Ta mooh apêê t’cooh t’ha bhlầng đhị Phúc Sen ooy ma nuyh tơợp bhrợ bh’rợ đh’đheh t’tệên âng vel, căh cợ năc bh’rợ nâu tơợ ha bêl u vaih, apêê zêng căh năl. Ngai cung moon năc bơơn lang a conh a bhướp pa choom đoọng tơợ a đay dzợ p’niên. Apêê k’dâng lêy bh’rợ đh’đheh t’tệên vêy đhị Phúc Sen ơy tơợ bơr pêê ha riêng c’moo tước puôn xơơng ha riêng c’moo lalăm a hay. Ma nuyh tơợp bhrợ bh’rợ đh’đheh t’tệên nâu năc apêê muy ngoọ coh a’cọ đay a năm, năc muy cha năc t’cooh blo đăh pleng đhuônh ooy k’tiếc, lêy k’er ma nuyh Nùng An k’đhap đha rựt năc pa choom đoọng ha bh’rợ đh’đheh t’tệên, t’vaih pr’đươi đoọng bhrợ cha, choh n’loong, bơơn a đhăh crâng. Đhơ cơnh đêêc, ting cơnh lịch sử lâng pazêng bh’lô bh’la mơ dzợ, vel đh’đheh t’tệên Phúc Sen năc a hay, nặc đhị bơơn công binh xưởng đheh tệên cơ khí, bhrợ t’vaih súng chr’răh âng lang bhua Mạc, bêl lang bhua Mạc xó tơợ kinh đô Thăng Long c’moo 1593, đấc Cao Bằng bhrợ t’vaih căn cứ zêl lang bhua Lê (1428-1789). Lang bhua Mạc bhrợ đô đhị Cao Bằng coh cr’chăl đanh lâh 80 c’moo (1593-1677). Tu cơnh đêêc, binh xưởng bhrợ têng súng chr’răh đoọng ha quân đội bhua Mạc năc ơy dưr vaih đhị Phúc Sen.

Tước Phúc Sen, zập ooy zêng bơơn lêy apêê đong đh’đheh t’tệên jông oih. Apêê pr’đươi âng vel bh’rợ Phúc Sen pazêng: pr’đươi bhrợ ha rêê đhuôch, chuung, ch’piah, a chị… bơơn bấc ngai kiêng đươi dua, căh muy đhị zr’lụ da ding ca coong đăh Băc năc dzợ bấc vel đong coh prang k’tiếc k’ruung zước câl, k’dua bhrợ. Pa căn Nông Thị Nga, ặt đhị chr’hoong Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng, t’mêê chơih câl ha đay bơr bêệ ch’piah đhao đhị chợ Nà Giàng, đoọng năl: “Zập c’moo pr’loọng đong câl 2 bêệ ch’piah. Ch’piah Phúc Sen bhrợ liêm lâh, lấp lâh. Ch’piah nâu choom đơơng têch oih, cắt bhơi, tal ha rêê. Ch’piah bhrợ ha rêê liêm bhlầng.”

Zập đong đhị Phúc Sen cung vêy đong đh’đheh t’tệên lâng pazêng cơnh bhrợ, chơih pay nam păn đoọng bhrợ. Ma nuyh đh’đheh t’tệên đhị Phúc Sen năc pay đươi nhíp ô tô bhrợ đhao lâng zập pr’đươi bhrợ ha rêê đhuôch. Năc muy rau thép liêm lâng bhiệc tốc mai cung g’lêêh pa bhlầng. Pa bhlầng năc đhị c’nặt bhrợ pla đhao. Pazêng ma nuyh bhrợ bh’rợ đh’đheh t’tệên đhị Phúc Sen năc muy lêy pr’họom âng thép boh mơ đanh năc choom đheh tệên, căh cợ ha bêl năc choom pa xuôr...

Rau pa ghit đhị bhrợ têng năc bhrợ đoọng ha ma nuyh Phúc Sen vêy pazêng pr’đươi bhrợ têng lâng thép liêm mâng pa bhlầng. T’cooh Lương Văn Trường, ặt đhị chr’val Phúc Sen đoọng năl: “Acu bhrợ bh’rợ đh’đheh nâu ơy đanh 13-14 c’moo nâu ơy. Azi  bhrợ zập rau ch’piah: g’nặt, ch’piah pậ, k’tứi, k’nưa, đục, ch’piah ra lắp máy bhăm bhơi, bhăm bh’năn a’ọc… Bêl  bhrợ zr’năh pa bhlầng, k’rong câl zập t’clăh nhíp thép, boh đanh đoọng u rơơng, cắt t’bơr, xang năc tệên t’vaih pr’đhang, ngai bhrợ choom bhlầng năc bấc bhlầng cung 4 bêệ /t’ngay. Zập ngai zêng moon đươi a’chị ch’piah nâu đanh mâng lâng lấp bhlầng. Coh prang k’tiếc k’ruung hêê vêy bấc đhị bhrợ ha dợ apêê bhrợ cơnh lalay, căh vêy cơnh coh đâu.”

Vel Phúc Sen căh vêy zr’lụ bhrợ r’piing bhuôih đoọng ha ha ma nuyh tơợp bhrợ pa dưr bh’rợ đh’đheh t’tệên, ha dợ apêê đh’đheh t’tệên cung bhuôih moọt t’ngay tr’cuôl c’xêê 7 Âm lịch lâng moọt cr’chăl Tết Nguyên đán. Pa bhlầng, coh pazêng t’ngay Tết Nguyên đán, apêê đh’đheh t’tệên đơc pa liêm pr’đươi bhrợ têng lâng prih pa liêm xang năc clặ muy đoong hi la pih bhung ooy đong đh’đheh t’tệên n’nặc đoọng a bhuy mốp xó. T’ngay muy Tết, pr’loọng đong năc bhuôih ch’na. Bha nuôih pazêng vêy 1 p’nong a tưch dzợ ma mông, 1kg lêệ a’ọc, 1 cặp bh’lac, 10 phong bánh khảo, m’bứi a lăc bhooc lâng vàng hương…

Ma nuyh đh’đheh t’tệên bha lầng coh đong năc câm oih đong đh’đheh t’tệên lâng đheh tệêm bơr pêê rau pr’đươi lâng chr’năp năc rơơm đoọng prang c’moo đong đh’đheh t’tệên nâu ta luôn jôông ang oih, bhrợ t’vaih bấc pr’đươi liêm mâng. Mọot ra diu t’ngay tr’cuôl c’xêê t’pâl, bhiệc bhuôih ma nuyh tơợp  bhrợ bh’rợ đh’đheh t’tệên cung bơơn lêy bhrợ tơợ xang bhuôih a bhô dang coh đong, coh vel. T’cooh Long Văn Chiến, chr’val Phúc Sen, chr’hoong Quảng Hòa, xay moon: “Lang p’niên coh vel cung bấc ngai ting bh’rợ nâu… Ha dợ đoọng choom đheh tệên liêm choom bhlầng năc lêy vêy loom chăp kiêng bh’rợ nâu, tu cơnh đêêc apêê lang t’tun nâu năc pa zay zư lêy lâng pa dưr bh’rợ đh’đheh t’tệên ty đanh nâu.”

Tước ooy vel Phúc Sen, chr’hoong Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng pr’zơc năc bơơn cha apêê chr’na a yêm âng đhanuôr coh đâu zệê bhrợ. Coh đêêc dáp tước khâu nhục, a đha boh lâng hi la mắc mật, a’ọc nhuum lâng lêệ t’priêng. Zập ch’na pr’dzâm zêng đơơng muy cơnh a yêm đha hum lalay âng crâng ca coong. Lâh mơ, t’mooi dzợ bơơn xơợng pr’hat x’nưl pr’hay chr’năp âng ma nuyh Nùng cơnh apêê pr’hat ty đanh Hà Lều, Lượn, Sli… Nâu đoo năc rau bhrợ ha pr’zơc căh choom ha vil bêl tước ooy vel bh’rợ đh’đheh t’tệên Phúc Sen./.

Phúc Sen – Làng rèn quanh năm đỏ lửa

Cách thành phố Cao Bằng khoảng 40km, làng rèn Phúc Sen ở xã Phúc Sen, huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng nằm cạnh con đường đến với Thác Bản Giốc, một trong những thác nước hùng vỹ nhất Việt Nam. Vùng đất dưới chân núi đá Pác Rằng là nơi định cư của những người Nùng An với nghề rèn truyền thống. Với khoảng 150 lò rèn, người làng Phúc Sen xưa nay cho ra đời những nông cụ bền đẹp nổi tiếng gần xa.

Hỏi thăm những người cao tuổi nhất ở Phúc Sen về ông tổ nghề rèn của làng, hay nghề có tự bao giờ, họ không hề hay biết. Ai cũng chỉ nói rằng được ông cha dạy nghề từ bé. Họ ước đoán nghề rèn có tại Phúc Sen ba trăm năm, đến bốn trăm năm trước. Ông tổ nghề rèn chỉ là do dân gian tưởng tượng, là một ông tiên đến đây thương người Nùng An nghèo khó nên dạy cách đúc rèn dụng cụ lao động để khai hoang, trồng cây, săn bắt thú rừng. Tuy vậy, theo lịch sử cùng những dấu tích còn lại, làng rèn Phúc Sen một thuở đã là công binh xưởng đúc rèn cơ khí, chế tạo vũ khí của triều đại nhà Mạc, khi nhà Mạc rời khỏi kinh đô Thăng Long năm 1593, lên Cao Bằng lập căn cứ chống lại nhà Lê (1428-1789). Nhà Mạc lập đô tại Cao Bằng trong hơn 80 năm (1593-1677). Chính vì thế, binh xưởng chế tác vũ khí cho quân đội nhà Mạc đã hình thành ở Phúc Sen.   

Đến Phúc Sen, đâu đâu cũng thấy các bễ than rực lửa và những đốm hoa lửa bùng lên sau những nhát búa của người thợ rèn. Các sản phẩm của làng nghề Phúc Sen bao gồm: nông cụ, dao, kéo… được ưa chuộng không chỉ tại khu vực miền núi phía Bắc mà còn được đặt hàng mang đi nhiều địa phương trong cả nước. Bà Nông Thị Nga, ở huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng, vừa chọn được cặp dao ở chợ Nà Giàng, cho biết: "Mỗi năm giá đình mua 2 con dao. Dao Phúc Sen làm đẹp hơn, sắc hơn. Dao này có thể đem theo đi núi lấy củi, lấy cỏ, phát rẫy. Dao chặt cây tốt."

Hầu như nhà nào ở Phúc Sen cũng có lò rèn và những bí quyết trong lựa chọn vật liệu và kỹ nghệ tôi luyện thép. Thợ rèn ở Phúc Sen chỉ dùng nhíp ô tô làm dao và các nông cụ khác. Đó là một loại thép tốt và công việc rèn đúc cũng đòi hỏi công phu hơn. Nhất là ở khâu tôi lưỡi dao. Những người thợ ở Phúc Sen chỉ cần nhìn màu của thanh thép nung đến độ nào thì rèn được, rèn đến khi nào mới bong hết vảy thép, hay ở mức nào mới nhúng lưỡi dao vào nước tôi...

Sự tuân thủ khắt khe kỹ thuật tôi luyện thép khiến người Phúc Sen có những nông cụ bằng thép tốt nhất. Ông Lương Văn Trường, ở xã Phúc Sen, cho biết: "Tôi đã theo nghề rèn được 13-14 năm. Chúng tôi sản xuất các loại dao: Dao liềm, dao quắm, dao phay, cưa, đục, dao lắp máy băm rau lợn, dao mài, đá mài,... Khi làm rất vất vả, chọn mua từng thanh nhíp thép, cho vào lửa, nung đỏ, cắt làm đôi, rồi đập tạo hình, ai làm giỏi thì được nhiều nhất là 4 con dao/ngày. Nhiều người nhận xét là dao dùng rất bền và sắc. Trong cả nước có nhiều nơi rèn dao nhưng họ làm khác, không giống ở đây.”

Làng Phúc Sen không có miếu thờ tổ nghề, mà người thợ chỉ thờ cúng Tổ nghề rèn vào ngày rằm tháng 7 Âm lịch và vào dịp Tết Nguyên Đán. Đặc biệt, trong những ngày Tết Nguyên đán, các thợ rèn cất gọn đồ nghề và quét dọn lò rèn sạch sẽ rồi cắm một cành lá bưởi lên lò rèn để trừ tà, trừ ma. Sáng Mùng một Tết, gia đình sẽ làm cơm cúng tổ tiên và cúng "Tổ nghề". Đồ cúng gồm 1 con gà sống, 1 kg thịt lợn, 1 cặp bánh dày, 10 phong bánh khảo, chút rượu trắng cùng vàng hương...

Người thợ rèn chính trong gia đình sẽ nhóm lửa lò rèn và rèn tượng trưng một vài dụng cụ với ý nghĩa mong cả năm lò rèn luôn đỏ lửa, làm được nhiều sản phẩm tốt. Vào dịp rằm tháng Bảy, lễ cúng Tổ nghề rèn cũng được tiến hành sau khi làm cơm cúng tổ tiên và cúng thổ công, thổ địa của làng. Ông Long Văn Chiến, xã Phúc Sen, huyện Quảng Hòa, chia sẻ: "Thế hệ trẻ trong làng cũng rất nhiều người theo nghề rèn… Mà để làm được nghề rèn thì phải rất yêu nghề nên thế hệ trẻ tiếp nối sẽ cố gắng bảo tồn và duy trì nghề rèn truyền thống."

Đến với làng nghề Phúc Sen, huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng bạn sẽ được thưởng thức các món ăn truyền thống từ người địa phương. Trong đó phải kể đến khâu nhục, vịt quay lá mắc mật, lợn cắp nách và thịt gác bếp. Mỗi một món ăn đều mang hương vị tuyệt vời của núi rừng. Ngoài ra, du khách còn được thưởng thức làn điệu dân ca đặc sắc của người dân tộc Nùng như dân ca cổ Hà Lều, Lượn, Sli… Chắc chắn đây sẽ là kỉ niệm khó quên của bạn khi có dịp ghé thăm làng nghề rèn Phúc Sen./.