting t’ngay k’van k’bhộ, liêm pr’hay, pr’ắt tr’mông âng đhanuôr ting t’ngay vêy ta ha dưr dal./.

Miền núi Quảng Nam: Nhọc nhằn xây dựng Nông thôn mới

Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng Nông thôn mới sau hơn 10 năm triển khai đã tạo nên diện mạo tươi mới cho nhiều buôn làng vùng cao tỉnh Quảng Nam. Tuy nhiên, sau khi áp dụng bộ tiêu chí mới, hàng loạt các địa phương miền núi của tỉnh này bị rớt chuẩn khiến cho việc thực hiện Chương trình xây dựng Nông thôn mới vốn đã khó càng thêm khó hơn.

Xã Ba là địa phương đầu tiên của huyện miền núi Đông Giang, tỉnh Quảng Nam về đích Nông thôn mới vào năm 2015 (theo chuẩn 2011-2016). Nhờ nguồn vốn các chương trình mục tiêu quốc gia, diện mạo nông thôn ở xã miền núi này có nhiều khởi sắc. Hạ tầng nông thôn được đầu tư đồng bộ, khang trang. Nhiều hợp tác xã nông-lâm- nghiệp - du lịch - dịch vụ ra đời hoạt động hiệu quả, góp phần giải quyết việc làm, tăng thu nhập cho người dân. Theo ông Phạm Kim Thông, Phó Chủ tịch UBND xã Ba, thu nhập bình quân đầu người trên địa bàn xã trong năm 2022 đạt 38,5 triệu đồng/ người/năm, tăng 18 triệu đồng so với năm 2015; Tỷ lệ hộ nghèo theo chuẩn cũ còn 4,9%, giảm hơn 23% so với năm 2015. Tuy nhiên, nếu áp theo chuẩn nghèo mới (giai đoạn 2021-2026), thì tỷ lệ hộ nghèo của xã này chiếm hơn 35%. Ông Phạm Kim Thông cho biết, căn cứ theo Bộ tiêu chí xã Nông thôn mới giai đoạn 2021-2026, xã Ba bị rớt 10 tiêu chí, trong đó có 4 tiêu chí khó thực hiện nhất là thu nhập, hộ nghèo, nhà ở và lao động qua đào tạo:“Hiện nay khó thực hiện nhất là tiêu chí về hộ nghèo, thứ 2 là tiêu chí về thu nhập. Đây là những tiêu chí mềm, còn các tiêu chí cứng là Nhà nước sẽ đầu tư. Nếu xây dựng xã NTM nâng cao tới năm 2025 tiêu chí hiện nay tới 64 triệu đồng/người/năm; NTM bình thường tới 2025 cũng tới 54 triệu đồng nên rất khó đối với địa phương vì ở đây dân chủ yếu làm nông-lâm nghiệp. Hiện nay muốn phát triển phải kêu gọi đầu tư"

Không riêng xã Ba mà 10 xã, thị trấn khác của huyện Đông Giang cũng đang gặp nhiều trở ngại trong triển khai thực hiện chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng Nông thôn mới. Ông Đỗ Hữu Tùng, Phó Chủ tịch UBND huyện Đông Giang cho biết, trong giai đoạn 2021-2025, huyện có 10 xã thực hiện Chương trình xây dựng NTM. Chính quyền huyện Đông Giang đã đầu tư có trọng tâm, trọng điểm, trong đó ưu tiên đầu tư phát triển sản xuất, xây dựng hệ thống giao thông, hạ tầng thiết yếu và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Đối với các xã không nằm trong lộ trình đạt chuẩn NTM giai đoạn 2021-2025, huyện tập trung nguồn lực đầu tư xây dựng tổ dân cư NTM và thôn NTM kiểu mẫu. Đến cuối năm 2021, toàn huyện có 2 xã đạt chuẩn NTM là xã Ba và xã Tư; 8 thôn đạt chuẩn khu dân cư kiểu mẫu. Số tiêu chí đạt chuẩn bình quân là 14,7 tiêu chí/xã, tăng 5,1 tiêu chí so với năm 2016. Thế nhưng, khi áp Bộ tiêu chí mới vào thực tế thì nhiều địa phương rớt chuẩn, từ đây việc thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng Nông thôn mới trên địa bàn huyện Đông Giang càng thêm nhọc nhằn: “Tiêu chí thu nhập hiện nay không đạt do tỷ lệ hộ nghèo còn quá cao nó kéo theo một số địa phương bị rớt chuẩn. Chẳng hạn như xã Ba, xã Tư theo lộ trình phải đảm bảo dưới 10% nhưng hiện nay tỷ lệ hộ nghèo ở các địa phương này cũng quá cao nên cũng ảnh hưởng rất lớn đến xây dựng NTM. Thời gian tới, đặc biệt năm 2023, huyện sẽ chỉ đạo và phối hợp với các địa phương rà soát, đánh giá lại mức độ đạt Bộ tiêu chí và cũng sẽ xây dựng lộ trình và giải pháp tổ chức thực hiện, hoàn thành các tiêu chí, đặc biệt là 4 địa phương, trong đó có xã Ba, xã Tư xây dựng NTM nâng cao. Và 2 địa phương đạt chuẩn vào năm 2025 là xã Ma Cooih, rồi tham mưu kêu gọi doanh nghiệp đầu tư vào địa bàn.”

 Đến nay, trong số 9 huyện miền núi của tỉnh Quảng Nam thì huyện Nam Giang là địa phương duy nhất chưa có xã nào đạt chuẩn NTM. Lê Văn Hường, Bí thư Huyện ủy Nam Giang cho biết, địa phương có 11 xã tham gia Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng Nông thôn mới, xã đạt cao nhất là Tà Bhing với 15 tiêu chí; trong khi một số xã như Đắc Pring, Đắc Pre, La Êê, Chơ Chun mới đạt được 8 tiêu chí… Ông Lê Văn Hường cho rằng, Nam Giang là huyện vùng cao biên giới có hơn 80% dân số là đồng bào các dân tộc thiểu số nghèo, thu nhập chủ yếu dựa vào nông nghiệp, lối canh tác thô sơ, lạc hậu; phần lớn bà con còn trông chờ vào sự hỗ trợ của Nhà nước… Đây là những rào cản lớn trong việc triển khai xây dựng nông thôn mới tại huyện vùng cao biên giới này: “Nông thôn mới chưa đạt một xã nào cả. Huyện đang chỉ đạo tập trung phấn đấu trong nhiệm kỳ này phải đạt 2 xã. Cái khó hiện nay là phần lớn các hộ gia đình chỉ làm rẫy và chăn nuôi nhỏ nên thu nhập không cao. Thực ra cũng có những người đủ tiêu chuẩn thoát nghèo nhưng họ sợ bấp bênh. Nhiều người gần như không dám đăng ký vì sợ đăng ký làm không được, rồi đăng ký thì sợ mất chế độ chính sách, chúng tôi cũng rất đau đầu về vấn đề này.”

Từ trước tới nay, việc xây dựng Nông thôn mới ở vùng cao gặp nhiều khó khăn, bây giờ áp dụng bộ tiêu chí mới càng khó khăn hơn. Cuối năm 2021, tỉnh Quảng Nam có 118 xã đạt chuẩn NTM, chiếm gần 61%, thì nay đã có 97 xã rớt chuẩn NTM theo Bộ tiêu chí mới. Ông Phạm Viết Tích, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Nam cho biết, nguyên nhân của tình trạng này do Bộ tiêu chí mới có nhiều chỉ tiêu, tiêu chí cao hơn quy định cũ: “Bộ tiêu chí mới giai đoạn 2022-2025 có 8 chỉ tiêu tăng thêm. Các chỉ tiêu bị rớt chủ yếu rơi vào các tiêu chí có nhiều chỉ tiêu tăng thêm. Ví dụ như tiêu chí 1 về quy hoạch thì cần phải điều chỉnh quy hoạch vì giai đoạn 2011-2020 đã hết rồi. Hay như tiêu chí giao thông, đường trục thôn từ 70% giai đoạn trước tăng lên 100% thì cần có thời gian để kiên cố hóa. Tiêu chí hộ nghèo thì cái chuẩn nghèo cũng tăng thêm. Tiêu chí 13 thì có 3 chỉ tiêu tăng thêm là truy xuất nguồn gốc sản phẩm, bảo tồn làng nghề và tổ khuyến nông cộng đồng…Ngoài ra, theo quy định của Trung ương, xã vùng cao khi được công nhận xã NTM sẽ không được đánh giá là xã NTM khu vực I như ở miền núi phía Bắc mà phải đánh giá theo tiêu chí ở khu vực II là khu vực duyên hải Nam Trung bộ nên sẽ khó khăn trong việc duy trì cũng như để đạt chuẩn trong giai đoạn này”

Tiêu chí xây dựng Nông thôn mới giai đoạn sau cao hơn giai đoạn trước là điều tất yếu, phù hợp với quy luật phát triển của tự nhiên. Việc các xã rớt chuẩn NTM so với Bộ tiêu chí xây dựng NTM và NTM nâng cao giai đoạn 2021-2025 đặt ra nhiều thách thức mới đối với các địa phương. Vì thế, các cấp ủy, chính quyền và người dân địa phương phải xác định xây dựng Nông thôn mới là quá trình nỗ lực vượt khó liên tục, hướng tới mục tiêu xây dựng vùng nông thôn, miền núi ngày càng giàu đẹp, đời sống người dân không ngừng được nâng cao./.