N’niên lâng dưr pậ banh coh zr’lụ da ding k’coong Đồng Văn âng tỉnh Hà Giang, Lưu Thị Hoà, ađoo pân đil n’niên c’moo 1992 đơơng bơr râu acoon coh năc Cờ Lao lâng acoon coh Pu Péo. Hoà năc muy coh pazêng manuyh pr’đoọng bhlâng bơơn lướt học. Tốt nghiệp khoa Quốc tế học, trường đại học Khoa học Xã hội lâng Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, xang 2 c’moo pa bhrợ đoọng ha pazêng tập đoàn coh k’tiêc k’ruung lâng k’tiêc k’ruung n’lơơng, Hoà công lơi bh’rợ tr’nêng coh t’mêê, lêy pay bh’rợ la lay năc chô ooy da ding k’coong đhâl chăng bhrợ bh’rợ cr’noọ cr’niêng âng đay. “Acu kiêng dưr vaih năc bh’rợ liêm choom bhlâng năc vêy cơnh choom pa dưr bh’rợ nông nghiệp sạch, pa choom đhanuôr đăn tươc bhrợ bh’rợ ch’choh b’băn ting c’lâng bh’rợ ch’choh b’băn liêm sạch, căh đươi hoá chất, căh đươi chất hoá học căh liêm crêê, lâng ting n’năc năc bh’rợ bhrợ cha đoọng đhanuôr acoon coh đhị đêêc năc choom ting xay bhrợ. Lâh n’năc, pazêng xa nay ooy văn hoá năc muy râu acu k’rang bhlâng năc đhr’năng dưr bil râu chr’năp pr’hay văn hoá âng manuyh Pu Péo, 1 coh 5 c’bhuh acoon coh m’bứi manuyh bhlâng âng Việt Nam.”

C’la đoo năc manuyh n’niên lâng dưr pậ banh đhị đhăm k’tiêc vêy bấc râu zr’năh k’đhap, Lưu Thị Hoà n’năl ghít pazêng râu zr’năh xr’dô âng đhanuôr bhrợ ha rêê đhuốch. Năc ađoo công lêy râu liêm crêê âng cruung đác, pleng k’tiêc âng đhăm k’tiêc Đồng Văn crêê liêm lâng bấc râu chr’noh chr’bêệt. Đh’rưah lâng râu n’năl ooy bh’rợ pa bhrợ, tr’câl tr’bhlêy chr’noh liêm sạch xang bấc c’moo ăt mamông học tập đhị thủ đô, Lưu Thị Hoà năc chô bhrợ t’vaih hợp tác xã đoọng tơợp bhrợ cha tơợ bh’rợ ch’choh b’băn, zooi bh’rợ ch’choh b’băn âng vel đong dưr vaih k’rơ lâh mơ. “Coh đâu công bhrợ t’vaih ha đay kiêng xay bhrợ, đoọng ađay choom bhrợ têng cơnh cr’noọ xa nay pa dưr bh’rợ pa têệt lâng pazêng râu văn hoá coh đâu. Râu đơ âng cu kiêng năc zư lêy râu liêm pr’hay văn hoá âng đhanuôr Pu Péo, ting n’năc công bhrợ t’vaih đợ bh’rợ năc choom pazum đh’rưah apêê đoo, bhrợ t’vaih bh’rợ bhrợ cha đoọng ha đhanuôr acoon coh âng đay.”

Ha dzợ bêl tơợp bhrợ têng năc lêy căh vêy u buôn. Bh’rợ ch’choh b’băn âng đhanuôr da ding k’coong Hà Giang tơợ đanh năc dzợ la leh, ma muuch, căh crêê cơnh cr’noọ cr’niêng đươi dua. Coh cr’chăl bhrợ têng cơnh cr’noọ cr’niêng âng đay, Lưu Thị Hoà công ơy căh choom bhrợ têng: “Acu căh ơy chêêc n’năl ooy thị trường công cơnh căh ơy chêêc n’năl đhị zr’lụ pa câl. Đợ bấc năc pa bhlâng bấc lâh cơnh cr’noọ đươi dua, năc r’veh ta vất lơi bấc pa bhlâng. Ha dợ lâng lêệ năc zêng ta lơi, n’xọ. Bêl acu bhrợ têng cớ công cơnh năc tơợp vặ cớ zên đoọng k’rong bhrợ ooy dự án n’năc năc acu căh râu bơơn pay pa chô.”

Xang muy cr’chăl t’bhlâng xay bhrợ mơ liêm choom, ting n’năc xay bhrợ cơnh Nghị quyết chuyên đề ooy bh’rợ pa dưr bh’rợ b’băn ch’choh âng Huyện uỷ Đồng Văn, tươc x’rịa c’moo 2017, Hợp tác xã nông lâm nghiệp lâng bh’rợ tr’câl tr’bhlêy zazum Po Mỷ vêy ta bhrợ t’vaih lâng mơ 7 cha năc manuyh bhrợ têng, lâng bh’rợ la lơớp, choh, bhrợ têng, tr’câl tr’bhlêy muy bơr râu pr’đươi chr’năp cơnh đác c’roót bạc hà, tơơm pay cha p’lêê đanh c’moo, r’veh r’đoong m’bứi t’ngay.

Coh pazêng c’moo ahay, hợp tác xã ơy ting pâh ooy pazêng g’luh hội chợ, triển lãm đhị bấc zr’lụ miền đoọng ch’mêệt lêy, xay p’căh, bhrợ t’bhưah thị trường. T’cooh Dinh Chí Thành, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Đồng Văn, tỉnh Hà Giang xay moon: “Bh’rợ apêê ta đhâm c’mor chô bhrợ cha coh chr’hoong năc muy râu liêm choom bhlâng lâng bh’rợ pa dưr kinh tế xã hội coh chr’hoong. Ta đhâm c’mor zập bêl công vêy đợ râu t’mêê lâng đơơh hân, pa bhlâng năc zay bhrợ lâng vêy cr’noọ bh’rợ, vêy tr’béch g’lăng, tu cơnh đêêc bêl bhrợ têng pazêng bh’rợ năc zêng crêê cơnh cr’noọ. Lâng p’xoọng muy râu cậ năc vêy cr’noọ t’bhlâng bhrợ, tu cơnh đêêc ha dang crêê căh râu bơơn pay pa chô coh muy, bơr chu năc đhơ đhơ coh t’tun công liêm choom. Tu cơnh đêêc năc crêê tươc ooy xã hội bấc bhlâng, chr’năp bhlâng năc bhrợ t’vaih bh’rợ tr’nêng đoọng ha đhanuôr coh vel đong.”

Xoọc đâu, hợp tác xã nông lâm nghiệp lâng dịch vụ tr’câl tr’bhlêy zazum Po Mỷ ơy k’đơơng t’pâh lâng pa zum bấc pr’loọng đong đhanuôr Mông lâng Pu Péo lâng pazêng râu hàng đơ chr’năp, r’veh r’đoong m’bứi t’ngay, cơnh apul ha bhêy, ha bhêy, habhêy mèo, ahự, choh ting cơnh bh’rợ hữu cơ liêm crêê. Tơợ râu ta đang moon âng Hoà đh’rưah bấc râu liêm choom âng kinh tế la lua ta nih năc âng hợp tác xã bhrợ t’vaih, đhanuôr ơy lêy đợ râu liêm choom bêl n’jưah vêy thu nhập crêê cơnh ha pr’loọng đong, n’jưah ting pa dưr, zư lêy pazêng râu đơ chr’năp tỵ ơy vêy âng vel đong. T’cooh Thào Mý Thò, đhanuôr chr’val Sủng Là, chr’hoong Đồng Văn truih: “Bêl ting bhrợ têng lâng hợp tác xã năc xoọc đêêc diic điêl zi năc choom bơơn tơợ ha rêê, năc hợp tác xã chô câl tơợ ha rêê đơơng pa câl.”

Pa têệt râu liêm choom coh tr’nơơp, Lưu Thị Hoà lâng apêê pa bhrợ ơy ting pâh thi dự án tơợp bhrợ cha g’luh 4, năc Trung tâm pa chăp ch’mêệt lêy tr’câl tr’bhlêy lâng zooi doanh nghiệp, Hội doanh nghiệp hàng Việt Nam liêm choom bấc bhrợ têng. Dự án âng Hoà t’bhlâng bhrợ zr’lụ choh r’veh liêm crêê lâng đợ tơơm chr’noh m’bứi t’ngay đhị chr’val Phố Là, Sủng Là, coh tr’nơớp pa têệt đh’rưah lâng đhanuôr, đươi dua bh’rợ zư lêy hữu cớ lâng bhrợ têng, bhr’lậ râu zr’năh k’đhap bêl bhrợ têng lâng pa têệt pazêng pr’đươi chr’năp âng vel đong tươc ooy thị trường ga măc lâh mơ. “Acu công rơơm kiêng bơơn râu chroi đoọng công cơnh râu zooi đoọng tơợ pazêng c’bhuh, tơợ chính quyền. Tu dự án âng cu xoọc bhrợ têng, zên bhrợ têng tươc 5 tỷ đồng, năc đhiệp bhrợ zr’lụ đhêy ắt lâng ha bh’rợ truyền thông. Ha dợ pazêng bh’rợ n’lơơng năc ooy bhrợ pa dưr lâng pa têệt năc azi ơy bhrợ têng liêm xang.”

Hoà ơy xay moon bơr cr’chăl đoọng ha dự án âng đay. Coh tr’nơơp năc pa têệt đhanuôr coh bhươl cr’noon lâng xay moon bh’rợ đươi dua khoa học công nghệ ooy bh’rợ pa bhrợ, năc tơợp ooy bh’rợ đơơng âng pazêng pr’đươi liêm crêê ooy apêê tỉnh thành n’lơơng. Coh cr’chăl 2 năc k’đơơng t’pâh ta mooi tươc ooy Farm stay coh Phố Là lâng Sủng Là bêl tước ooy da ding k’coong đhâl Đồng Văn. Nâu đoo năc cr’chăl đươi dua ooy xa nay bh’rợ văn hoá du lịch. Pa dưr râu liêm choom âng vel đong n’jưah năc xa nay bh’rợ bha lâng n’jưah năc c’rơ đoọng Hoà lâng apêê pa bhrợ lâng đoo t’bhlâng xay bhrợ coh zập t’ngay: “Farm âng cu vêy muy râu xa nay năc căh bhrợ pa hư ooy cruung đác. Pazêng cruung đác coh đâu cơnh ooy năc đơc lơi cơnh đêêc, căh choom pa hư, căh vêy bhrợ lâng bê tông đoọng apêê đoo bơơn lêy râu la lua âng cruung đác, crâng k’coong.”

Việt Nam vêy pr’đươi du lịch bấc cơnh pa bhlâng, năc vêy bấc râu bh’rợ du lịch. Pazêng bh’rợ du lịch farm stay ăt mamông, chêêc lêy n’năl coh zr’lụ b’băn ch’choh căh ơy ta bhrợ k’rơ coh Việt Nam năc crêê cơnh. T’hước ooy c’lâng bh’rợ t’mêê n’nâu năc bh’rợ grơơ bhlâng âng Lưu Thị Hoà xay p’căh ghít cr’noọ l’lăm xay bhrợ âng ta đhâm c’mor tơợp bhrợ cha.

Tước ooy da ding k’coong đhâl Đồng Văn, năc bấc ngai ơy n’năl tước ooy đhăm k’tiếc âng đhanuôr acoon coh tượt lang bhrợ cha đhị đhăm k’tiêc đhâl. K’tiêc đoọng ch’choh b’băn m’bứi pa bhlâng, năc ng’đươi liêm choom bhlâng. Pazêng bh’rợ ta béch âng ađoo pân đil Lưu Thị Hoà ơy lâng xoọc pa dưr cr’noọ xa nay t’bhlâng đoọng ha bấc apêê ta đhâm c’mor manuyh acoon coh đhị đâu coh c’lâng bh’rợ tơợp bhrợ cha, bhrợ t’vaih cr’van cr’bhộ đhị đhăm k’tiêc âng vel đong đay./.

Gương sáng cộng đồng Cô gái vùng cao khởi nghiệp từ lợi thế bản địa

Phát huy tinh thần xung kích của tuổi trẻ, nhiều thanh niên dân tộc thiểu số đã xây dựng những mô hình hiệu quả, góp phần phát triển kinh tế xã hội của địa phương. Câu chuyện của cô gái vùng cao nguyên đá Đồng Văn - Lưu Thị Hòa là một trong số đó. Quyết tâm trở về khởi nghiệp từ nông nghiệp, vượt qua khó khăn, thử thách, Hòa đã làm giàu trên quê hương mình và là Chủ nhiệm Hợp tác xã nông lâm nghiệp và dịch vụ thương mại tổng hợp Po Mỷ với chuỗi cửa hàng có tên “Về Bản” phân phối đặc sản của vùng cao Hà Giang tại Hà Nội.

Sinh năm 1992 ở vùng núi Đồng Văn tỉnh Hà Giang, Lưu Thị Hòa, mang 2 dòng máu dân tộc Cờ Lao và Pu Péo. Hòa là trong số ít những người may mắn được theo đuổi con đường học vấn. Tốt nghiệp khoa Quốc tế học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, sau 2 năm làm việc cho các Tập đoàn trong và ngoài nước, Hòa chọn con đường trở về cao nguyên đá thực hiện ước mơ làm giàu trên quê hương: “Mình muốn trở thành mô hình kiểu mẫu mà có thể là phát triển mô hình nông nghiệp sạch, hướng người dân xung quanh đây đến sản xuất nông nghiệp theo hướng nông nghiệp sạch, không sử dụng hóa chất, không sử dụng chất hóa học độc hại, và ngoài ra thì cũng là một kế sinh nhai để cho đồng bào xung quanh cũng có thể tham gia vào mô hình. Ngoài ra, về các yếu tố văn hóa thì một điều mà mình trăn trở nhất là sự mai một dần của bản sắc văn hóa dân tộc của người Pu Péo, 1 trong 5 người mà có số dân ít nhất Việt Nam.”

Nhận thấy điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng của mảnh đất Đồng Văn thích hợp cho nhiều loại rau củ quả phát triển cộng với với sự hiểu biết về sản xuất, kinh doanh nông sản sạch sau nhiều năm sinh sống học tập tại thủ đô, Lưu Thị Hòa quyết định thành lập hợp tác xã để khởi nghiệp từ nông nghiệp: “Nơi đây thì cũng tạo nên nguồn cảm hứng để cho tôi có thể hình thành ý tưởng phát triển mô hình gắn kết với những yếu tố văn hóa ở đây. Cái giá trị mà tôi muốn hướng đến đấy là cái giá trị giữ gìn được bản sắc văn hóa của người dân tộc Pu Péo, đồng thời cũng tạo ra một cái mô hình mà có thể liên kết được họ, tạo ra cái kế sinh nhai cho chính người đồng bào dân tộc của mình.”

Lưu Thị Hòa cho biết, kế hoạch là vậy nhưng khi bắt tay vào thực hiện mới thấy mọi chuyện không đơn giản. Vì thế, trong quá trình thực hiện ý tưởng, chị cũng đã từng thất bại: “Mình chưa tìm hiểu về thị trường cũng như mình cũng chưa tìm đầu ra trước. Sản lượng nó vượt quá vượt quá mức có thể tiêu thụ được thành ra là rau bỏ đi rất nhiều. Còn thịt thì mình chấp nhận hàng hỏng hàng thiu bỏ hết toàn bộ luôn. Khi mình tái đầu tư cũng như là bắt đầu vay vốn thêm để đầu tư cho dự án đấy thì là mình lỗ.”

Thực hiện Nghị quyết chuyên đề về Phát triển mô hình gia trại của Huyện ủy Đồng Văn, cuối năm 2017, Hợp tác xã Nông lâm nghiệp và Dịch vụ thương mại tổng hợp Po Mỷ được thành lập với 7 thành viên, do Lưu Thị Hòa làm Giám đốc. Hợp tác xã xây dựng nông trại rộng 2.700 mét vuông, với quy trình khép kín, trồng, sản xuất, kinh doanh một số nông sản đặc sản như mật ong, bạc hà, cây ăn quả lâu năm, rau củ quả ngắn ngày. Ông Dinh Chí Thành, Phó Chủ tịch UBND huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang cho biết, những năm qua, Hợp tác xã đã tích cực tham gia vào các hội chợ, triển lãm tại nhiều vùng miền để khảo sát, giới thiệu, mở rộng thị trường: “Việc thanh niên về huyện lập nghiệp là một điều tác động tương đối lớn với việc phát triển kinh tế xã hội trên địa bàn huyện. Thanh niên bao giờ cũng có tính mới và sôi nổi, nhất là hăng hái và có ý tưởng rồi có trí tuệ, cho nên khi thực hiện các mô hình cơ bản đạt được mục tiêu. Và thêm 1 cái nữa là rất là kiên trì nên là nếu như thất bại lần 1 lần 2 thì chắc chắn sẽ thành công. Do đó là tác động rất lớn đến xã hội mà đặc biệt là tạo công ăn việc làm cho bà con nhân dân trên địa bàn.”

Hiện nay, Hợp tác xã Nông lâm nghiệp và Dịch vụ thương mại tổng hợp Po Mỷ đã thu hút và liên kết được nhiều hộ người Mông và Pu Péo tham gia trồng các loại mặt hàng thế mạnh, đặc sản rau củ quả ngắn ngày theo hướng hữu cơ an toàn, như củ cải, bắp cải, đậu tằm, cải mèo, gừng đồi. Ông Thào Mý Thò, người dân xã Sủng Là, huyện Đồng Văn cho biết, Hợp tác xã đã tạo điều kiện cho xã viên có  thêm thu nhập: “Khi kết hợp với hợp tác xã thì lúc đấy là vợ chồng có thể là hái ngay ở nương, mà hợp tác xã về lấy tận nương đi bán.”

Tiếp nối thành công bước đầu, Lưu Thị Hòa và các cộng sự đã tham gia cuộc thi dự án khởi nghiệp lần thứ 4, do Trung tâm nghiên cứu kinh doanh và hỗ trợ doanh nghiệp, Hội doanh nghiệp hàng Việt Nam chất lượng cao tổ chức. Dự án của Hòa tập trung triển khai vùng trồng rau an toàn và cây ngắn ngày tại xã Phố Là, Sủng Là, bước đầu liên kết bà con, áp dụng quy trình chăm sóc hữu cơ vào sản xuất, khắc phục những khó khăn trong quá trình canh tác và kết nối những sản phẩm đặc sản đến với thị trường rộng lớn hơn.

Hòa đã xác định được hai giai đoạn cho dự án của mình. Bước đầu tiên là liên kết dân làng và giải thích cách ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất, bắt đầu cuộc hành trình của dòng sản phẩm an toàn sang các tỉnh thành. Bước thứ 2 là thu hút du khách tới Farm stay ở Phố Là và Sủng Là khi lên cao nguyên đá Đồng Văn. Đây cũng là giai đoạn tập trung vào khai thác yếu tố văn hóa du lịch. Đánh thức tiềm năng bản địa vừa là tôn chỉ vừa là động lực để Lưu Thị Hòa và cộng sự cố gắng không ngừng mỗi ngày./.