Tơợ ta rựp brương, đhị thành cổ Quảng Trị nắc bơơn lêy bấc ngai zâp đắh k’tiếc k’ruung lêy chô hay k’noọ, bắt hương đoọng ha zâp Anh hùng liệt sỹ. Apêê chô ooy Thành cổ ting bh’dzang lướt tr’xin, prá j’ooi, tu ngai cung năl, đhị dưp bhơi k’tang t’viêng dzợ bấc chiến sĩ ặt bếch dưr váih mưy bh’nơơn bơơn ga mắc chr’nắp xoọc đâu, ặt bhrợ đoọng ha bhơi k’tang chặt váih t’viêng liêm. Boo prứah hân noo ch’noọng pr’hắt pr’hiêl ting zroọ bhrợ đha hư cha ngaách lấh mơ đhị k’tiếc Lào pứih cóh Quảng Trị.

  “Đài tưởng niệm trung tâm” cóh Thành cổ Quảng Trị nắc c’léh pr’dzoọng âng ping xal zr’nưm. Ping xal zr’nưm lâng đèn pr’hoọm bhrông dal 8,1 mét bhrợ p’cắh đoọng ha 81 t’ngay hi dưm, bơơn ta moon cơnh “Đèn thiên mệnh”, tr’xin âng đơơng r’vai liệt sỹ lêy chô ooy lang đắh tốh. C’xêê 7 hay k’noọ, pa chô dưm, Đài tưởng niệm vêy bấc g’doọc hương lâng bấc pô laliêm âng đhanuôr lêy chô đợc. Râu đha hưm âng hương trầm lâng pô pazưm đh’rứah đhị k’tiếc ma bhưy chr’nắp Thành Cổ laliêm.

Mưy bêệ pr’nơng, mưy đôi đhép cao su, mưy bi đông đác, mưy bêệ súng AK lâng mưy bêệ ba lô đợc p’cắh đhị m’pâng Đài tưởng niệm. Nâu đoo nắc đợ râu pr’đươi chr’nắp liêm âng zâp apêê anoo ơy bhrợ t’váih chiến thắng lịch sử 81 t’ngay hi dưm hân noo ch’noọng jôông óih c’moo 1972. C’léh bh’rợ nâu bhrợ ha ngur loom bấc ngai. Bấc ngai nắc ơy hooi đác mắt bêl xơợng manứih thuyết minh viên âng Ban k’đhơợng zư k’cir Quốc gia chr’nắp Thành cổ Quảng Trị xay moon đợ xa nay t’ruíh zr’nắh zr’dô ooy 81 t’ngay hi dưm zêl penh zư lêy Thành cổ Quảng Trị cr’chăl đâu 50 c’moo. P’căn Nguyễn Thị Hằng, vel bhươl cóh thành phố Hải Phòng ting hooi đác mắt lâng prá:“Bh’dzang chô tước Thành cổ xơợng ha dêêr loom, lêy đợ bhơi k’tang, n’loong cóh đâu cơnh lêy zâp apêê chiến sĩ ặt bếch cóh dứp, a’dô lêy bhlâng. G’lúh tr’nơợp acu chô ooy đâu bắt hương hay k’noọ zâp anh hùng liệt sỹ cơnh mưy râu bh’rợ lêy chắp hơnh tước zâp apêê anh hùng. Zâp apêê anoo ơy grơơ nhool lêy zư k’tiếc k’ruung váih cơnh xoọc đâu.”

Bhiệc zêl penh zư lêy thành cổ Quảng Trị ơy lướt moót ooy lịch sử đhiệp m’pâng thế kỷ. Nâu cơy, đợ cựu chiến binh chô cớ ooy chiến trường ahay, bắt hương đha hưm, p’loong pô t’mêê liêm ooy toọm Thạch Hãn, đh’rứah hát pr’hát cher đoọng ha đồng đội:“ Đhị 689 grơơ nhool, đhị Thành cổ âng hân noo ch’noọng jôông cát óih. Nắc ơy chiến đấu lâng bhrợ têng lứch lang p’niên. Đoàn K3 Tâm Đảo anh hùng. Quảng Trị ớih, Hướng Hoá ớih, Thành cổ t’đang ơy vêy a’zi. ToỌm k’ruung Thạch Hãn bhrông mưy toọm k’ruung a’ham. K3 dzợ, Thành cổ dzợ...”

Chiến tranh ơy lướt zi lấh, cựu chiến binh Nguyễn Văn Hợi bấc chu chô ooy Quảng Trị ting p’loong pô laliêm ooy k’ruung Thạch Hãn, hay k’noọ ooy đồng đội. C’moo 1972, Tiểu đoàn âng t’coóh bơơn k’đươi dzang k’ruung Thạch Hãn chô chiến đấu zư lêy Thành Cổ Quảng Trị. T’coóh đh’rứah lâng đồng đội moót đhị chiến trường bêl dzợ p’niên, xoọc k’noọ 20 c’moo ha dợ. T’mêê học xang, ra pặ đợc n’toong xrặ, vêy ngai cắh ơy loon châm ooy xọc k’coon n’đil nắc lêy lướt moót zêl penh chêết bil. Chiến sĩ Thành cổ bêl ahay Nguyễn Văn Hợi moon, t’ngay n’nắc, hi dưm tr’ang pháo lấh mơ tr’ang âng bhrương. Bêl đêếc, plêệng ặt boo, boọng hầm zêng nong đác, hr’cấh ha voóh. Vêy đợ t’ngay, zêng tiểu đoàn ặt ja jâng tu cắh vêy ch’na đh’nắh ta âng đơơng. Hân đhơ cơnh đêếc, zâp ngai zêng ặt tớt đương tr’zêl tr’penh. T’coóh Nguyễn Văn Hợi hay k’noọ cớ, zr’nắh k’đhạp bhlâng nắc đăn đhâng t’ngay 13/8/1972, không quân Mỹ pay bom dù, bom tấn lâng pr’tóh k’rơ bhứah bhlâng bhrợ pa hư thành cổ. k’ha riêng tấn bê tông ha rập, ga lấp boọng hầm chỉ huy âng Tiểu đoàn. Chính trị viên phó Tiểu đoàn Lê Binh Chủng lâng bấc cán bộ, chiến sĩ thông tin, trinh sát, vận tải xoọc pa bhrợ cóh hầm chêết bil bêl đêếc:“Lính pa xoọng đoọng ha Thành cổ bêl đêếc dzợ p’niên, cắh năl râu tu tăng. Apêê nắc t’mêê dưr pậ. Nắc bêl chêết bil, apêê mưy t’đang moon a’mế ơi, amoó ơi a’năm. Zr’nắh zr’dô bhlâng nắc lứch c’;xêê 7, bêl đêếc boo ngân, đác k’ruung Thạch Hãn chô hooi ooy thị xã. G’lúh zêl penh lấh mơ nắc cóh boọng hầm. Bêl đêếc n’jứah ha ul n’jứah cắh bơơn bếch. Đhi noo nắc lêy pay a’ngoọn đhu chọ ooy áo đoọng dưr dzoọc doọ choom ng’ngớt bếch.”

C’léh bh’rợ âng râu zêl penh 81 t’ngay hi dưm âng hân noo ch’noỌng jôÔng óih c’moo 1972 cóh Thành cổ Quảng Trị cắh dzợ vêy n’léh bấc. Vêy đợ đhị nắc mưy lêy c’léh âng bom đạn đhị đhr’nông trường Bồ Đề ắt truíh c’lâng Trần Hưng Đạo âng Hội phật giáo Quảng Trị bhrợ pa dưr c’moo 1959. C’moo 1972, Trường Bồ Đề dưr váih mưy ooy đợ đhị cha groong zêl penh chr’nắp âng quân hêê, zêl lêệng k’ha riêng g’lúh moót zêl âng a’rập. 50 c’moo đâu, chính quyền lâng cơ quan chức năng tỉnh Quảng Trị zư lêy đhr’nông trường cơnh đêếc, dzợ n’léh bấc c’léh bom cha rắh, bhrợ pr’đơợ lêy xay moon râu mốp lết âng chiến tranh.

Thành cổ Quảng Trị bêl đâu ơy pa dưr, dưr váih đhị k’rong pazưm ma bhưy chr’nắp âng plêệng k’tiếc lâng loom manứih, dưr váih c’léh bh’rợ, mưy đhị c’năl ma bhưy chr’nắp ooy c’lâng lêy chô ooy chiến trường ahay lâng nắc đhị pấh lêy chi ớh pr’hay chr’nắp.

Bấc c’moo đâu, moót cậ t’ngay bhrương liêm, Ba Mươi, Mồng Một, toọm k’ruung Thạch Hãn, Thành cổ Quảng Trị vêy bấc tr’ang liêm âng nến lâng pô đha hư đoọng ha zâp anh hùng liệt sỹ. Cr’chăl đăn đâu, cr’noọ bh’rợ pa dưr k’tiếc nâu váih c’léh bh’rợ hoà bình, bhrợ mưy bhiệc bhan lâng cr’noọ bh’rợ Hoà bình bơơn bấc ngai độp đươi bhrợ. T’coóh Hoàng Nam, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị moon ghít, bhiệc bhan tu hoà bình lêy chô hơnh déh zâp râu chr’nắp âng hoà bình, clan bhứah liêm cr’liêng xa nay đắh hoà bình âng đhanuôr Việt Nam lâng zâp acoon cóh chắp kiêng hoà bình cóh prang k’tiếc k’ruung:“Quảng Trị cắh dzợ nặc mưy đhị c’năl âng mưy vel đông nắc dzợ c’léh bh’rợ zr’nưm âng prang k’tiếc k’ruung, nắc pr’đợc bh’rợ ha ngur loom đhanuôr zâp ngai chắp kiêng hoà bình. Quảng Trị nắc đhị ta cắt k’tiếc k’ruung bêl chiến tranh ahay, nắc đhị k’tiếc ặt zâng lâng bấc râu chêết bil, zr’nắh zr’dô âng đhanuôr. Nắc hoà bình zâp bêl cung nắc đoo cr’noọ r’rộ liêm zr’nưm âng đhanuôr Quảng Trị lâng đhanuôr Việt Nam.”/.

Cõi thiêng Thành cổ Quảng Trị một sáng sớm mai

PV Đình Thiệu-VOV miền Trung

Thành cổ Quảng Trị - thị xã Quảng Trị trong 81 ngày đêm mùa hè đỏ lửa (từ 28/6- 16/9) năm 1972 được ví như một túi bom. Hàng vạn Anh hùng Liệt sĩ nằm lại nơi này. Sau 50 năm, những dấu tích cuộc chiến không còn nhiều nhưng khúc tráng ca của 81 ngày đêm lịch sử mãi mãi khắc sâu những chiến công bất tử của quân và dân ta. Thành cổ Quảng Trị trở thành nơi hội tụ khí thiêng của đất trời và lòng người. Người dân nơi đây đang nỗ lực xây dựng thị xã Quảng Trị trở thành biểu tượng của khát vọng hòa bình, một đô thị xanh bên dòng sông đỏ. Kỷ niệm 75 năm ngày Thương binh - Liệt sĩ và sự kiện 81 ngày đêm chiến đấu bảo vệ thành cổ Quảng Trị, phóng viên Đình Thiệu tại miền Trung tìm đến “Cõi thiêng Thành cổ Quảng Trị một sáng sớm mai”

Từ sáng sớm, tại thành cổ Quảng Trị đã thấy nhiều dòng người từ mọi miền đất nước tìm về tri ân các Anh hùng Liệt sỹ. Người hành hương đến Thành Cổ chân bước nhẹ nhàng, nói lời khe khẽ, bởi ai cũng thấu hiểu rằng, dưới lớp cỏ xanh còn bao chiến sĩ nằm lại trở thành một phần trầm tích sâu dày, mạch nguồn cho cỏ non thành cổ mãi xanh. Cơn mưa mùa hạ hiếm hoi, bất ngờ đổ xuống làm dịu không khí khô nóng của miền gió Lào Quảng Trị. “Đài tưởng niệm trung tâm” ở Thành cổ Quảng Trị là biểu tượng của nấm mồ chung. Nấm mồ tập thể với cây đèn màu đỏ cao 8,1m tượng trưng cho 81 ngày đêm, được ví như “Đèn thiên mệnh”, nhẹ đưa linh hồn liệt sĩ từ cõi âm về cõi vĩnh hằng. Tháng 7 tri ân, Đài tưởng niệm nghi ngút khói hương và đầy hoa tươi của người đến viếng. Mùi hương trầm và hoa tươi hòa quyện thơm ngát giữa không gian linh thiêng Thành Cổ ban mai tinh khiết.

Một chiếc mũ tai bèo, một đôi dép cao su, một bi đông nước, một khẩu súng AK và một chiếc ba lô được trưng bày ở gian giữa Đài tưởng niệm. Đó là hành trang giản dị và thân thương của các anh đã làm nên chiến thắng lịch sử 81 ngày đêm mùa hè đỏ lửa năm 1972. Hình ảnh này gây xúc động biết bao người. Nhiều người đã bật khóc khi nghe giọng nữ thuyết minh viên của Ban Quản lý di tích Quốc gia đặc biệt Thành cổ Quảng Trị kể lại những câu chuyện bi tráng trong 81 ngày đêm chiến đấu bảo vệ Thành cổ Quảng Trị cách đây 50 năm. Bà Nguyễn Thị Hằng quê ở thành phố Hải Phòng khóc thút thít, lặng lẽ lấy vạt áo lau nước mắt nói trong nghẹn ngào: “Bước chân đến Thành cổ lòng thấy bồi hồi, nhìn những cành cây ngọn cỏ như  thấy các chiến sĩ nằm dưới này, rất thương xót. Cũng lần đầu tiên đến đây thắp nén hương tưởng nhớ các anh hùng liệt sỹ như một lời cảm tạ đến các anh hùng. Các anh đã anh dũng hy sinh cho đất nước có ngày hôm nay”.

Sự kiện chiến đấu bảo vệ thành cổ Quảng Trị đã đi vào lịch sử đúng nửa thế kỷ. Bây giờ, những cựu chiến binh trở lại chiến trường xưa, thắp nén hương thơm, thả nhành hoa tươi xuống dòng Thạch Hãn, cùng hát vang bài ca tặng đồng đội: “Từ điểm cao 689 kiên cường, bên Thành cổ của mùa hè đỏ lửa. Đã chiến đấu và hiến dâng tuổi trẻ. Đoàn K3 Tâm Đảo anh hùng. Quảng Trị ơi, Hướng Hóa ơi, Thành Cổ gọi đã có chúng tôi. Dòng Thạch Hãn đỏ một dòng sông máu. K3 còn, Thành Cổ còn..”

Chiến tranh kết thúc, cựu chiến binh Nguyễn Văn Hợi nhiểu lần trở về Quảng Trị lặng lẽ thả những nhành hoa tươi xuống dòng sông Thạch Hãn, nhớ thương đồng đội. Năm 1972, Tiểu đoàn của ông được lệnh vượt sông Thạch Hãn sang chiến đấu bảo vệ Thành Cổ Quảng Trị. Ông cùng đồng đội vào chiến trường lúc còn quá trẻ, chỉ mười tám, đôi mươi. Vừa rời ghế nhà trường, xếp bút nghiên, có người chưa kịp hôn lên mái tóc người con gái, vào trận đầu chiến đấu đã anh dũng hy sinh. Cựu chiến sĩ thành cổ Nguyễn Văn Hợi kể, ngày đó, ban đêm pháo sáng hơn cả trăng rằm. Lúc đó, trời mưa liên tục, hầm hào ngập nước, sụt lở. Có những ngày, cả Tiểu đoàn phải nhịn đói vì lương thực, thực phẩm bị gián đoạn. Thế nhưng, không một ai rời vị trí chiến đấu. Ông Nguyễn Văn Hợi nhớ lại, căng thẳng nhất là gần trưa ngày 13-8-1972, không quân Mỹ dùng bom dù, bom tấn với sức công phá lớn đánh phá thành cổ. Hàng trăm tấn bê tông đổ sụp xuống, vùi lấp hầm chỉ huy của Tiểu đoàn. Chính trị viên phó Tiểu đoàn Lê Binh Chủng cùng nhiều cán bộ, chiến sĩ thông tin, trinh sát, vận tải đang làm nhiệm vụ trong hầm đã hy sinh trong giờ phút này:“Lính bổ sung cho Thành Cổ lúc đó còn trẻ măng, chưa biết cuộc đời là gì đâu. Họ chỉ mới rời bàn tay ôm ấp của mẹ, của chị. Cho nên giây phúc cuối cùng trước lúc hy sinh, họ chỉ kêu mẹ ơi, chị ơi thôi. Ác liệt nhất là cuối tháng 7, lúc đó trời mưa lớn, nước sông Thạch Hãn tràn vào thị xã. Cuộc sống chiến đấu chủ yếu dưới hầm hào. Lúc đó, vừa đói vừa mất ngủ. Anh em phải dùng dây dù buộc vào gấu áo lên nóc hầm để khỏi phải ngủ gật.” 

Dấu tích của sự hủy diệt trong 81 ngày đêm mùa hè đỏ lửa năm 1972 ở Thành cố Quảng Trị còn lại không nhiều. Có chăng chỉ còn mấy dấu vết bom đạn ở ngôi trường Bồ Đề nằm trên đường Trần Hưng Đạo do Hội Phật giáo Quảng Trị xây dựng năm 1959. Năm 1972, Trường Bồ Đề trở thành một trong những chốt chiến đấu quan trọng của quân ta, đánh trả hàng trăm đợt phản kích của địch. 50 năm nay, chính quyền và cơ quan chức năng tỉnh Quảng Trị bảo tồn nguyên trạng ngôi trường chi chít dấu vết bom đạn, làm bằng chứng tố cáo tội ác chiến tranh.

Thành cổ Quảng Trị hôm nay đã hồi sinh, trở thành nơi hội tụ khí thiêng của đất trời và lòng người, trở thành biểu tượng, một địa chỉ tâm linh trong hành trình trở về chiến trường xưa và là điểm tham quan du lịch nổi tiếng.

Nhiều năm nay, cứ vào ngày Rằm, Ba Mươi, Mồng Một, dòng sông Thạch Hãn, Thành Cổ Quảng Trị lung linh nến và ngan ngát hoa thơm dâng lên các Anh hùng liệt sỹ. Thời gian gần đây, ý tưởng xây dựng mảnh đất này trở thành biểu tượng hòa bình, tổ chức một lễ hội với thông điệp Hòa bình được nhiều người đồng thuận. Ông Hoàng Nam, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị khẳng định, lễ hội vì hòa bình hướng đến tôn vinh các giá trị của hòa bình, lan tỏa thông điệp về hòa bình của nhân dân Việt Nam và các dân tộc yêu chuộng hòa bình trên toàn thế giới:“Quảng Trị không còn địa danh của một địa phương mà là biểu tượng chung của cả nước, là tên gọi lay động lương tri nhân loại yêu chuộng hòa bình. Quảng Trị là nơi chia cắt đất nước trong hàng thập kỷ chiến tranh, là mảnh đất đã chịu và chứng kiến nhiều đau thương mất mát của dân tộc. Cho nên hòa bình lúc nào cũng là khát vọng cháy bỏng là mong muôn chung của nhân dân Quảng Trị và nhân dân Việt Nam./.”