Chô ooy zâp vel đông âng chr’val Yên Khoái, chr’hoong Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn zâp ooy cung lêy mưy pr’hoọm t’viêng liêm âng tơơm h’ngoo. Đợ đhăm crâng h’ngoo nâu bơơn đhanuôr Tày, Nùng chóh ting zâp dự án âng Nhà nước. Anoo Hoàng Văn Bảy, cóh vel Chi Ma chi ol ooy da ding Mẫu Sơn hơnh déh moon crâng h’ngoo t’viêng liêm bhứah k’noọ 17 hécta âng pr’loọng đông lâng pr’zợc Lê Văn Môn. Lăm c’moo 2002, zêng đhị zr’lụ crâng nâu ta lơi jợ, j’đấc bhlâng lâng đăn đhị k’noong k’tiếc nắc cắh râu choom chóh bhrợ tơơm n’hâu, tu cơnh đêếc, anoo nắc ơy pa zước pr’zợc ting chóh tơơm h’ngoo. Xang 20 c’moo, tước đâu crâng h’ngoo nắc ơy choom pay bơơn dzêết:“Cung cắh vêy k’noọ chóh crâng h’ngoo nâu vêy bh’nơơn cơnh đâu. Bêl tơợp chóh nắc mưy k’noọ ặt cóh k’coong ch’ngai lêy chóh đoọng vêy bơơn óih, doọ moót bơơn ooy crâng apêê. Nắc 2 azi pr’zước chóh bhrợ. XoỌc, zâp c’xêê vêy pa chô dzêết h’ngoo lấh k’zệt ực đồng.”

Đhanôr cóh vel Chi Ma k’tiếc ruộng m’bứi, lấh mơ nắc k’tiếc crâng tu pr’loọng đông n’đoo cung váih crâng h’ngoo, pr’loọng bấc bhlâng k’zệt hécta, pr’loọng m’bứi nắc tơợ 1 tước 2 hécta. Anoo Hoàng Văn Bảy đoọng năl, h’ngoo nắc tơơm chr’nóh buôn chóh, liêm choom lâng pr’đơợ plêệng k’tiếc ooy đâu nắc dưr váih liêm choom bhlâng:“Nâu cơy nắc mưy bơơn bhrợ dzêết. Zâp ra diu lêy lướt têếh bhrợ 2 c’lâng xang nặc đợc chi đhung đắh dứp, dzêết tự hooi xang nặc lêy pay. Hân đhơ cơnh đêếc, lêy cha mêết bêl doọ boo, ha dang lưm boo nắc zêng ma hư.”

Tu vêy bơơn bhrợ dzêết h’ngoo nắc pr’loọng đông anoo Hoàng Văn Bảy lâng bấc pr’loọng lơơng cóh vel đông Chi Ma ơy bhrợ pa dưr đông xang bhứah liêm, câl liêm zâp pr’đươi pr’dua chr’nắp ooy pr’loọng đông.

Cắh mưy Chi Ma, cóh vel Nà Vang, chr’val Bính Xá, chr’hoong Đình Lập vêy pr’loọng đông p’căn Hoàng Thị Thân cung nắc mưy ooy đợ pr’loọng đông k’đơơng a’cọ đắh pa dưr pa xớc pr’ắt tr’mung ting c’lâng crâng da ding bha đưn. Lấh 20 c’moo ahay, tu vêy pay độp zư lêy crâng âng Nông lâm trường 461, Đoàn Kinh tế Quốc phòng 338, pr’loọng đông t’cóoh nắc vêy pay zư lêy lấh 30 hécta crâng h’ngoo, lấh mơ nắc dzợ pay chóh pa xoọng 10 hecta, ooy đâu vêy 16 hécta h’ngoo ơy choom pay dzêết tơợ bấc c’moo đâu. P’căn Hoàng Thị Thân đoọng năl:“Pr’ắt tr’mung lấh mơ g’nưm ooy dzêết h’ngoo. Bơơn bhrợ dzêết liêm buôn lấh mơ bhrợ ruộng, zâp t’ngay lêy bhrợ mưy chu cơnh bhrợ cao su. Têếh bhrợ mơ 20 t’ngay nắc vêy choom bơơn bhrợ mưy chu. Zâp tơơm mơ 5, 6 lạng, vêy tơơm 2, 3 lạng a’năm cắh cậ vêy đoo lấh 1 ký. 20 t’ngay nắc cung choom bơơn bhrợ mơ 5-7 tạ.”

Chr’val Bính Xá, nắc chr’val zr’nắh k’đhạp bhlâng. Prang chr’val vêy 14 vel đông lâng lấh 600 pr’loọng, lâng 3.200 manứih. Ooy pa zêng k’tiếc crâng a’bhưy lấh 140ha âng chr’val, k’tiếc ruộng chóh ha roo vêy lấh 200ha, dzợ ha mơ nắc da ding bha đưn. Tu cơnh đâu, bhiệc k’rong bhrợ, pa dưr pa xớc pr’ắt tr’mung vel đông pa bhlâng k’rang tước. Tu cơnh đâu, bhiệc k’rong bhrợ pa dưr kinh tế crâng bơơn vel đông pa bhlâng k’rang lêy. T’coóh Đặng Đình Đức, Bí thư, Chủ tịch UBND chr’val Bính Xá đoọng năl, pr’ắt tr’mung đhanuôr cóh chr’val g’nưm bấc đắh bhiệc bơơn bhrợ dzêết h’ngoo:“Prang chr’val vêy k’tiếc chóh h’ngoo mơ 8000ha, zên pa chô âng đhanuôr cung têêm ngăn pr’ắt tr’mung, zâp đông mơ 2-3ha. Nâu cơy vêy pa chô zên zâp c’moo mơ 200-300 ực đồng, dzêết pa câl bấc zên nắc đhanuôr bhrợ bấc k’rơ lấh. Dzêết nắc vêy pa cala ooy Trung Quốc lâng 2, 3 nắc pa câl ooy zâp công ty đắh Lộc Bình.”

Lộc Bình lâng Đình Lập nắc 2 chr’hoong vêy k’tiếc chóh crâng h’ngoo ga mắc bhlâng tỉnh Lạng Sơn. Bh’nơơn pr’đươi bơợ bhrợ zâp c’moo âng tỉnh bơơn 4000 tước 4,500 tấn. Choom moon, tơơm h’ngoo ơy lâng xoọc dưr váih tơơm chr’nóh bha lâng zooi đhanuôr zâp acoon cóh ooy đâu t’bil ha ul pa xiêr đha rứt lâng dưr zi lấh bhrợ cha k’van nhâm mâng./.

Đồng bào dân tộc vùng biên Lạng Sơn làm giàu từ rừng thông

Thực hiện chủ trương của Đảng, Nhà nước về phủ xanh đất trống, đồi núi trọc theo các chương trình dự án, những năm qua, công tác trồng rừng ở các xã biên giới của tỉnh Lạng Sơn được đông đảo bà con hưởng ứng. Từ trồng, chăm sóc, bảo vệ rừng và khai thác sản phẩm từ cây rừng, nhiều hộ không những có cuộc sống ổn định, giàu lên mà còn góp phần vào việc bảo vệ môi trường.

Đến các thôn, bản của xã Yên Khoái, huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn đâu đâu cũng thấy một màu xanh ngút ngàn của thông. Những cánh rừng thông này được bà con Tày, Nùng trồng theo các dự án của Nhà nước.  Anh Hoàng Văn Bảy ở thôn Chi Ma chỉ tay về chân núi Mẫu Sơn khoe khu rừng thông xanh mướt rộng gần 17 héc ta của gia đình mình và người bạn Lê Văn Môn. Trước năm 2002, toàn bộ khu rừng này là đất bỏ hoang, độ dốc lớn lại sát biên giới nên không trồng được cây gì, vì thế anh đã rủ bạn trồng cây thông. Sau 20 năm, đến nay rừng thông đã cho khai thác nhựa:“Cũng không nghĩ trồng thông để được kết quả như thế này đâu. Lúc đầu mình chỉ nghĩ là người nông thôn phải có một khoảnh rừng để đi hái củi cho dễ, không phải vào rừng người ta. Thế nên hai anh em mới rủ nhau lên đây trồng thông. Hiện mỗi tháng thu từ nhựa thông cũng được hơn chục triệu đồng”

Bà con ở thôn Chi Ma đất ruộng ít, chủ yếu là đất rừng vì thế gia đình nào cũng có rừng thông, hộ trồng nhiều thì hơn chục ha, hộ ít cũng từ 1 đến 2 ha. Anh Hoàng Văn Bảy cho biết, thông là loại cây dễ trồng, thích nghi với điều kiện, khí hậu thổ nhưỡng nên cây phát triển rất tốt:“Bây giờ chỉ khai thác nhựa thôi. Ngày ngày buổi sáng mình cạo một hai đường một cây rồi nhét túi ở dưới, nhựa tự chảy lúc nào đầy túi thì mình đi thu, nhưng cạo xong chỉ gặp một cơn mưa là hỏng hết, phải xem cả thời tiết.”

Nhờ khai thác nhựa thông gia đình anh Hoàng Văn Bảy và nhiều hộ khác trong thôn Chi Ma đã xây được nhà cửa khang trang, mua sắm đầy đủ tiện nghi sinh hoạt đắt tiền.

Không riêng Chi Ma, ở thôn Nà Vang, xã Bính Xá, huyện Đình Lập có gia đình bà Hoàng Thị Thân cũng là một trong những hộ tiên phong trong phát triển kinh tế đồi rừng. Hơn 20 năm về trước, nhờ nhận khoán bảo vệ rừng của Nông lâm trường 461, Đoàn kinh tế-quốc phòng 338, gia đình bà nhận chăm sóc bảo vệ hơn 30 ha rừng thông, còn lại gia đình tự trồng thêm 10 ha, trong đó có 16 ha thông đã cho khai thác nhựa từ mấy năm nay. Bà Hoàng Thị Thân cho biết: “ Kinh tế chủ yếu dựa vào nhựa thông. Khai thác nhựa dễ hơn đi làm ruộng, mỗi ngày cứ đi chích vào cây đấy một lần như mủ cao su. Không phải chích vào đi thu ngay, cứ chích 20 ngày mới được thu một lần. Mỗi cây tầm khoảng 5,6 lạng, có cây thì 2,3 lạng thôi hoặc có cây thì được hơn cân. 20 ngày mình cũng thu được khoảng 5 đến 7 tạ.”

Xã Bính Xá, thuộc diện đặc biệt khó khăn. Cả xã có 14 thôn bản với hơn 600 hộ dân 3.200 nhân khẩu. Trong tổng diện tích tự nhiên hơn 140 ha của xã, đất  ruộng lúa chỉ chiếm hơn 200 ha, còn lại là đồi núi. Vì thế, việc đầu tư, phát triển kinh tế rừng được địa phương đặc biệt quan tâm. Ông Đặng Đình Đức, Bí thư, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân xã Bính Xá cho biết, kinh tế của bà con trong xã chủ yếu nhờ khai thác nhựa thông:“ Cả xã có tổng diện tích thông khoảng 8000 ha, thu nhập của người dân cũng cơ bản đảm bảo cuộc sống, mỗi nhà bình quân 2-3 ha. Bây giờ có cho thu nhập thì mỗi năm cũng thu từ 200-300 triệu, nhựa mà đắt thì dân làm tích cực hơn. Nhựa thì một số xuất sang Trung Quốc, một số thì bán cho các công ty ở bên Lộc Bình.”

Lộc Bình và Đình Lập là hai huyện có diện tích rừng thông lớn nhất tỉnh Lạng Sơn. Sản lượng nhựa thông khai thác hàng năm của tỉnh đạt 4000-4.500 tấn. Có thể nói, cây thông đã và đang trở thành cây trồng chủ lực giúp  giúp đồng bào các dân tộc thiểu số nơi đây xóa đói, giảm nghèo và vươn lên làm giàu bền vững./.