Đọong bhrợ liêm choom cr’noọ bh’rợ âng Chiến dịch “500 t’ngay hi dưm” chơơc lêêy, k’rong pa zưm lâng năl ghit đh’nơc đợ n’hang liệt sĩ dzợ ta bhưch cr’liêng xa nay, bhiệc pa dưr dal đhr’năng bh’rợ lêy cha mêêt ADN xoọc vaih năc râu k’đươi moon đơơh hân

Phòng thí nghiệm âng Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học lâng Công nghệ Việt Nam, zâp mẫu n’hang liệt sĩ xoọc vêy bơơn Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn lâng zâp đông khoa học đhị đâu lêy bhrợ pa liêm lâng mưy c’lâng bh’rợ chr’năp. Vêy đợ mẫu dzợ vêy m’bứi n’hang k’tứi, ăt coh cr’loọng k’tiêc lâh m’pâng thế kỷ. Đợ râu lơơng coh đêêc năc đợ c’năt ADN ơy ha toọt ha đêêh, hư zơch zêng ting cr’chăl t’ngay lâng plêệng k’tiêc pưih dzong:

“Pr’đơợ đăh mẫu coh Việt Nam vêy cơnh lalay. Plêệng k’tiêc pưih dzong, bâc zr’lụ nong đac ting hân noo bhrợ ADN ma hư zơch zêng”.

Nâu đoo cung nặc râu bhrợ lêy cha mêêt apêê liệt sĩ năc mưy ooy đợ râu zr’năh k’đhạp bhlâng âng khoa học pháp y. Ooy bâc c’moo, c’lâng bh’rợ lêy cha mêêt lâh mơ g’nưm đhị ADN manưih bil, đoọng lêy cha mêêt ting manưih k’căn lâng lêy pa zưm lâng bâc cr’liêng xa nay căh choom lêy bhrợ. GS Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học lâng Công nghệ Việt Nam moon ghit:

“Râu la lay âng c’lâng bh’rợ công nghệ t’mêê năc đươi dua lâh 5.000 chỉ thị SNP coh gen nhân pa zưm lâng công nghệ xay moon tự gen lang t’mêê. Đươi vêy cơnh đêêc, ahêê vêy choom xay moon liêm ghit đợ c’năt ADN dzợ dal mơ 20 tươc 30 nucleotide. Chr’năp lâh, công nghệ đoọng lêy cha mêêt lâng bhuh xoọng vêy crêê mr’đoo loom luônh tươc lang thứ puôn. Nâu đoo năc bhr’dzang chr’năp ga măc, bhrợ liêm chr’năp ha bhiệc lêy cha mêêt đh’nơc n’hang liệt sĩ coh Việt Nam”.

Ting cơnh TS. Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học lâng Công nghệ Việt Nam, đoọng vêy bơơn c’lâng bh’rợ nâu, zâp đông khoa học âng Trung tâm căh mưy lêy pay công nghệ tơợ Ủy ban Quốc tế đăh manưih bil tíc năc dzợ lêy cha mêêt, bhr’lậ pa liêm cớ zêng c’lâng bh’rợ đoọng liêm glặp lâng pr’đơợ mẫu n’hang coh Việt Nam:

“Azi lêy pay c’lâng bh’rợ công nghệ tơợ zâp chuyên gia bha lang k’tiêc, ha dợ đoọng đươi bhrợ đhị Việt Nam năc lêy bhrợ pa liêm cớ đợ xa nay bh’rợ. Tơợ bhiệc lêy bhrợ pa liêm mẫu, pac pay ADN, pa chô liêm zâp đợ pr’đươi pr’dua di truyền tươc lêy cha mêêt dữ liệu zêng lêy bhr’lậ đoọng liêm glặp lâng zâp mẫu n’hang coh Việt Nam. Nâu đoo cung năc c’lâng bh’rợ lêy xăl zâp bh’nơơn bh’rợ lêy cha mêêt liêm choom vaih công nghệ choom đươi dua ooy la lua”.

Xang k’noọ pêê c’moo lêy cha mêêt, bâc c’lâng bh’rợ t’mêê ơy vêy zâp đông khoa học bhrợ pa dưr lâng bhrợ c’la. Tợ bhiệc lêy pa liêm mẫu, pac pay ADN, giải trình tự gen tươc lêy cha mêêt dữ liệu lâng zâp thuật toán tin sinh học.

Đợ râu lêy cha mêêt bhrợ tr’nơợp ơy đơơng chô bh’nơơn liêm choom. Đhị ping xal liệt sĩ Trà Lĩnh (tỉnh Cao Bằng), công nghệ t’mêê ơy đươi bhrợ đhị zâp mẫu n’hang la la lâng g’luh tr’nơợp năl ghit râu liêm crêê lâng bhuh xoọng. Đăn đâu, bh’rợ nâu năc vêy lêy bhrợ ga măc lâh đhị ping xal liệt sĩ Rồng Riềng, tỉnh An Giang, lâng k’noọ 1.000 mẫu n’hang vêy độp pay đoọng bhrợ ha bhiệc lêy cha mêêt. Hân đhơ cơnh đêêc, bhrợ c’la công nghệ t’mêê năc đoo bhr’dzang bh’rợ lêy tơợp bhrợ. Râu zr’năh k’đhạp bhlâng năc đhr’năng lêy cha mêêt dưr ga măc zâp lâh đoọng bhrợ liêm crêê cơnh k’đươi moon âng Chiến dịch “500 t’ngay hi dưm” cơnh râu xay moon âng Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn, Giám định viên Trung tâm Giám định ADN:

“Công nghệ t’mêê ta luôn lươt đh’rưah lâng râu k’đươi moon dal đăh trình độ khoa học lâng kỹ thuật. Tu cơnh đêêc, đăh acoon manưih chr’năp bhlâng lâng bhiệc bhrợ c’la công nghệ. Đọong xay bhrợ zâp c’lâng bh’rợ t’mêê, azi ơy lêy cha mêêt ra văng manưih pa bhrợ tơợ đơơh. Zâp kỹ thuật viên, giám định viên zêng vêy pa choom coh cr’loọng k’tiêc k’ruung lâng coh k’tiêc k’ruung lơơng, đoọng lêy pay, bhrợ c’la lâng bhrợ liêm choom zâp c’lâng bh’rợ công nghệ tiên tiến”.

Ting công suất xoọc đâu, Trung tâm Giám định ADN choom bhrợ k’dâng 4.000 mẫu zâp c’moo lâng c’lâng bh’rợ ADN manưih bil lâng k’dâng 1.000 cha nặc lêy cha mêêt ting công nghệ t’mêê. Ha dợ ooy đâu, đợ mơ n’hang liệt sĩ căh ơy năl đh’nơc dzợ bâc.

Đoọng bhrợ liêm crêê cơnh râu k’đươi moon la lua, GS. Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học lâng Công nghệ Việt Nam moon, lâh mơ k’rong bhrợ pr’đươi pr’dua liêm chr’năp lâng lêy bhrợ liêm ghit c’lâng bh’rợ, râu chr’năp năc bhrợ pa dưr apêê chuyên gia zâp c’rơ đăh sinh học phân tử, công nghệ giải trình tự lâng tin sinh học. Lâng, bhiệc lêy bhrợ liêm xang cơ sở dữ liệu ADN âng bhuh xoọng liệt sĩ cung vêy bhrợ pr’đơợ đoọng bhrợ bhrợ pa đệ cr’chăl t’ngay lâng cha mêêt lâng pa dưr liêm choom bhlâng đăh lêy cha mêêt đh’nơc:

“Đọong bhrợ liêm xang cr’noọ bh’rợ âng Chiến dịch “500 t’ngay hi dưm”, lêy xay bhrợ liêm ma mơ bâc c’lâng bh’rợ: zư lêy liêm choom zâp mẫu n’hang, đơơh bhrợ liêm xang cơ sở dữ liệu ADN bhuh xoọng liệt sĩ lâng ting bhr’dzang bhrợ t’bhưah đươi dua công nghệ lêy cha mêêt ADN lang t’mêê”.

Zâp bh’nơơn lêy cha mêêt ADN liêm choom căh nặc mưy râu bh’nơơn đăh khoa học. Năc dzợ râu p’rơơm âng đợ pr’loọng đông ơy ăt đương bâc thập kỷ đoọng năl đhị bhuh xoọng đay ăt đhêy. Bêl công nghệ bhrợ bha lâng, manưih pa bhrợ vêy pa dưr bâc lâng cơ sở dữ liệy ADN ting liêm choom, c’lâng lêy “chroot pa chô đh’nơc” đoọng ha zâp apêê anh hùng liệt sĩ năc vêy pa xoọng pr’đơợ khoa học nhâm mâng. Nâu đoo cung năc cơnh đoọng khoa học công nghệ bêl đâu chrooi pa xoọng p’têêt pa dưr pr’ăt bh’rợ “Ộm đac hay tươc tu tọm” âng k’tiêc k’ruung hêê./.

NÂNG CAO NĂNG LỰC GIÁM ĐỊNH ADN HÀI CỐT LIỆT SĨ: LÀM CHỦ CÔNG NGHỆ, NỐI DÀI HÀNH TRÌNH TRI ÂN

Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, vẫn còn hàng trăm nghìn hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Mỗi mẫu hài cốt được giám định thành công không chỉ giúp một gia đình khép lại nỗi chờ đợi kéo dài, mà còn thể hiện trách nhiệm của cả hệ thống chính trị đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc. Để hiện thực hóa mục tiêu của Chiến dịch "500 ngày đêm" tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin, việc nâng cao năng lực giám định ADN đang trở thành yêu cầu cấp thiết

Phòng thí nghiệm của Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, từng mẫu hài cốt liệt sĩ đang được Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn và các nhà khoa học tại đây xử lý bằng một quy trình đặc biệt. Có những mẫu chỉ còn lại vài mảnh xương nhỏ, nằm dưới lòng đất hơn nửa thế kỷ. Thứ còn lại trong đó chỉ là những đoạn ADN đã đứt gãy, phân hủy bởi thời gian và khí hậu nhiệt đới nóng ẩm.

 “Điều kiện mẫu ở Việt Nam rất đặc thù. Khí hậu nóng ẩm, nhiều khu vực ngập nước theo mùa khiến ADN bị phân hủy nghiêm trọng.”

Đó cũng là lý do việc xác định danh tính liệt sĩ luôn là một trong những bài toán khó nhất của khoa học pháp y. Trong nhiều năm, phương pháp giám định chủ yếu dựa trên ADN ti thể, chỉ cho phép đối chiếu theo dòng mẹ và cần kết hợp với nhiều thông tin thực chứng. GS. Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam khẳng định:

 “Điểm khác biệt của quy trình công nghệ mới là sử dụng hơn 5.000 chỉ thị SNP trên hệ gen nhân kết hợp với công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới. Nhờ đó, chúng ta có thể phân tích được cả những đoạn ADN chỉ còn dài khoảng 20 đến 30 nucleotide. Quan trọng hơn, công nghệ cho phép đối sánh với thân nhân có quan hệ huyết thống đến thế hệ thứ tư. Đây là bước tiến rất lớn, mở ra lời giải cho bài toán xác định danh tính hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam.”

Theo TS. Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định AND, Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, để có được quy trình này, các nhà khoa học của Trung tâm không chỉ tiếp nhận công nghệ từ Ủy ban Quốc tế về Người mất tích mà còn phải nghiên cứu, điều chỉnh và tối ưu lại toàn bộ quy trình cho phù hợp với điều kiện mẫu hài cốt ở Việt Nam.

"Chúng tôi tiếp nhận quy trình công nghệ từ các chuyên gia quốc tế, nhưng để áp dụng được tại Việt Nam thì phải tối ưu lại toàn bộ quy trình. Từ xử lý mẫu, tách chiết ADN, thu hồi tối đa vật liệu di truyền đến phân tích dữ liệu đều phải điều chỉnh để phù hợp với đặc điểm các mẫu hài cốt ở Việt Nam. Đây cũng là quá trình chuyển các kết quả nghiên cứu cơ bản thành công nghệ có thể ứng dụng trong thực tiễn."

Sau gần ba năm nghiên cứu, hàng loạt quy trình mới đã được các nhà khoa học xây dựng và làm chủ. Từ xử lý mẫu, tách chiết ADN, giải trình tự gen đến phân tích dữ liệu bằng các thuật toán tin sinh học.

Những thử nghiệm đầu tiên đã mang lại kết quả khả quan. Tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh (tỉnh Cao Bằng), công nghệ mới đã được áp dụng trên các mẫu hài cốt thực tế và bước đầu xác định được những trường hợp trùng khớp với thân nhân. Gần đây, quy trình tiếp tục được triển khai trên quy mô lớn hơn tại Nghĩa trang liệt sĩ Rồng Riềng, tỉnh An Giang, với gần 1.000 mẫu hài cốt được thu nhận để phục vụ giám định. Tuy nhiên, làm chủ công nghệ mới chỉ là bước khởi đầu. Thách thức lớn hơn là nâng năng lực giám định lên quy mô đủ lớn để đáp ứng yêu cầu của Chiến dịch "500 ngày đêm" như chia sẻ của Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn, Giám định viên Trung tâm Giám định ADN:

 “Công nghệ mới luôn đi kèm những yêu cầu rất cao về trình độ khoa học và kỹ thuật. Vì vậy, yếu tố con người có ý nghĩa quyết định đối với việc làm chủ công nghệ. Để triển khai các quy trình mới, chúng tôi đã chủ động chuẩn bị nguồn nhân lực từ sớm. Các kỹ thuật viên, giám định viên đều được đào tạo, bồi dưỡng trong nước và ở nước ngoài, nhằm sẵn sàng tiếp nhận, làm chủ và vận hành hiệu quả các quy trình công nghệ tiên tiến.”

Theo công suất hiện nay, Trung tâm Giám định ADN có thể thực hiện khoảng 4.000 mẫu mỗi năm bằng phương pháp ADN ti thể và khoảng 1.000 ca giám định theo công nghệ mới. Trong khi đó, số lượng hài cốt liệt sĩ chưa xác định danh tính vẫn còn rất lớn.

Để đáp ứng yêu cầu thực tiễn, GS. Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho rằng, ngoài đầu tư trang thiết bị hiện đại và tự động hóa quy trình, điều quan trọng là xây dựng đội ngũ chuyên gia đủ mạnh về sinh học phân tử, công nghệ giải trình tự và tin sinh học. Đồng thời, việc hoàn thiện cơ sở dữ liệu ADN của thân nhân liệt sĩ cũng sẽ tạo điều kiện để rút ngắn thời gian đối sánh và nâng cao độ chính xác trong xác định danh tính.

"Để hoàn thành mục tiêu của Chiến dịch “500 ngày đêm”, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp: bảo quản tốt các mẫu hài cốt, sớm hoàn thiện cơ sở dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ và từng bước mở rộng việc ứng dụng công nghệ giám định ADN thế hệ mới."

Mỗi kết quả giám định ADN thành công không chỉ là một thành tựu khoa học. Đó còn là niềm hy vọng của những gia đình đã chờ đợi suốt nhiều thập kỷ để biết nơi người thân mình yên nghỉ. Khi công nghệ được làm chủ, nguồn nhân lực tiếp tục được tăng cường và cơ sở dữ liệu ADN ngày càng hoàn thiện, hành trình "trả lại tên" cho các anh hùng liệt sĩ sẽ có thêm nền tảng khoa học vững chắc. Đó cũng là cách khoa học công nghệ hôm nay góp phần nối dài đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc./.