Lâh 30 c’moo ahay, manuyh g’lăng z’hai Y Thái Êban, coh thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk t’bhlâng zư lêy lâng pa dưr bh’rợ coọch boọc n’loong, bhrợ đợ c’nặt n’loong dưr vaih đợ pr’đươi nghệ thuật. Ađoo năc muy coh hắt manuyh g’lăng z’hai coh Đắk Lắk dzợ t’bhlâng coọch boọc n’loong, lâng bơơn pay pa chô zên tơợ bh’rợ n’nâu.

Ăt la lơơp coh m’pâng pazêng bêệ tr’ngâl n’loong lâng bâc cơnh pr’đhang, manuyh g’lăng z’hai Y Thái Êban (aê En Lin), coh cr’noon Kmrơng Prong B, chr’val Ea Tu, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk năc xay truih ooy tr’ngâl n’loong: Manuyh p’bhuôih lâng manuyh pân đil p’bhuôih. Ađoo xay moon nâu đoo năc muy coh pazêng cr’nooch âng đoo lêy liêm pa bhlâng, pr’đươi n’nâu bơơn ch’ner bơr đhị bh’rợ tr’thi coóch boọc cr’nooch n’loong cơnh ty đanh âng manuyh acoon coh Tây Nguyên coh c’moo 2017.

Manuyh g’lăng z’hai Y Thái xay truih, bêl dzợ k’tứi, ađoo buôn ting apêê dadêy, apêê vava mọt ooy crâng col n’loong đoọng coọch bhrợ cr’nooch ha ping. Năc ađoo kiêng pa bhlâng đợ bran mặt p’căh bâc cơnh cr’noọ la lay cơnh coh tr’ngâl, ađoo năc lêy p’ghit xang n’năc pa choom coóch boọc. Bâc chu tr’pang têy căh ơy choom căh mặ k’đhơợng chuung, pr’đươi ng’đục ting cơnh cr’noọ âng đay năc bhrợ bâc c’nặt n’loong dưr hư. Doó dzơơng, năc ađoo t’bhlâng coọch boọc, bhrợ têng tước bêl vaih muy cr’nooch la liêm. Năc cơnh đêêc, lâh 30 c’moo ahay, bh’rợ coóch boọc n’loong dưr vaih cơnh bh’rợ âng đoo kiêng bhlâng lâng bhrợ t’vaih ha đoo vêy bâc bh’nơơn bh’rợ ga măc chr’năp, zooi t’cooh Y Thái t’bhlâng zư lêy lâng pa dưr bh’rợ n’nâu k’rơ lâh mơ. "Vêy muy cr’noọ t’mêê dưr vaih coh a cọ năc acu pay c’nặt n’loong coóch boọc năc doọ dzợ ng’xrặ cơnh lơơng. Ng’moon zazum năc ađay t’bhlâng bhrợ, tu râu âng đay zư lêy năc văn hoá n’nâu. Acu k’pân coh ha y chroo năc u bil, ha y chroo acu t’cooh năc căh dzợ vêy c’rơ đoọng t’bhlâng zư lêy bh’rợ n’nâu, căh choom bil đoọng ha y chroo k’coon ch’chau apêê đoo bơơn lêy, công cơnh bêl ahay acu bơơn lêy pa bhươp, dadêr, ava cu bhrợ têng năc tươc nâu cơy năc acu bhrợ têng, acu dzợ hay lâng acu năc t’bhlâng bhrợ."

C’moo 2015, bêl bh’rợ tr’thi coóch boọc n’loong g’luh tr’nơơp vêy ta bhrợ têng coh bh’rợ bhiệc bhan cà phê Buôn Ma Thuột, manuyh g’lăng z’hai Y Thái ting t’ngay kiêng pa bhlâng bh’rợ coóch boọc n’loong, tu ađoo bơơn ting pâh ooy bh’rợ tr’thi lâng zập ngai, bơơn n’năl p’xoọng tơợ bâc ngai mr’cơnh cr’noọ cr’niêng lâng đay. Công tơợ bh’rợ tr’thi n’năc, manuyh g’lăng z’hai Y Thái vêy bâc ngai n’năl lâng tươc k’dua bhrợ têng cr’nooch n’loong. Ađoo công bâc chu p’căh mặt ha tỉnh Đắk Lắk ting pâh lâng bơơn ch’ner dal đhị pazêng bh’rợ tr’thi coóch boọc n’loong ty đanh coh zr’lụ Tây Nguyên. Xoọc đâu, bh’rợ coóch boọc n’loong căh muy âng đoo kiêng ting n’năc năc dzợ dưr vaih bh’rợ bha lâng chô đơơng thu nhập bâc bhlâng ha pr’loọng đong đoo.

Đoọng bhrợ t’vaih cr’nooch, manuyh g’lăng z’hai Y Thái năc đươi chuung, đục, dao. Bêl lêy ooy c’nặt n’loong, ađoo năc choom k’noọ cơnh pr’đhang lâng năc coóch boọc doọ dzợ ng’đươi ooy pr’đhang xrặ l’lăm. Muy cr’nooch vêy muy râu chr’năp, vêy muy râu xa nay, vêy đợ la liêm la lay ooy văn hoá… pa têệt lâng pr’ăt tr’mông zập t’ngay âng manuyh Ê Đê. P’căn H Yâo Byă, k’diic điêl âng manuyh g’lăng z’hai Y Thái xay moon. "Ađoo năc choom bhrợ pazêng râu pr’đươi năc lâng cr’noọ âng đoo, xang n’năc coóch boọc cr’nooch, tơợ cha năm coh p’loọng đong tươc ooy cha năm cơnh lơơng. C’la cu năc công moon ha đoo t’bhlâng pa choom đoọng ha 2 p’nong k’coon pân juyh dzợ, tu cơnh đêêc năc pr’loọng đong zi zêng mr’cơnh cr’noọ xa nay, pa hêl ađoo t’bhlâng zư lêy văn hoá âng k’conh pa bhươp, ha dang ađoo căh t’bhlâng năc ngai dzợ t’bhlâng bhrợ têng."

Ting cơnh manuyh g’lăng z’hai Y Thái, năc vêy bêl cr’nooch n’loong căh vêy ngai đươi năc ting t’ngay u bil. Nâu cơy adoo bhui har pa bhlâng bêl bâc apêê pr’zơc lâng manuyh kiêng tr’ngâl n’loong. Lây râu đơ chr’năp lâng râu liêm choom ooy kinh tế tơợ bh’rợ n’nâu, ađoo ơy pa choom bh’rợ ha apêê k’coon lâng đhanuôr coh bhươl cr’noon, đợ ngai kiêng bhrợ tr’ngâl n’loong. T’cooh Bùi Văn Hượng, cán bộ văn hoá xã Ea Tu, thành phố Buôn Ma Thuột xay moon, manuyh g’lăng z’hai Y Thái ơy vêy bâc râu chroi đoọng ooy bh’rợ zư lêy lâng pa dưr râu chr’năp pr’hay văn hoá ty đang âng manuyh Ê Đê đhị vel đong. "Manuyh g’lăng z’hai Y Thái t’bhlâng ting xay bhrợ coh bh’rợ zư lêy bh’rợ coóch boọc n’loong moon la lay lâng râu liêm pr’hay âng văn hoá moon zazum âng đhanuôr Ê Đê đhị chr’val. Manuyh g’lăng z’hai Y Thái xoọc đâu t’bhlâng pa dưr đợ râu chr’năp âng bh’rợ coóch boọc n’loong âng đay đoọng xay p’căh pr’đươi âng đay lâng n’jưah đoọng đươi dua coh bh’rợ du lịch ha y chroo. Xoọc đâu, đhị chr’val Ea Tu năc công vêy đợ manuyh g’lăng z’hai coóch boọc n’loong ta béch cơnh t’cooh Y Thái, tu cơnh đêêc chr’val t’bhlâng pa hêl manuyh g’lăng z’hai Y Thái bhrợ k’rơ lâh mơ, t’bhlâng pa dưr râu tr’béch g’lăng âng đay."

Chăp hơnh đợ râu chr’năp ty đanh âng acoon coh đay, manuyh g’lăng z’hai Y Thái năc t’bhlâng bhrợ t’vaih ha pazêng cr’nooch n’loong vêy đợ ra vai a ô. Ađoo chêêc n’năl, zư đơc đợ râu chr’năp cơnh ty đanh ahay đoọng coóch bhrợ đơc, xay truih đoọng ha zập ngai n’năl ooy xa nay bh’rợ. Lâng đoo, coóch boọc n’loong năc đoọng zư đơc cơnh ty đanh lâng pa choom đoọng ha lang t’tun./.

Người giữ hồn tượng gỗ ở Ea Tu, Đắk Lắk

H Xíu/VOV-Tây Nguyên

Hơn 30 năm qua, nghệ nhân Y Thái Êban, ở thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk đã dồn tâm sức để giữ gìn và phát triển công việc tạc tượng gỗ, biến những khúc gỗ vô tri trở thành những tác phẩm nghệ thuật.

Ngồi lọt thỏm giữa những bức tượng gỗ với nhiều sắc thái, nghệ nhân Y Thái Êban (Aê En Lin), ở buôn Kmrơng Prong B, xã Ea Tu, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk say sưa giới thiệu về tác phẩm tượng gỗ “Thầy cúng và người đàn bà phụ cúng”. Ông cho biết đây là một trong những bức tượng tâm đắc nhất của ông, tác phẩm đã đạt giải nhì tại Hội thi tạc tượng gỗ dân gian các dân tộc Tây Nguyên năm 2017.

Nghệ nhân Y Thái kể, ngày nhỏ, ông thường đi theo các chú, các bác lên rừng lấy gỗ để tạc tượng đưa ra đặt ở nhà mồ. Bị thu hút bởi những biểu cảm thể hiện trên từng bức tượng, ông chăm chú nhìn rồi tự mình tạc theo. Rất nhiều lần đôi tay lóng ngóng không thể điều khiển chiếc rìu, chiếc đục theo ý mình khiến những khúc gỗ bị hư hỏng. Không nản chí, ông vẫn tiếp tục đục, khắc cho đến khi tự tạo được bức tượng hoàn chỉnh. Cứ thế, hơn 30 năm qua, tạc tượng gỗ trở thành niềm đam mê và đem lại cho ông thành công, giúp ông thêm quyết tâm gìn giữ và phát triển. "Một ý tưởng sáng tạo ra là tôi lấy cây tôi đục chứ không cần vẽ. Nói chung là mình cũng phải chịu khó, tại vì mình giữ gìn, bảo tồn nét văn hóa này. Tôi sợ sau này mai một đi, sau này mình già đi thì không có sức khỏe tiếp tục nữa. Tôi không thể để mất mà muốn con cháu sau này thấy, giống như ngày xưa tôi thấy ông chú, ông bác tôi làm mà đến ngày hôm nay tôi vẫn giữ gìn vẫn nhớ và làm được luôn" - nghệ nhân Y Thái nói.

Năm 2015, từ khi hội thi tạc tượng gỗ lần đầu tiên được đưa vào tổ chức trong khuôn khổ Lễ hội cà phê Buôn Ma Thuột, nghệ nhân Y Thái càng say mê với việc tạc tượng, bởi ông đã tìm được “sân chơi”, biết thêm nhiều người cùng sở thích với mình. Cũng từ hội thi đó, nghệ nhân Y Thái được nhiều người biết và tìm đến đặt hàng các sản phẩm tượng gỗ. Ông cũng nhiều lần đại diện tỉnh Đắk Lắk tham gia và đạt giải cao tại các hội thi tạc tượng dân gian ở khu vực Tây Nguyên. Đến nay, tạc tượng gỗ không chỉ là niềm đam mê mà còn trở thành nghề chính đem lại thu nhập khá cho gia đình ông.

Để tạo hình cho những bức tượng, nghệ nhân Y Thái chỉ sử dụng rìu, đục, dao. Khi nhìn vào khúc gỗ, ông có thể tưởng tượng và tự tay tạo hình thành bức tượng hoàn chỉnh mà không cần phải vẽ mẫu. Mỗi bức tượng mang một ý nghĩa riêng, là một câu chuyện, một điển tích dân gian, một nét đẹp văn hóa... gắn với đời sống hàng ngày của người Ê Đê.

Bà H Yâo Byă - vợ nghệ nhân Y Thái chia sẻ: "Ông ấy có thể làm được mọi đồ dùng chỉ với trí tưởng tượng rồi tạc ra thôi, từ hình khắc trên cánh cửa cho tới các bức tượng có hình dáng khác nhau. Bản thân tôi thì cũng hết sức động viên để ông ấy tiếp tục truyền dạy lại cho 2 con trai nữa, nên cả nhà tôi đều ủng hộ, động viên để ông tiếp tục gìn giữ văn hóa của ông bà. Nếu không có ông ấy tiếp tục thì còn ai làm nữa".

Theo nghệ nhân Y Thái, đã có lúc tượng gỗ không được ai sử dụng nên dần mai một. Nay ông rất vui mừng khi ngày càng nhiều người trẻ và khách hàng quan tâm đến tượng gỗ. Nhận thấy giá trị và lợi ích kinh tế từ công việc này, ông khuyến khích các con và những người trong buôn, những ai đam mê và chịu khó học hỏi, ông sẵn sàng truyền nghề và động viên họ cùng tham gia mỗi khi có đơn hàng tạc tượng.

Ông Bùi Văn Hượng, cán bộ văn hóa xã Ea Tu, thành phố Buôn Ma Thuột, cho biết nghệ nhân Y Thái đã góp phần tích cực vào việc gìn giữ phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của người Ê Đê địa phương: "Nghệ nhân Y Thái tích cực tham gia trong công tác bảo tồn tạc tượng nói riêng và bản sắc văn hóa dân tộc của đồng bào Ê Đê trên địa bàn xã nói chung. Nghệ nhân Y Thái đang tiếp tục phát huy những giá trị về tạc tượng, để vừa giới thiệu sản phẩm của mình và vừa để phục vụ du lịch sau này. Hiện nay trên địa bàn xã Ea Tu thì cũng không có nghệ nhân nào tạc tượng được ngoài nghệ nhân Y Thái, cho nên xã tiếp tục động viên, khuyến khích nghệ nhân Y Thái phát triển thêm, tiếp tục phát huy khả năng của mình".

Trân quý những giá trị truyền thống của dân tộc mình, nghệ nhân Y Thái vẫn đang miệt mài “thổi hồn” cho những bức tượng gỗ. Ông tìm hiểu, lưu lại những tích dân gian để tạc thành tượng, thành câu chuyện kể cho mọi người. Với ông, tạc tượng gỗ là cách để lưu giữ truyền thống và truyền lại cho các thế hệ mai sau./.