55 c’moo ơy lâh, Sơn Mỹ ơy ha dưr liêm ting t’ngay, đơc muy đăh rau cr’ay ca’naanh bil bal lalăm a hay, đhanuôr Sơn Mỹ t’hước chô ooy tr’mung tr’meh ha y chroo lâng rơơm ooy muy bha lang k’tiếc tệêm ngăn. Bha ar xrặ âng PV Vinh Thông đhị miền Trung.

T’ngay 16/3/1968, crêê t’ngay 17/2 c’moo Mậu Thân năc vaih rau cr’pân g’hơt âng đhanuôr vel Mỹ Lai, Sơn Mỹ (nâu kêi năc chr’val Tịnh Khê, thành phố Quảng Ngãi). Lâh 500 cha năc đhanuôr coh vel crêê a rọp Mỹ k’chêệt. 55 c’moo ơy lâh, 17/2 âm lịch zập c’moo năc vaih t’ngay bhuôih za zưm âng đhanuôr Sơn Mỹ. K’ha riêng pr’loọng đong bil ma nuyh đong đay, đơc rau ca cay ca naanh, bil bal muy đăh bắt hương hay tước apêê bha bhướp, da dich, k’căn, k’điêl, ca coon, ađhi noo luônh.

C’moo đâu ơy 90 c’moo, t’cooh Phạm Công ặt đhị vel Tư Cung, chr’val Tịnh Khê, thành phố Quảng Ngãi căh choom ha vil tu bhiệc ca ay loom bêl đêêc. Năc coh muy ra diu, 4 cha năc coh đong âng t’cooh pazêng ca conh, k’điêl lâng bơr p’nong coon creê a rọp Mỹ k’chêệt.

“Zâng lâng cr’ay loom năc đoo, a cu ta luôn hay chơợ, ca ay loom luônh căh dzợ cơnh, zâng lâng bil bal tu chiến tranh âng  rọp Mỹ đơc lơi. Ta luôn rơơm năc oó dzợ vaih đhr’năng cơnh đâu, đhanuôr oó dzợ ngai ca ay loom, chêệt bil cơnh đâu.” - t’cooh Phạm Công mon.

“Nâu đoo năc g’luh tr’nơợp a cu tước Việt Nam tơợ bêl ặt đhị Chu Lai lâng a cu cung ơy tước Quảng Ngãi. Bêl a hay a cu năc lính bộ binh lâng ơy tước ooy đâu tơợ lâh muy c’moo lâh t’ngay k’chêệt đhanuôr Sơn Mỹ . Acu căh bơơn xơợng apêê xay truih đăh tu bhiệc k’chêệt đhanuôr nâu, tước bấc c’moo t’tun vêy bơơn năl. Năc muy cha năc cựu chiến binh Mỹ, a cu ca ay bhlầng loom bêl lêy pazêng apêê pr’conh t’cooh đhur, pân đil, pa niên k’tứi crêê ta k’chêệt lơi cơnh đêêc, tu bh’rợ nâu căh vêy chr’năp rau rị, doọ đươi tước bh’rợ cơnh đêêc.”

Nâu đoo năc n’juông chữ âng Roxi Owds, muy cựu binh Mỹ xrặ coh bha ar lưu niệm đơc coh đong pa căh c’kir k’tiếc k’ruung Sơn Mỹ moọt t’ngay 18/5/2007 bêl t’cooh chô lưm lêy ooy đâu. Bấc bọop p’rá cr’noọ pr’chăp âng apêê ơy tước đâu xrặ đơc coh bha ar bêl lêy đhr’năng cr’pân g’hơt tu chiến tranh nâu. Cr’ay loom luônh tu bhiệc đhị Mỹ Lai, Sơn Mỹ dzợ ặt vaih căh choom lưch…

Pa căn Phan Thị Vân Kiều, Giám đốc Ban k’đhơợng lêy zr’lụ zư đơc c’leh bh’rợ Sơn Mỹ đoọng năl: 5 cha năc coh đong đoo năc crêê chêệt bil coh g’luh a rọp k’chêệt đhị Sơn Mỹ: “Tơợ bhiệc xay moon đoọng ha t’mooi năl đăh tu bhiệc k’chêệt đhanuôr lêy tơợ pazêng bêệt cha nụp, pazêng pr’đươi pa căh, k’bhuh thuyết minh kiêng pa gơi tước t’mooi coh  k’tiếc k’ruung hêê lâng t’mooi k’tiếc k’ruung lơơng năl tước. Đhanuôr Việt Nam, k’tiếc k’ruung Việt Nam cung cơnh đhanuôr Sơn Mỹ moon lalay ơy z’lâh rau ca ay ca naanh coh chiến tranh tu cơnh đêêc rơơm kiêng hòa bình, rơơm kiêng pr’ặt tr’mông liêm choom, dọo dzợ chiến tranh cơnh coh a hay.”

T’cooh Trần Tểu tơ“ợ chr’hoong Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị bêl ting pâh zr’lụ pa căh c’leh bhrợ k’chêệt đhanuôr Sơn Mỹ ting năl lâh mơ ca ay tu chiến tranh t’vaih:

“G’luh tr’nơợp a cu tước Quảng Ngãi, pâh lêy zr’lụ pa căh c’leh k’chêệt đhanuôr Sơn Mỹ, lêy pazêng cha nụp a rọp Mỹ lệêng k’chêệt pa bhlầng ác. Tơợ đâu, a cu rơơm muy bha lang k’tiếc doọ dzợ chiến tranh, hòa bình tệêm ngăn, bhui har coh pr’ặt tr’mông ha y chroo.”

Zập c’moo, tước t’ngay 16/3, đhị zr’lụ pa căh c’leh bh’rợ k’chêệt đhanuôr Sơn Mỹ, ta bhrợ bhiệc hay chơợ  tước 504 cha năc đhanuôr crêê a rọp k’chêệt. Pazêng đh’rọong bắt hay chơợ apêê căh dzợ tu chiến tranh, đơc ca ay loom muy đăh, apêê năc đh’rưah bhuôih k’cọh đoọng muy bha lang k’tiếc hòa bình tệêm ngăn, doọ dzợ chiến tranh. T’cooh Nguyễn Tiến Dũng, Giám đốc Sở Văn hóa-Thể thao lâng Du lịch tỉnh Quảng Ngãi đoọng năl:

“Coh cr’chăl tước, a zi năc jưah t’vaih pazêng chr’năp liêm âng prang zr’lụ Sơn Mỹ, bơơn lêy đhr’năng ha dưr âng đhanuôr Sơn Mỹ. Đh’rưah lâng đêêc năc azi cung zư đơc pazêng chr’năp lịch sử pa bhlầng chr’năp xoọc vêy âng Sơn Mỹ lâng pa dưr, t’vaih pazêng rau t’mêê, đươi dua công nghệ đoọng zr’lụ pa căh c’leh k’chêệt đhanuôr Sơn Mỹ ting chr’năp lâh mơ. Tơợ đêêc, pa căh bấc chr’năp lâh ooy chiến tranh, cha groong chiến tranh, pa dưr hòa bình âng đhanuôr coh prang k’tiếc k’ruung.”

Lâh m’pâng thế kỷ ơy lâh, Sơn Mỹ xoọc ha dưr ting t’ngay, t’hước tước ha y chroo, pa zưm têy bhrợ pa dưr muy bha lang k’tiếc bhui har, tệêm ngăn./.

Ước vọng hoà bình từ thảm sát Sơn Mỹ

Ngày 16/3/1968, tại thôn Mỹ Lai, thuộc xã Sơn Mỹ, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi (nay là xã Tịnh Khê, thành phố Quảng Ngãi), các đơn vị lính Lục quân Hoa Kỳ đã thảm sát hàng loạt người dân vô tội, cướp đi sinh mạng của 504 thường dân Sơn Mỹ, trong đó phần lớn là người già, phụ nữ và trẻ em. 55 năm đã trôi qua, Sơn Mỹ hồi sinh từng ngày, khép lại nỗi đau quá khứ, người dân Sơn Mỹ hướng tới tương lai với ước vọng về một thế giới hoà bình. 

Ngày 16/3/1968, nhằm ngày 17/02 năm Mậu Thân trở thành nỗi ám ảnh kinh hoàng của người dân làng Mỹ Lai, Sơn Mỹ (nay là xã Tịnh Khê, thành phố Quảng Ngãi). Hơn 500 người dân trong làng bị quân đội Mỹ sát hại dã man. 55 năm qua, ngày 17/2 âm lịch hàng năm trở thành ngày giỗ chung của dân làng Sơn Mỹ. Hàng trăm gia đình mất đi nhiều người thân yêu nén nỗi đau cùng hương khói tưởng nhớ ông bà, mẹ, vợ, con cái, anh, em ruột thịt.

Năm nay đã gần 90 tuổi, ông Phạm Công, ở thôn Tư Cung, xã Tịnh Khê, thành phố Quảng Ngãi vẫn không thể quên nỗi đau ngày ấy. Chỉ trong một buổi sáng, 4 người thân của ông gồm cha, vợ và hai con bị giặc Mỹ sát hại dã man. 

“Gánh chịu những đau thương đó, tôi cũng luôn luôn nhớ, cũng đau buồn, chịu những đau khổ trong chiến tranh do giặc Mỹ để lại. Luôn cầu mong sao không còn xảy ra những cuộc thảm sát như thế này nữa để nhân dân, gia đình khỏi bị đau thương, chết chóc.” Ông Công chia sẻ.

“Đây là lần đầu tiên tôi đến Việt Nam kể từ khi đóng quân ở Chu Lai và tôi cũng đã từng đến Quảng Ngãi. Tôi từng là một lính bộ binh và đã đến nơi này một năm sau ngày xảy ra vụ thảm sát Sơn Mỹ. Tôi đã không hề nghe kể gì về vụ thảm sát mãi cho đến nhiều năm sau đó. Là một cựu chiến binh Mỹ tôi rất buồn khi nhìn thấy những người đàn ông, phụ nữ và trẻ em bị thảm sát một cách vô nghĩa và không cần thiết như vậy.”

Đây là những dòng cảm tưởng của Roxi Owds, một cựu binh Mỹ ghi lại trong cuốn sổ lưu niệm đặt tại Nhà trưng bày Di tích Quốc gia Khu chứng tích Sơn Mỹ vào ngày 18/5/2007 khi ông trở lại thăm nơi này. Rất nhiều những dòng cảm xúc đau xót của du khách thập phương khi nhìn lại những hình ảnh khốc liệt trong chiến tranh. Nỗi đau Mỹ Lai, Sơn Mỹ vẫn còn day dứt…

Bà Phan Thị Vân Kiều, Giám đốc Ban Quản lý Khu Chứng tích Sơn Mỹ cho biết: 5 người thân trong gia đình bà là nạn nhân vụ thảm sát Sơn Mỹ:

“Thông qua việc thuyết minh cho du khách về cuộc thảm sát dựa trên những bức hình, những bằng chứng, đội ngũ thuyết minh muốn gửi thông điệp đến du khách trong và ngoài nước: Nhân dân Việt Nam, dân tộc Việt Nam cũng như Nhân dân Sơn Mỹ nói riêng đã trải qua sự đau thương trong chiến tranh nên khát vọng hoà bình, mong muốn tương lai tươi đẹp, không còn chiến tranh như trong quá khứ nữa.”

Ông Trần Tểu từ huyện Hướng Hoá, tỉnh Quảng Trị khi tham quan Khu chứng tích Sơn Mỹ càng thấm thía hơn nỗi đau chiến tranh:

“Lần đầu tiên đến Quảng Ngãi, tham quan Khu chứng tích Sơn Mỹ nhìn thấy những hình ảnh quân Mỹ xâm lược nước ta quá tàn ác. Qua đây, tôi mong muốn một thế giới không chiến tranh, hoà bình, hạnh phúc trong tương lai.”

Hàng năm, đến ngày 16/3, tại Khu chứng tích Sơn Mỹ, diễn ra lễ tưởng niệm 504 thường dân vô tội bị sát hại. Những nén nhang tưởng nhớ những người đã khuất trong chiến tranh, gác lại nỗi đau, họ cùng cầu nguyện cho một thế giới hoà bình, không còn chiến tranh. Ông Nguyễn Tiến Dũng, Giám đốc Sở Văn hoá- Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi cho biết: “Trong thời gian đến, chúng tôi tiếp tục vừa tạo dựng những nét đẹp của toàn vùng xung quanh Sơn Mỹ, thấy được bức tranh hồi sinh của nhân dân Sơn Mỹ. Đồng thời, chúng tôi cũng gìn giữ những giá trị lịch sử đặc biệt hiện có của Sơn Mỹ và phục dựng, tạo ra những hiệu ứng mới, ứng dụng công nghệ để Khu chứng tích Sơn Mỹ sinh động hơn. Qua đó, nói lên được nhiều ý nghĩa hơn về phản đối chiến tranh, phòng chống chiến tranh, xây dựng hoà bình của nhân loại trên toàn thế giới.”

Hơn nửa thế kỷ đã qua, Sơn Mỹ đang hồi sinh từng ngày, hướng tới tương lai, chung tay xây dựng một thế giới hoà bình./.