Năc đhêêng m’bứi căh p’ghit coh bêl och ha rêê, đh’rôông oih năc đơơh băr dzang tươc ooy crâng, bhrợ ra rooh ga măc. Tu cơnh đêêc, đh’rưah lâng bh’rợ bhrợ ha rêê, đha nuôr da ding ca coong coh đâu xooc t’bhlâng ha dưr dal ma loom, pa zum têy k’đhơợng lêy liêm crâng coh hân noo p’răng xơơt.

Đhêêng lâh 5 giờ ra diu, bêl đh’luc nhưr dzợ cơợng coh tr’oot da diing, pr’căn Zơrâm Riih coh vêêl Abát, chr’val Nam Giang, thành phố Đà Nẵng âi đh’rưah lâng apêê ca coon guy zong, đơơng a chị đâc ooy tal bhrợ ha rêê, ra văng ha hân noo bhrợ t’mêê.

Cơnh lâng đha nuôr Cơ Tu coh đâu, xang cha pôih năc cr’chăl đha nuôr tơơp tal bhrợ ha rêê. Bâc t’ngay p’răng puih đanh, zâp ngai buôn ta rưp p’loon lươt pa bhrợ  đoọng g’đach p’răng rơợng.

Ha rêê âng pr’căn Riih đhị đong ch’ngai dâng lâh muy cây số, ăt đăn crâng. N’jưah bhrợ, a đoo n’jưah p’too moon apêê ca coon p’ghit lêy lâng oih, hot. A ngăh moon, bâc c’moo đăn đâu, cán bộ chr’val, vêêl ta luôn tươc ting pr’loọng đong ng’cơnh cha groong, ta păt rooh crâng, tu cơnh đêêc ma loom âng đha nuôr âi ha dưr dal:“Zâp c’moo, năc tơơp tal bhrợ ha rêê hân noo t’mêê, cán bộ chr’val, vêêl âi xiêr tươc p’too moon. Zâp ngai công xơợng đươi, moot ooy ha rêê năc p’ghit bêl đươi dua oih, ộm hot. Bêl och ha rêê năc clăh bhrợ c’lâng cha groong oih, căh đơc oih choom băr clan bhưah ooy lơơng, đh’rưah lâng och ha rêê năc moot bêl đơơh ra diu căh câ ha bu đăl bêl plêêng đh’ngụ lâng doó vêy đhí”.

Tơợ c’xêê 3 tươc c’xêê 5 zâp c’moo, đha nuôr Cơ Tu, Ve, Tà Riềng coh apêê chr’val k’noong k’tiêc La Dê, Đắc Pring, La Ê lâng Nam Giang năc cr’chăl moot bhrợ ha rêê. Tơợ đơơh ra diu, đhị apêê a ral bha đưn âi ra hô ra hăm đơơr p’rá tr’đang, đơơr têch n’loong, tal a rưih, đh’rưah ma pr’too đh’rưah k’đhơợng lêy liêm crâng ca coong hân noo p’răng xơơt. Tu prang zr’lụ ha rêê năc đoo zêng apêê bha lang crâng buôn rooh cat.

Cơnh lâng đha nuôr da ding ca coong k’noong k’tiêc, crâng năc đoo tu toọm đac, năc đhị ma mông ma meh, năc đoo z’đêr zư lêy vêêl ma nang coh m’pâng da ding Trường Sơn. Amoó Un Thị Kim, ăt coh vêêl 56 A, chr’val Đắc Pring đoọng năl:“Hân noo n’nâu p’răng rơợng bhlâng. Đha nuôr lươt ha rêê zâp ngai công zêng ma p’ghit. Och ha rêê năc choom xay truih lâng cán bộ, dân quân l’lăm, xang năc tươc goon lêy oih đợ mơ oih păt lưch. Hân noo p’răng xơơt cơnh đâu căh ngai pân lu lơ. Crâng dzợ năc ahêê vêy đac đươi, vêy k’tiêc bhrợ t’mông”.

Bâc c’moo ha nua, bh’rợ xay truih p’too moon cha groong lâng ta păt roo crâng bơơn chính quyền vêêl đong bhrợ k’rơ tươc zâp vêêl, zâp đong. Apêê c’bhuh zư lêy crâng vêêl bhươl bơơn k’đhơợng bhrợ ta luôn. Bâc đha nuôr công ma ting pâh ch’mêêt lêy, tal xraach bhơi nhâc coh apêê zr’lụ vêy đhr’năng rooh dal. T’cooh Zơrâm Lành, trưởng vêêl Đắc Ôốc, ma nưih ting pâh c’bhuh zư lêy crâng vêêl bhươl chr’val k’noong k’tiêc La Dê đoọng năl:“Hân noo n’nâu đha nuôr bhrợ ha rêê bâc tu cơnh đêêc vêêl công lươt p’too moon zâp đong. C’bhuh zi công da doong lươt ch’mêêt lêy, p’too moon đha nuôr bêl tal, och ha rêê. Đha nuôr nâu câi công ting xơợng đươi liêm. Đươi cơnh đêêc, bâc c’moo đâu coh vêêl đong doó vêy vaih rooh crâng ga măc căh câ rooh crâng abhuy”.

Ting t’cooh Hồ Viết Căn, Chủ tịch UBND chr’val Đắc Pring, thành phố Đà Nẵng, xang pa zum, chr’val vêy đhăm k’tiêc bhưah lâh 412km2, coh đêêc k’tiêc choh crâng lâng crâng abhuy bơơn lâh 70%. Bâc zr’lụ crâng abhuy ăt đhị zr’lụ zư đơc Sông Thanh, đhăm k’tiêc k’đhap k’ra, đăn lâng k’noong k’tiêc tu cơnh đêêc đhr’năng rooh crâng moot hân noo p’răng xơơt ăt đhị dal, pa bhlâng năc coh apêê zr’lụ bhrợ ha rêê toor crâng.

Đoọng năl cơnh cha groong, ta păt rooh crâng, tơợ tơơp c’moo, chr’val âi bhrợ t’vaih Ban k’đhơợng xay, bhrợ pa dưr kế hoạch liêm ghit; k’đươi moon công an, quân sự, kiểm lâm pa zum ch’mêêt lêy apêê zr’lụ đha nuôr tal, och ha rêê. Vêêl đong công xơợng bhrợ c’lâng xa nay “4 đhị đêêc”, bhrợ pa choom đoọng z’hai ta păt rooh crâng lâng ra văng p’xoọng pr’đươi pr’dua chr’năp ha pêê c’bhuh coh vêêl.“Azi âi xay bhrợ c’lâng xa nay cha groong lâng ta păt rooh crâng liêm ghit bhlâng. Azi xay moon cha groong rooh crâng năc bh’rợ bha lâng coh hân noo xơơt p’răng. Lâh mơ p’too moon dha nuôr ha dưr dal ma loom, chr’val dzợ pa zum lâng kiểm lâm, c’bhuh zư lêy crâng lươt ch’mêêt lêy ta luôn coh apêê zr’lụ bhrơợng, xay bhrợ đơơh apêê đhr’năg vêy dưr vaih rooh crâng”.

Apêê chr’val da ding ca coong k’noong k’tiêc Đắc Pring, La Dê, La Ê lâng Nam Giang, âng chr’hoong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam ty, nâu câi năc thành phố Đà Nẵng xooc vêy lâh 54.000 ha crâng. Coh đêêc, bâc năc crâng chr’năp, crâng tu đac vêy bh’rợ chr’năp cơnh lâng pr’ăt tr’mong lâng bhrợ têng âng dha nuôr da ding ca coong.

Đươi vêy đơơh p’too moon đha nuôr tơơp tơợ hân noo xơơt p’răng; đh’rưah lâng ch’mêêt lêy ghit apêê zr’lụ tal, och ha rêê lâng xay bhrợ mr’cơnh apêê c’lâng bh’rợ cha groong, ta păt rooh crâng, tươc đâu zr’lụ k’noong k’tiêc n’đăh tây thành phố Đà Nẵng doó âi dưr vaih rooh crâng abhuy, crâng chr’năp.

Bh’nơơn n’nâu đoọng lêy, bêl chính quyền, c’bhuh chức năng lâng đha nuôr pa zum têy, bh’rợ bhrợ ha rêê đhuôch công choom dưr vaih yêm têêm, crêê xa nay. Zâp ngai đha nuôr ha dưr dal ma loom k’đhơợng zư lêy liêm crâng công năc chroi đoọng zư lêy tu đac, zư lêy c’lâng ma mông lâng k’đhơợng liêm pr’hoọm t’viêng đhị da ding ca coong k’noong k’tiêc./.

GIỮ RỪNG GIỮA MÙA KHÔ

Những ngày này, nắng nóng kéo dài khiến nhiều cánh rừng ở miền núi thành phố Đà Nẵng khô hanh hơn bao giờ hết. Đây cũng là thời điểm bà con đồng bào miền núi bước vào mùa phát dọn, đốt nương làm rẫy chuẩn bị cho vụ mới.

Chỉ một chút bất cẩn trong lúc đốt rẫy, ngọn lửa có thể bén vào rừng, gây cháy lớn. Vì vậy, cùng với việc sản xuất, bà con vùng núi nơi đây đang nâng cao ý thức, chung tay giữ rừng giữa mùa khô.

Mới hơn 5 giờ sáng, khi sương còn phủ kín sườn núi, bà Zơrâm Riih ở thôn Abát, xã Nam Giang, thành phố Đà Nẵng đã cùng các con đeo gùi, mang rựa lên núi phát rẫy, chuẩn bị cho mùa vụ mới.

Với bà con Cơ Tu nơi đây, sau tháng Giêng là thời điểm bắt đầu phát dọn nương rẫy. Những ngày nắng nóng kéo dài, mọi người thường tranh thủ đi từ tờ mờ sáng để tránh cái nắng gắt giữa trưa.

Rẫy của bà Riih cách nhà hơn một cây số, nằm sát bìa rừng. Vừa làm, bà vừa nhắc các con phải cẩn thận với lửa. Bà cho biết, nhiều năm nay, cán bộ xã, thôn thường xuyên đến từng hộ tuyên truyền cách phòng, chống cháy rừng nên ý thức của bà con đã nâng lên rõ rệt:“Hàng năm, bắt đầu vào mùa vụ mới, cán bộ xã, thôn đã xuống tuyên truyền. Ai cũng chấp hành, vào đám rẫy phải thật thận trọng khi sử dụng lửa. Khi đốt khu vực làm rẫy phải phát đường băng, cản lửa không để lửa cháy lan rộng khu vực khác, đồng thời phải đốt vào sáng sớm hoặc chiều muộn lúc trời dịu và ít gió”.

Từ tháng 3 đến tháng 5 hằng năm, đồng bào Cơ Tu, Ve, Tà Riềng ở các xã biên giới La Dêê, Đắc Pring, La Ê và vùng cao Nam Giang bước vào mùa làm rẫy. Từ sáng sớm, trên các sườn núi đã rộn tiếng người gọi nhau đi làm, tiếng rựa phát cây, cùng lời nhắc nhau giữ rừng giữa mùa khô. Bởi quanh nương rẫy là những cánh rừng rất dễ bắt lửa.

Với bà con vùng cao biên giới, rừng là nguồn nước, là sinh kế, là “tấm lá chắn” che chở cho bản làng giữa đại ngàn Trường Sơn. Chị Un Thị Kim, ở thôn 56 A, xã Đắc Pring, cho biết: “Mùa ni nắng dữ lắm. Bà con đi rẫy ai cũng phải cẩn thận. Đốt rẫy là phải báo trước với cán bộ xã, dân quân, rồi canh lửa tới nơi tới chốn. Mùa khô ni không ai dám chủ quan. Rừng còn thì mình còn nước, còn đất làm ăn.”

Nhiều năm qua, công tác tuyên truyền phòng cháy chữa cháy rừng được chính quyền các địa phương đẩy mạnh đến từng thôn, từng hộ dân. Các tổ bảo vệ rừng cộng đồng được duy trì thường xuyên. Nhiều bà con cũng tự nguyện tham gia tuần tra, phát dọn thực bì ở các khu vực có nguy cơ cháy cao. Ông Zơrâm Lành, trưởng thôn Đắc Ốôc, thành viên tổ bảo vệ rừng cộng đồng xã biên giới La Dê cho biết:“Mùa ni bà con làm rẫy nhiều nên thôn cũng đi nhắc từng hộ. Tổ cộng đồng thường xuyên đi tuần tra, nhắc bà con cẩn thận khi phát đốt nương rẫy. Bà con giờ cũng phối hợp tốt lắm. Nhờ vậy nhiều năm nay trên địa bàn không để xảy ra cháy rừng lớn hay cháy lan vào rừng tự nhiên”.

Theo ông Hồ Viết Căn, Chủ tịch UBND xã Đắc Pring, thành phố Đà Nẵng, sau sáp nhập, xã có diện tích tự nhiên hơn 412 km², trong đó đất lâm nghiệp và rừng tự nhiên chiếm hơn 70%. Nhiều khu vực rừng nguyên sinh thuộc vùng lõi Khu bảo tồn thiên nhiên Sông Thanh, địa hình phức tạp, tiếp giáp biên giới nên nguy cơ cháy rừng vào mùa khô luôn ở mức cao, nhất là ở các khu vực sản xuất nương rẫy ven rừng.

Để chủ động phòng cháy, chữa cháy rừng, ngay từ đầu năm, xã đã thành lập Ban Chỉ đạo, xây dựng kế hoạch cụ thể; chỉ đạo công an, quân sự, kiểm lâm phối hợp kiểm tra các khu vực bà con phát, đốt rẫy. Địa phương cũng thực hiện phương châm “4 tại chỗ”, tổ chức tập huấn kỹ năng chữa cháy và trang bị thêm dụng cụ cần thiết cho các tổ, đội ở thôn.“Chúng tôi đã lên phương án phòng cháy chữa cháy rừng rất cụ thể và chi tiết. Chúng tôi xác định phòng cháy rừng là nhiệm vụ trọng tâm trong mùa khô. Ngoài tuyên truyền cho người dân nâng cao ý thức, xã còn phối hợp với kiểm lâm, lực lượng bảo vệ rừng tổ chức tuần tra thường xuyên ở các khu vực trọng điểm, xử lý ngay từ sớm các nguy cơ có thể xảy ra cháy rừng”.

Các xã vùng cao, biên giới Đắc Pring, La Dêê, La Ê và xã Nam Giang, thuộc huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam cũ, nay là thành phố Đà Nẵng, hiện có hơn 54.000 ha rừng. Trong đó, phần lớn là rừng phòng hộ, rừng đầu nguồn có vai trò đặc biệt quan trọng đối với đời sống và sản xuất của người dân vùng cao.

Nhờ chủ động tuyên truyền, vận động bà con ngay từ đầu mùa khô; đồng thời kiểm tra chặt chẽ các khu vực phát, đốt nương rẫy và triển khai đồng bộ các biện pháp phòng, chống cháy rừng, đến nay, khu vực vùng cao biên giới phía tây thành phố Đà Nẵng chưa để xảy ra cháy rừng tự nhiên, rừng đầu nguồn và rừng phòng hộ.

Kết quả này cho thấy, khi chính quyền, lực lượng chức năng và người dân cùng chung tay, việc sản xuất nương rẫy vẫn có thể diễn ra an toàn, đúng quy định. Mỗi người dân nâng cao ý thức giữ rừng cũng chính là góp phần bảo vệ nguồn nước, bảo vệ sinh kế và giữ gìn màu xanh bình yên nơi vùng cao biên giới./.