“Bêl đêếc pr’ắt tr’mung zr’nắh k’đhạp bhlâng, hi dưm lêy ặt bhặ k’coon cóh hoọng lướt pa câl pr’đươi ha ta mooi buôn pấh lêy chi ớh, t’ngay nắc bhrợ hướng dẫn viên, hân đhơ cơnh đêếc ting ặt ha ul đha rứt. Acu ting ặt k’noọ bhrợ ha cơnh đoọng doọ chấc lướt pa câl truíh c’lâng, ặt ta pưn ta mooi lướt lêy chi ớh zâp bêl chô ooy Sa Pa. Acu ơy lêy ặt cóh vel Dao lêy pay đợ zanươu ơy ta zư bhrợ pa tơợ ahay đoọng ha ta mooi ting pấh lêy hoọm hi la zanươu âng manứih Dao bhrông, lâng cung choom zooi đoọng bấc apêê ađhi amoó đha rứt cơnh acu pa dưr pr’ắt tr’mung ta clơ lấh mơ.”. Nắc râu xay moon âng amoó Tẩn Tả Mẩy, pân đil Giám đốc HTX cộng đồng Dao bhrông, vel Tà Chải, chr’val Tả Phìn, thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai. Amoó Mẩy moon, HTX cộng đồng Dao bhrông bơơn bhrợ pa dưr c’moo 2015 pa zêng 8 ađhi amoó âng amoó Tẩn Tả Mẩy bhrợ giám đốc.

Đợ c’moo tr’nơợp, HTX cộng đồng Dao bhrông nắc mưy bhrợ zanươu buôn hoọm lâng bh’rợ hoọm hi la zanươu. Bấc ta mooi xang bêl đươi dua dịch vụ, nắc ơy ta moóh câl zâp râu bh’rợ hoọm pra ta bhrợ đắh tơơm zanươu nâu. Tơợ đêếc, amoó Mẩy đh’rứah lâng zâp apêê cóh đâu lêy bhrợ pa xoọng zâp bh’nơơn pr’đươi t’mêê đoọng pa câl, lêy ooy đợ tơơm zanươu ty chr’nắp âng manứih Dao bhrông. Xoọc, HTX âng amoó Mẩy ơy bhrợ liêm coom 4 bộ pr’đươi pa zêng: Pr’đươi đoọng hoọm pa zêng zanươu hoọm manứih Dao bhrông, zanươu hoọm đoọng ha pân đil xang n’niên k’coon, zanươu hoọm đoọng ha p’niên k’tứi; Pr’đươi pr’dua buôn troọm dzung pa zêng vêy zanươu troọm dzung lâng chi đhung k’tứi, zanươu troọm dzung lâng tọ đác; Pr’đươi pr’dua pra a’cọ pa zêng dầu pra, xà phòng zanươu...Đợ bh’nơơn pr’đươi nâu bơơn manứih đươi dua xay moon liêm dal lâng bơơn âng đơơng pa câl ooy bấc tỉnh thành cóh prang k’tiếc k’ruung cơnh Hà Nội, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh, lấh mơ dzợ pa câl ooy thị trường Úc, Canada, Singapore. T’coóh Rasguma, ta mooi tước đắh Pháp hơnh déh bhlâng lâng đợ pr’đươi bh’rợ âng HTX cộng đồng Dao bhrông:“Bêl acu lướt hoọm ooy đâu, acu hoọm trực tiếp lâng tơơm chùa dù, acu xơợng vêy râu lalay cơnh, k’rơ lấh mơ. Nâu đoo nắc mưy g’lúh đoọngthị trường ga mắc lấh mơ ha pr’đươi pr’dua âng đhanuôr, azi tin đươi bh’nơơn pr’đươi âng zâp apêê pr’zợc nắc vêy bơơn bấc ngai hơnh déh”.

Bơơn bấc ngai xay truíh lâng năl tước, bh’nơơn pr’đươi âng HTX cộng đồng Dao bhrông ting t’ngay ting bơơn bấc ngai năl tước. Xang k’noọ 2 c’moo crêê lưm Covid-19, c’moo n’nắc ahay zên pa chô âng HTX bơơn 2,7 tỷ đồng. Zên pa chô âng zâp apêê pa bhrợ ooy đâu têêm ngăn tơợ 5-6 ực đồng đhị mưy c’xêê. Amoó Tẩn Mẩy Líu, cóh vel Tà Chải, chr’val Tả Phìn, thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai moon, hân đhơ vêy k’tiếc nắc bêl ahay pr’loọng đông mưy năl chóh ha roo, a’bhoo, a’rong... bh’nơơn pa chô cắh bấc, pr’loọng đông lưm zr’nắh k’đhạp. Tơợ bêl bơơn amoó Mẩy moon pa choom đoọng bhiệc chóh lâng zư lêy, bơơn bhrợ tơơm zanươu, amoó Tẩn Mẩy Líu ơy vêy pa xoọng bấc kinh nghiệm, lâng bhiệc bhrợ têêm ngăn đhị HTX cộng đồng Dao bhrông: “Tơợ bêl pấh bhrợ ooy HTX nắc acu vêy bhiệc bhrợ têêm ngăn, zên pa chô zâp c’xêê mơ 5-6 ực đồng. Tu cơnh đêếc, acu lâng pr’loọng đông vêy zên đươi zâp t’ngay, lấh mơ, bhrợ bhiệc ooy đâu vêy lưm prá lâng bấc ta mooi, acu cung bơơn năl bấc râu. XoỌc đâu cung doọ dzợ lướt pa câl truíh c’lâng.”

Hợp tác xã cộng đồng Dao bhrông xoọc ơy pa dưr pa xớc vêy 160 cha nặc, lấh mơ nắc ađhi amoó manứih Dao, ooy đâu 7 cha nặc bhrợ bhiệc đhị HTX, lấh 150 cha nặc pấh bhrợ chóh zanươu cóh vel đông chr’val Tả Phìn lâng bơr pêê zr’lụ đăn đâu lâng pa zêng k’tiếc bhứah lấh 100ha. Đoọng zư lêy lâng pa dưr zên bơơn pa chô ha đhi amoó cóh đâu, amoó Mẩy lâng zâp apêê pa bhrợ ooy HTX cộng đồng Dao bhrông xoọc ting bhr’dzang pa dưr pa xớc pa xoọng zâp bh’nơơn pr’đươi đắh zanươu cóh vel đông đoọng ting bhr’dzang pa dưr pa xớc zâp râu pr’đươi zanươu cóh vel đông đoọng ha pêê cóh Việt Nam lâng lêy chô tước bhiệc pa câl ooy bấc thị trường t’mêê. Râu liêm choom âng HTX cộng đồng Dao bhrông ơy bhrợ Trung tâm pa dưr pa xớc Doanh nghiệp vel bhươl Việt lêy zooi đoọng. Nâu đoo n’jứah nặc đơn vị zooi đoọng, tr’pác kinh nghiệm cung cơnh câl pay bh’nơơn pr’đươi, bhrợ pr’đơợ pa dưr pa xớc thương hiệu đoọng ha bh’nơơn pr’đươi cung cơnh zooi đoọng zên vặ ha zâp apêê pa bhrợ cóh đâu. P’căn Đinh Thị Ánh Nguyệt, cố vấn Trung tâm pa dưr pa xớc doanh nghiệp vel bhươl Việt moon:“Hâu tu azi lêy pay apêê, tu azi dzoọng đắh hoọng apêê nắc vêy pa zêng mưy c’bhúh pa bhrợ cơnh đêếc, vêy đợ apêê pân đil ting bhrợ lâng apêê. Lâng xa nay bh’rợ âng amoó Mẩy, amoó Mẩy nắc mưy pân đil zay ta bách,ooy amoó vêy bấc râu cr’noọ cr’niêng chắp kiêng đhanuôr lâng apêê pa bhrợ cóh vel đông đay.”

Pr’ắt bh’rợ dưr zi lấh đha rứt zr’nắh, pân k’noọ pân bhrợ nắc tơợp bhrợ cha tơợ râu liêm chr’nắp cóh vel đông âng amoó Tẩn Tả Mẩy cóh chr’val Tả Phìn, thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai pa bhlâng liêm chr’nắp đoọng apêê ađhi amoó zâp acoon cóh ting lêy pa choom bhrợ./.

Đầu xuân gặp nữ Giám đốc HTX cộng đồng Dao đỏ khởi nghiệp

từ cây thuốc quý bản địa.

Không cam chịu đói nghèo, người phụ nữ bản Dao Tẩn Tả Mẩy, ở xã Tả phìn, thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai đã quyết tâm biến những cây thuốc quý bản địa thành các sản phẩm có tác dụng hữu ích với sức khoẻ, thông qua thành lập HTX chuyên cung cấp lá thuốc và phát triển sản phẩm thuốc tắm dựa trên các bài thuốc gia truyền của người Dao đỏ. Sự năng động của chị Mẩy đã giúp hàng trăm phụ nữ Dao có công ăn việc làm, thoát nghèo bền vững.

 “Lúc đó cuộc sống khó khăn vất vả lắm, ban đêm phải địu con nhỏ trên lưng đi bán hàng rong cho khách du lịch, ban ngày đi làm hướng dẫn viên dạo, nhưng nghèo đói vẫn mãi đeo bám. Tôi luôn trăn trở làm thế nào để không còn phải hằng đêm bán hàng rong, đeo bám khách du lịch mỗi khi đến Sa Pa. Tôi đã quyết định ở lại bản Dao tận dụng những bài thuốc gia truyền để phục vụ du khách đến trải nghiệm tắm lá thuốc người Đao đỏ, và cũng có thể giúp được nhiều chị em phụ nữ có cùng hoàn cảnh như mình bớt đi những khó khăn”. Đó là chia sẻ của chị Tẩn Tả Mẩy, nữ Giám đốc HTX cộng đồng Dao đỏ, thôn Tà Chải, xã Tả Phìn, thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai. Chị Mẩy cho biết, HTX cộng đồng Dao đỏ được thành lập năm 2015 gồm 8 chị em do chị Tẩn Tả Mẩy làm Giám đốc.

        Những năm đầu, HTX cộng đồng Dao đỏ mới chỉ sản xuất thuốc tắm và dịch vụ tắm lá thuốc. Nhiều du khách sau khi sử dụng dịch vụ, đã hỏi mua các sản phẩm tắm gội làm từ thảo dược. Từ đó, chị Mẩy cùng các thành viên quyết định sản xuất thêm các sản phẩm mới để bán, dựa trên những cây thuốc gia truyền của người Dao đỏ. Hiện tại, HTX của chị Mẩy đã sản xuất thành công 4 bộ sản phẩm gồm: Bộ sản phẩm tắm gồm (thuốc tắm người Dao đỏ, thuốc tắm phụ nữ sau sinh, thuốc tắm trẻ em); Bộ sản phẩm ngâm chân (thuốc ngâm chân túi lọc, thuốc ngâm chân chai nước); Bộ sản phẩm gội đầu (dầu gội đầu, xà phòng dược liệu)....Những bộ sản phẩm này được người tiêu dùng đánh giá cao và được phân phối tại nhiều tỉnh thành trong cả nước như: Hà Nội, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh, thậm chí còn xuất khẩu sang thị trường Úc, Canada, Sinhgapore. Ông Rasguma, du khách đến từ Pháp rất hài lòng với sản phẩm của HTX cộng đồng Dao đỏ: “Khi tôi đến tắm ở đây, tôi tắm trực tiếp với cây chùa dù, tôi thấy có sự khác biệt, tôi thấy người khoẻ. Đây là một cơ hội thị trường rất lớn cho sản phẩm của  bà con,  chúng tôi tin tưởng sản phẩm của các bạn sẽ được nhiều nước đón nhận”.

“Tiếng lành đồn xa”, sản phẩm của HTX cộng đồng Dao đỏ ngày càng được nhiều người biết đến. Sau 2 năm bị ảnh hưởng bởi dịch bệnh Covid-19, năm ngoái nguồn thu của HTX đã tăng trở lại đạt hơn 2,7 tỷ đồng. Thu nhập của mỗi xã viên duy trì ổn định từ 5-6 triệu đồng/ tháng. Chị Tẩn Mẩy Líu, thôn Tà Chải, xã Tả Phìn, thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai cho biết: Mặc dù có đất đai nhưng trước đây gia đình chỉ biết trồng lúa, ngô, sắn… hiệu quả kinh tế thấp, gia đình rất khó khăn. Từ khi được chị Mẩy hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc và thu hái cây thuốc, chị Tẩn Mẩy Líu đã có thêm nhiều kinh nghiệm, và việc làm ổn định tại HTX cộng đồng Dao đỏ: “Từ khi tham gia HTX thì em có công việc ổn định, thu nhập mỗi tháng cũng được 5-6 triệu đồng. Nhờ đó, em và gia đình có tiền trang trải cuộc sống; hơn nữa, làm việc ở đây được tiếp xúc với nhiều du khách em cũng học hỏi được nhiều điều. Bây gờ em cũng không phải đi bán hàng rong nữa”.

Hợp tác xã cộng đồng Dao đỏ hiện đã phát triển được 160 thành viên, chủ yếu là chị em Dao, trong đó 7 thành viên làm việc trực tiếp tại HTX, trên 150 thành viên tham gia liên kết trồng dược liệu trên địa bàn xã Tả phìn và một số vùng lân cận với tổng diện tích trên 100 ha. Để duy trì và gia tăng thu nhập cho chị em xã viên, chị Mẩy cùng các thành viên HTX cộng đồng Dao đỏ đang từng bước phát triển thêm các sản phẩm dược liệu bản địa phục vụ cho nhu cầu vệ sinh cá nhân cho người Việt Nam và hướng tới xuất khẩu sang nhiều thị trường mới. Thành công của HTX cộng đồng Dao đỏ đã thuyết phục được sự hỗ trợ của Trung tâm phát triển Doanh nghiệp Nông thôn Việt (VietID). Đây vừa là đơn vị hỗ trợ, chia sẻ kinh nghiệm cũng như kết nối đầu ra, đào tạo phát triển thương hiệu cho sản phẩm, cũng như hỗ trợ vốn vay cho các thành viên liên kết. Bà Đinh Thị Ánh Tuyết, cố vấn Trung tâm phát triển doanh nghiệp Nông thôn Việt (VietID) cho biết: “Tại sao chúng tôi lựa chọn họ, bởi vì đứng đằng sau họ là có cả một cộng đồng như thế, và có cả những người phụ nữ đồng hành với họ. Với câu chuyện của chị Mẩy, chị Mẩy là một người phụ nữ rất tự lực tự cường, trong con người chị chứa đựng tình yêu thương bà con và tất cả chị em  trong thôn bản mình”.

        Tinh thần vượt khó, dám nghĩ dám làm, mạnh dạn khởi nghiệp từ lợi thể bản địa của chị Tẩn Tả Mẩy ở xã Tả phìn, thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai thật đáng để chị em các dân tộc thiểu số học tập, làm theo./.