Cơnh bâc pân đil Dao Bhrôông coh vel Tả Phìn, muy chr’val bhrợ du lịch tr’nơơp âng thị xã Sa Pa, tỉnh Lao Cai, a mố Tần Tả Mẩy năc đhêêng học lưch cấp tiểu học. Lang p’niên k’tứi âng a moó p’têêt lâng pr’ăt tr’mông zr’năh k’đhap âng vel ma nưih Dao Bhrôông coh zr’lụ da ding ca coong Hoàng Liên Sơn. Lưch tiểu học, a moó ting ca conh ca căn bhrợ ha rêê, p’tang t’rí, moot ooy crâng bơơn z’nươu, xe lanh, t’taanh ơ’ih. Bâc bêl doó tr’vâng, a moó tươc thị trấn Sa Pa bhrợ bâc bh’rợ đoọng chơơc bơơn p’xoọng zên cơnh pa câl pr’đươi truih c’lâng, k’đơơng ma nưih t’mooi tươc la lêy cha ơh…

Pr’đoọng bh’rợ kinh doanh tươc lâng a moó Tẩn Tả Mảy bêl a moó bơơn k’đươi bhrợ nhân viên bhrợ têng z’nươu hoọm lâng đac hoọm đhị muy bơr công ty kinh doanh dịch vụ đac hoọm ma nưih Dao. A moó mẩy bơơn lêy pr’đơợ choom bhrợ pa dưr bh’rợ z’nươu tơợ đanh âi ăt ma mông lâng a moó bêl tứi. Xang n’năc, a moó quyết định bhrợ bhr’lâ cớ đong xang, bhrợ pa dưr phòng hoọm z’nươu lâng lươt bơơn tơơm z’nươu chô bhrợ dịch vụ hoọm a ha z’nươu đhị đong ha t’mooi du lịch. Xang muy cr’chăl, a moó bhrợ t’bhưah bh’rợ kinh doanh dưr vaih muy c’bhuh tơợ pêêh pay ha la z’nươu tươc bhrợ têng lâng pa câl ooy thị trường cơnh lâng p’têêt pazum lâng bâc a đhi a moó coh vel. Đoọng bhrợ t’vaih chr’năp la lay, a moó Tẩn Tả Mẩy dưr vaih Hợp tác xã cơnh lâng dh’nơc Cộng đồng Dao đỏ. Tr’nơơp, Hợp tác xã âng a moó vêy 7 cha năc a đhi a moó Dao coh vel Tả Phìn ting pâh.

Amoó Tẩn Tả Mẩy đoọng năl, tơơp bhrợ t’vaih Hợp tác xã căh bơơn liêm choom cơnh cr’noọ. Bêl lươt xay moon bhrợ kinh doanh, a moó lum zr’năh k’đhap tu chính quyền k’pân z’hai k’đhơợng bhrợ âng muy cha năc pân đil căh vêy choom, pa bhlâng năc pân đil acoon coh đhêêng lưch học cấp tiểu học cơnh a moó. Năc đhị coh g’luh bhrợ bhiêc lâng chính quyền, a moó âi t’bhlâng đọc lưch muy bài báo đọong pa căh z’hai âng đay mă bhrợ. Xang n’năc bhrợ bha ar xay moon âi bơơn chính quyền bhrợ têng xang. Amoó Mẩy đoọng năl p’xoọng, cr’chăl tr’nơơp, a moó đươi ooy bh’rợ ăt bhrợ bêl ahay bêl k’đơơng ma nưih lươt la lêy cha ơh coh Sa Pa l’lăm đêêc. Đươi bhrợ cha liêm ta nih, tr’haanh ch’ngai, t’mooi tươc lâng Hợp tác xã ting t’ngay ting bâc, pa chô âng apêê adhi amoó coh hợp tác xã công cơnh đêêc dưr dal. Tươc đâu,  HTX âng a moó k’đhơợng bhrợ  pa dưr k’rơ 120 cha năc ting pâh. N’đhơ cơnh đêêc, đoọng k’đhơợng bhrợ lâng pa dưr râu pa chô ha đhi a moó coh HTX, a moó ta luôn pa chăp ng’cơnh choom bhrợ t’bhưah pr’đhang bh’rợ lâng pr’đơợ công cơnh bhrợ bhr’lâ bh’rợ dịch vụ t’đang t’pâh t’mooi. A moó bơơn lêy bâc t’mooi du lịch xang bêl đươi dua dịch vụ âng HTX zêng vêy cr’noọ câl apêê bh’nơơn đơơng chô hoọm ooy đong đay. Đhị ch’mêêt lêy boop p’rá âng t’mooi, a moó xay moon lâng apêê HTX đoọng chơơc lêy ng’cơnh bhrợ têng p’xoọng apêê bh’nơơn t’mêê đoọng pa câl đhị pr’đơợ bhrợ tơợ apêê tơơm z’nươu âng ma nưih Dao bhrôông đoọng bhrợ z’nươu hoọm.

Tơợ apêê z’nươu ty đanh, HXT âng amoó Tẩn Tả Mẩy âi tơơp bhrợ liêm choom, bhrợ têng lâng pa câl thị trường 4 bh’nơơn pa zêng: bh’nơơn z’nươu họom, bh’nơơn z’nươu chong dzung, bh’nơơn z’nươu pra a cọ lâng z’nươu xut. Apêê z’nươu n’nâu bơơn ma nưih câl xay moon dal ooy pr’đươi ha c’rơ lâng zên câl công xooc đhiêp.

HTX Cộng đồng Dao đỏ âng a moó Tẩn Tả Mẩy pa bhrợ ting luật HTX c’moo 2012, ta luôn zâp c’xêê muy chu, pa căh măt apêê c’bhuh choh, pêêh z’nươu âng HTX zêng bhrợ họp, xay moon c’lâng bh’rợ bhrợ têng, bhrợ crêê apêê đơn hàng âng apêê tươc câl. Râu liêm choom bhlâng năc a đhi a moó grơơ nhool lâh, năl xay moon cr’noọ cr’niêng âng đay lâng đh’rưah xay moon c’lâng pa câl.

Choh tơơm z’nươu đhị gâm ngut crâng vêy râu k’đhơợng xay n’jưah zooi zư lêy crâng, n’jưah đơơng chô chr’năp dal bê; zâp pr’loọng âi năl bhrợ têng liêm glăp. Pr’đươi t’mêê bơơn pa câl ha HTX cơnh lâng chr’năp dal lâh t’piing lâng pa câl ooy lơơng. Nâu đoo năc cơnh đoọng pa dưr tơơm z’nươu đhị bâc zr’lụ crâng âng thị xã Sa Pa, zooi apêê ting pâh ăt bhrợ đanh mâng lâng HTX.

Apêê c’năl lâng z’hai tơợ đanh ooy tơơm z’nươu lâng z’nươu hoọm ma nưih Dao công bơơn a moó xay truih đhị apêê g’luh pa choom đoong z’hai g’lăng bhrợ têng. Bơơn năl a đhi a moó acoon coh ăt zâng bâc râu ta bhuch xr’dô, a moó ta luôn bhrợ apêê g’luh xay truih râu ma mơ mr’cơnh bhlưa pân jưih pân đil tươc apêê pr’loọng đong cơnh lâng rơơm kiêng bhrợ bhr’lâ chr’năp âng pân đil coh pr’loọng đong lâng vel bhươl lâng zooi apêê đoo vêy p’xoọng râu mâng loom.

Đhị pr’đơợ bhrợ têng lâng Bh’rợ xa nay GREAT, Hợp tác xã Cộng đồng Dao đỏ âng a moó Tẩn Tả Mẩy âi ký hợp đồng p’têêt lâng bhươn K’tiêc k’ruung Hoàng Liên ooy bh’rợ bhrợ têng tơơm z’nươu coh crâng vêy râu ch’mêêt lêy, k’đhơợng lêy âng c’bhuh Kiểm lâm coh đhăm bhưah lâh 11.000 ha crâng, đh’rưah lâng pa dưr muy trung tâm bhrợ têng m’ma chr’noh z’nươu cơnh lâng lâh 4 ha. Bh’rợ p’têêt pa zum n’nâu xooc bhrợ t’vaih pr’đơợ ha dưr dal râu pa chô ha đha nuôr vel đong lâng zư đơc c’năl vel đong đhị apêê z’nươu tơợ a hay. A moó Tẩn Tả Mẩy đh’rưah lâng apêê ting pâh HTX Cộng đồng Dao đỏ xooc tr’xin pa dưr apêê bh’nơơn z’nươu vel đong bhrợ têng ha cr’noọ đươi dua âng ma nưih Việt Nam lâng pa chăp tươc đơơng pa câl ooy k’tiêc k’ruung n’lơơng./.

Nữ Giám đốc HTX ở Sa Pa

biến tri thức bản địa truyền thống thành cơ hội kinh doanh

Từ các bài thuốc gia truyền và các cây thuốc quý của người Dao Đỏ, chị Tẩn Tả Mẩy ở bản Tả Phìn, thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai đã phát triển kinh doanh, làm giàu cho mình, tạo việc làm cho các phụ nữ dân tộc thiểu số tại địa phương và chữa trị bệnh cho nhiều người.

Như nhiều phụ nữ Dao Đỏ ở bản Tả Phìn, một xã điểm du lịch của thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai, chị Tẩn Tả Mẩy chỉ học hết cấp tiểu học. Tuổi thơ của chị gắn liền với cuộc sống vất vả, lam lũ của bản người Dao Đỏ trên vùng núi cao dãy Hoàng Liên Sơn. Hết tiểu học, chị theo cha mẹ đi làm nương rẫy, chăn trâu, vào rừng hái cây thuốc, xe lanh, dệt vải, thêu thùa. Những lúc nông nhàn, chị ra thị trấn Sa Pa làm nhiều nghề để kiếm thêm tiền như bán hàng rong, làm hướng dẫn viên du lịch…. 

Cơ duyên kinh doanh đến với chị Tẩn Tả Mẩy khi chị được mời làm nhân viên pha chế thuốc tắm và nước tắm tại một công ty kinh doanh dịch vụ nước tắm người Dao. Chị Mẩy nhận thấy tiềm năng có thể khởi nghiệp với nghề thuốc truyền thống đã gắn bó với chị từ nhỏ. Sau đó, chị quyết định sửa sang lại nhà cửa, xây dựng phòng tắm thuốc và đi hái lá thuốc về mở dịch vụ tắm lá thuốc tại nhà phục vụ khách du lịch. Sau một thời gian, chị mở rộng quy mô kinh doanh thành chuỗi từ hái lá thuốc đến chế biến sản phẩm bán ra thị trường với việc liên kết, hợp tác với nhiều chị em trong bản. Để tạo thương hiệu riêng, chị Tẩn Tả Mẩy thành lập Hợp tác xã (HTX) với tên gọi Cộng đồng Dao đỏ. Ban đầu, HTX của chị có sự tham gia của 7 chị em Dao ở bản Tả Phìn.

Chị Tẩn Tả Mẩy cho biết, khởi đầu thành lập HTX không được thuận lợi như mong đợi. Khi đi đăng ký kinh doanh, chị gặp khó khăn do chính quyền nghi ngờ khả năng điều hành mô hình kinh doanh của một phụ nữ, nhất là phụ nữ dân tộc thiểu số lại mới chỉ hoàn thành cấp tiểu học như chị. Ngay trong buổi làm việc với chính quyền, chị đã nỗ lực đọc hết một bài báo để chứng minh khả năng chị sẽ làm được. Sau đó thủ tục đăng ký đã được chính quyền hoàn tất. Chị Mẩy cho biết thêm, thời gian đâu hoạt động, chị  nhờ vào các mối quan hệ khi làm hướng dẫn viên du lịch ở Sa Pa trước đó. Nhờ làm ăn uy tín, tiếng lành đồn xa, khách đến với HTX ngày càng đông, thu nhập của xã viên cũng nhờ đó tăng lên. Đến nay, HTX do chị dẫn dắt phát triển lên 120 thành viên. Tuy nhiên, để duy trì và gia tăng thu nhập cho chị em xã viên, chị luôn trăn trở làm sao để mở rộng quy mô và cơ sở vật chất cũng như cải thiện dịch vụ để thu hút thêm du khách. Chị nhận thấy, nhiều khách du lịch sau khi sử dụng dịch vụ của HTX đều có nhu cầu mua các sản phẩm mang về nhà tắm. Qua tham khảo ý kiến của khách hàng, chị họp, bàn với các xã viên để tìm cách sản xuất thêm các sản phẩm mới để bán trên nền tảng làm từ những cây thuốc của người Dao đỏ để làm thuốc tắm.

Từ những bài thuốc cổ truyền, HTX của chị Tẩn Tả Mẩy đã thử nghiệm thành công, sản xuất và bán ra thị trường 4 bộ sản phẩm gồm: bộ sản phẩm tắm, bộ sản phẩm ngâm chân, bộ sản phẩm gội đầu và bộ sản phẩm xoa bóp. Các bộ sản phẩm này được người mua đánh giá cao về tác dụng cho sức khoẻ và giá cả hợp lý.

HTX Cộng đồng Dao đỏ của chị Tẩn Tả Mẩy hoạt động theo luật HTX năm 2012, định kỳ mỗi tháng một lần, đại diện các tổ nhóm trồng, hái cây thuốc của hợp tác xã đều tổ chức họp, lên kế hoạch sản xuất, đáp ứng các đơn hàng của đối tác. Thành công lớn nhất là chị em tự tin, mạnh dạn hơn, chủ động nêu lên ý kiến, nguyện vọng của mình và cùng bàn cách kinh doanh.

Trồng cây thuốc dưới tán rừng có sự quản lý vừa giúp bảo vệ rừng, vừa mang lại giá trị kinh tế khi mỗi hộ biết cách khai thác hợp lý. Nguyên liệu tươi được bán cho hợp tác xã với giá cao hơn khi bán ra ngoài thị trường. Đây là cách để phát triển cây thuốc trên nhiều khu rừng của thị xã Sa Pa, giúp các thành viên gắn bó lâu bền với hợp tác xã.

Các kiến thức và kinh nghiệm gia truyền về cây thuốc và thuốc tắm người Dao cũng được chị nhiệt tình chia sẻ thông qua các hoạt động đào tạo và nâng cao kĩ năng. Thấu hiểu và đồng cảm với chị em phụ nữ dân tộc thiểu số phải chịu nhiều thiệt thòi, chị thường xuyên tổ chức các buổi chia sẻ về bình đẳng giới tới các hộ gia đình với mong muốn cải thiện vị thế của phụ nữ trong gia đình và cộng đồng và giúp họ có thêm sự tự tin.

Thông qua cơ hội hợp tác với Chương trình GREAT, Hợp tác xã Cộng đồng Dao đỏ của chị Tẩn Tả Mẩy đã ký hợp đồng liên kết với Vườn Quốc gia Hoàng Liên về việc khai thác cây thảo dược tự nhiên có sự giám sát, quản lý của lực lượng Kiểm lâm trên diện tích hơn 11.000 ha rừng, đồng thời phát triển một trung tâm sản xuất giống cây dược liệu với diện tích 4 ha. Mối liên kết này đang tạo cơ hội nâng cao mức thu nhập cho người dân địa phương và gìn giữ tri thức bản địa thông qua các bài thuốc cổ truyền. Chị Tẩn Tả Mẩy cùng các thành viên HTX Cộng đồng Dao đỏ đang từng bước phát triển các sản phẩm dược liệu bản địa phục vụ nhu cầu vệ sinh cá nhân cho người Việt Nam và hướng tới xuất khẩu ra thị trường thế giới./.

                                          Theo Baodantoc.vn