T’coóh Y Kông n’niên cóh vel Tống Cói, chr’val Ba, chr’hoong k’coong ch’ngai Đông Giang, tỉnh Quảng Nam. Xang bêl lướt pấh bhrợ cách mạng đhị Tây Nguyên, đợ c’moo 1975-1982 t’coóh k’đhơợng bhrợ Chủ tịch UBND chr’hoong Hiên (ty), xoọc đâu nắc pác bơr chr’hoong Đông Giang lâng Tây Giang. C’moo 2002 t’coóh chô đhêy hưu ting chế độ lâng bơn đhanuôr k’đươi bhrợ t’coóh vel.

T’coóh Y Kông năl liêm ghít lâng t’bhlâng p’zay bhrợ lâng văn hoá ty chr’nắp âng manứih Cơ Tu. Tơợ bêl chô đhêy hưu, t’coóh đợc bấc cr’chăl t’ngay đoọng chấc lêy, bhrợ pa dưr zâp râu chr’nắp văn hoá vật thể lâng phi vật thể âng acoon cóh đay. Lấh mơ, t’coóh pa bhlâng chắp kiêng zâp râu tr’coọ xa nưl, bh’rợ boọc coọch tượng manứih Cơ Tu. XoỌc, đhr’nông đông t’coóh cóh vel Tống Cói cơnh mưy Bảo tàng k’tứi lâng zâp tr’coọ xa nưl ty chr’nắp cơnh chiing cha gâr, a’luốt, abel, khèn, n’jưl. T’coóh dzợ đợc bấc cr’chăl t’ngay, cr’noọ cr’niêng ooy đợ c’nắt n’loong đoọng boọc coọch bhrợ manứih, zâp râu a’bhô dang cruung k’tiếc.. T’coóh vel Y Kông chắp kiêng văn hoá ty chr’nắp âng manứih Cơ Tu tơợ p’niên, lấh mơ nắc tr’coọ xa nưl, đợ râu bh’noóch, prá pr’ma, pr’hát acoon cóh. Râu âng t’coóh rơơm kiêng bhlâng xoọc đâu nắc bhrợ ha cơnh đoọng lang p’niên ta moóh pa choom, zư lêy đợ râu chr’nắp văn hoá âng đay đoọng doọ choom bil pất.

“Zêng lêy đợ râu chr’nắp văn hoá âng manứih Cơ Tu, tơợ tr’coọ xa nưl ty chr’nắp, bh’rợ boọc coọch tước chiing cha gâr, prá pr’ma bhrợ bh’noóch... ta luôn zư đợc đoọng lang t’tưn vêy choom ta moóh pa choom lâng pa dưr pa xớc lấh mơ dzợ. Hân đhơ cơnh đêếc, đhị râu pa dưr pa xớc ting c’lâng hiện đại cung vêy bhrợ bil pất bấc râu chr’nắp văn hoá, acu cung ta u loom. Acu ta luôn p’too p’zương, k’đươi moon đhanuôr, lâng mơ apêê p’niên lêy đoàn kết, t’bhlâng zư lêy đợ j’niêng bh’rợ liêm pr’hay lâng lơi jợ đợ j’niêng cắh liêm crêê. Zêng đợ râu âng cu bhrợ nắc kiêng đoọng lang t’tưn zư pa dưr; đoọng ta mooi pấh lêy zâp đắh năl tước. Apêê chắp kiêng bhlâng văn hoá âng manứih Cơ Tu.”- T’coóh vel Y Kông đoọng năl.

C’moo 2014, t’coóh vel Y Kông k’rong bhrợ lấh 100 ực bhrợ quán cà phê, ôộm đác lâng cr’noọ đoọng ta mooi zâp đắh pấh lêy chiư ớh buôn booi ặt pa đhêy, lêy đợ pr’đươi pr’dua, c’léh cha nụp ooy văn hoá Cơ Tu bơơn t’coóh ra pặ đợc liêm chr’nắp cóh đông. T’coóh Y Kông moon, đợ c’moo doọ ơy váih pr’lúh Covid-19, ta mooi cóh cr’loọng k’tiếc k’ruung lâng cóh bha lang k’tiếc chô ooy đâu bấc bhlâng, vêy c’xêê t’coóh đương hơnh déh lấh k’zệt c’bhúh. Apêê kiêng xơợng t’coóh bhrợ bh’noóch, chi ớh zâp tr’coọ xa nưl lâng lêy t’coóh boọc coọch tượng, đui truíh đắh văn hoá; lêy apêê pân jứih pân đil Cơ Tu múa tân tung da dặ. Lâng t’coóh, đợ bhiệc bhrợ nâu cắh vêy tu râu cr’noọ lêy pa chô ha đay, nắc đoọng zư pa dưr, chrooi pa xoọng bhrợ p’cắh văn hoá ty chr’nắp âng đhanuôr đoọng zâp ngai năl.

T’coóh Phạm Kim Thông, Phó Chủ tịch UBND chr’val Ba, chr’hoong Đông Giang đoọng năl, nắc manứih liêm ta níh cóh vel đông, t’coóh vel Y Kông bơơn đhanuôr Cơ Tu lêy cơnh nặc: “Bha lâng n’loong ga mắc chr’nắp” âng crâng da ding Trường Sơn:“Ava Y Kông nắc mưy t’coóh vel chr’nắp liêm bhlâng, Ooy đắh bhiệc k’đươi moon đhanuôr zư lêy văn hoá ty lâng pa dưr pa xớc đắh bhrợ cha ava bhrợ liêm ta níh lâng bhrợ liêm choom bhlâng. Ooy đợ g’lúh tr’lưm chi ớh, họp hành nắc ava ta luôn tước pấh đoọng pa choom đoọng đợ râu chr’nắp liêm tước đhanuôr cóh vel đông. Rơơm ava ma mung k’rơ đenh đoọng vêy choom bhrợ pa dưr bấc lấh mơ, t’bhlâng p’too moon k’coo cha châu zư pa dưr đợ râu văn hoá chr’nắp liêm âng manứih Cơ Tu. XoỌc đâu ava cung dzợ moon pa choom đoọng lang p’niên đắh văn hoá ty ahay.”

T’coóh Đỗ Hữu Tùng, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam đoọng năl, ooy đenh ha y, chr’hoong bhrợ bh’rợ zư lêy lâng pa dưr văn hoá ty chr’nắp âng manứih Cơ Tu, chrooi pa xoọng zư lêy pa dưr bh’rợ âng t’coóh vel, trưởng vel lâng zâp nghệ nhân đắh bhiệc zư lêy lâng pa dưr zâp râu chr’nắp văn hoá ty ahay. Lâng k’đươi moon, p’too p’zương đhanuôr cóh zâp vel đông chr’hoong zư padưr đợ râu chr’nắp văn hoá âng acoon cóh đay:“T’coóh vel Y Kông tơợ bêl đhêy hưu buôn chấc lêy, bhrợ pa dưr zâp râu tr’coọ xa nưl, boọc n’loong âng manứih Cơ Tu. Prá xay, k’đươi moon đhanuôr zư lêy zâp râu pr’đươi pr’dua chr’nắp âng acoon cóh. Zâp bêl chr’hoong, chr’val bhrợ bhiệc bhan zêng k’đươi t’coóh pấh pa choom cắh cậ zước tr’coọ xa nưl đắh đoo đoọng chi ớh. Lấh 40 c’moo hanua, hân đhơ boo p’răng cắh cậ t’ngay hi dưm bêl vel đông vêy râu bhiệc k’đươi nắc t’coóh Y Kông zêng tước pấh. Ha dang xay moon đợ c’rơ g’lêếh âng t’coóh đắh zư lêy văn hoá Cơ Tu nắc cắh mặ moon lứch. Đợ bhiệc bhrợ âng t’coóh chr’nắp ga mắc bhlâng, chrooi pa xoọng zư lêy chr’nắp văn hoá Cơ Tu đhị lang t’mêê.”

Lâng đợ râu lêy bhrợ đắh bh’rợ cách mạng lâng cr’noọ cr’niêng, p’zay bhrợ đắh zư lêy pa dưr văn hoá âng acoon cóh, t’coóh vel Y Kông bơơn độp bấc Huân chương, Bằng khen, Giấy khen âng Đảng, Nhà nước lâng zâp Sở, ngành, chính quyền vel đông pa độp đoọng. T’coóh chr’năp liêm nắc “Bha lâng n’loong ga mắc chr’nắp” cóh crâng k’coong Trường Sơn./.

Già làng Y Kông người nặng lòng với Văn hoá Cơ Tu

Hiện nay, trước xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, nhiều nét văn hóa truyền thống độc đáo của đồng bào Cơ Tu ở các huyện miền núi Nam Giang, Đông Giang, Tây Giang, tỉnh Quảng Nam đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên, nhờ có những già làng, trưởng bản, người có uy tín, các nghệ nhân đam mê với văn hóa dân tộc mà việc bảo tồn và phát huy các giá trị bản sắc văn hóa của người Cơ Tu được gìn giữ và lan truyền mạnh mẽ. Già làng Y Kông ở xã Ba, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam là một người như thế. Không chỉ là nghệ nhân đa tài mà, già Y Kông còn tâm huyết sưu tầm, giữ gìn văn hóa, nghề truyền thống của dân tộc mình.

Già Y Kông sinh ra và lớn lên ở thôn Tống Cói, xã Ba, huyện miền núi Đông Giang, tỉnh Quảng Nam. Sau khi tham gia hoạt động cách mạng tại Tây Nguyên, những năm 1975-1982 ông về giữ chức Chủ tịch UBND huyện Hiên (cũ), nay chia tách thành hai huyện Đông Giang và Tây Giang. Năm 2002 ông về hưu theo chế độ và được bà con tín nhiệm bầu làm già làng.

Già Y Kông rất am hiểu và tâm huyết với văn hoá truyền thống của người Cơ Tu. Từ khi nghỉ hưu, ông giành nhiều thời gian sưu tầm, phục dựng các giá trị văn hóa truyền thống vật thể và phi vật thể của dân tộc mình. Đặc biệt, ông dành tình yêu cho các loại nhạc cụ truyền thống, nghề tạc tượng gỗ của người Cơ Tu. Hiện, ngôi nhà của ông tại thôn Tống Cói như một “Bảo tàng” thu nhỏ với các loại nhạc cụ truyền thống như: Trống chiêng, sáo, abel, khèn, đàn hai dây. Ông còn dành nhiều thời gian, tâm huyết thổi hồn vào những thớ gỗ để tạc tượng người, tượng linh vật, tượng thần linh sông núi... Già làng Y Kông đam mê văn hoá truyền thống Cơ Tu từ nhỏ, đặc biệt các loại nhạc cụ, hát lý, nói lý, bài hát dân ca. Điều ông mong muốn nhất là làm sao để lớp trẻ học hỏi, gìn giữ những giá trị văn hóa tinh thần của đồng bào mình để không bị lãng quên.

"Tất cả những giá trị về văn hoá của người Cơ Tu, từ nhạc cụ truyền thống, nghề điêu khắc đến cồng chiêng, nói lý hát lý... tôi luôn gìn giữ để thế hệ sau có thể học tập và phát huy hơn nữa. Nhưng, trước sự phát triển theo xu hướng hiện đại cũng một phần nào đó làm mất dần các giá trị văn hoá đó, tôi thật sự rất buồn. Tôi luôn vận động, tuyên truyền bà con, đặc biệt là các bạn trẻ phải đoàn kết, cố gắng giữ gìn những phong tục tập quán tốt đẹp, còn các hủ tục lạc hậu thì nên bỏ đi. Tất cả những gì tôi làm vì muốn để cho thế hệ sau tiếp tục phát huy giá trị truyền thống; để cho khách du lịch từ khắp nơi biết đến. Họ rất thích văn hoá của người Cơ Tu.”- Già làng Y Kông trải lòng.

Năm 2014, già làng Y Kông đầu tư hơn 100 triệu mở quán cà phê, giải khát với mục đích để du khách dừng chân nghỉ ngơi, chiêm ngưỡng các hiện vật, hình ảnh về văn hóa Cơ Tu được ông sắp xếp, trang trí trang trọng trong nhà. Già Y Kông cho hay, những năm chưa có dịch Covid-19, du khách trong nước và quốc tế tìm đến rất đông, có tháng gia đình ông đón hơn cả chục đoàn. Họ muốn nghe ông hát lý, chơi các loại nhạc cụ và xem ông tạc tượng, kể chuyện văn hóa; thưởng thức vũ điệu Tân tung Da dá bởi những chàng trai, cô gái Cơ Tu biểu diễn. Với ông, những việc làm này không vì mục đích lợi nhuận, mà để góp phần bảo tồn, quảng bá văn hóa truyền thống của đồng bào mình.

Ông Phạm Kim Thông, Phó Chủ tịch UBND xã Ba, huyện Đông Giang cho biết, là người mẫu mực ở địa phương, già làng Y Kông được bà con Cơ Tu xem là “cây đại thụ” của núi rừng Trường Sơn: “Bác Y Kông là một già làng uy tín. Trong tuyên truyền, vận động bà con giữ gìn văn hoá truyền thống và phát triển kinh tế bác rất tâm huyết và làm rất tốt. Trong những cuộc giao lưu, hội họp bác luôn có mặt để truyền đạt lại những điều tốt đẹp đến với bà con ở địa phương. Mong bác sống lâu để bác có thể cống hiến nhiều hơn nữa, tiếp tục vận động con cháu phát huy bản sắc văn hoá của người Cơ Tu. Hiện, bác vẫn hướng dẫn, truyền đạt lại cho lớp trẻ để tiếp tục duy trì văn hoá truyền thống.”

Ông Đỗ Hữu Tùng, Phó Chủ tịch UBND huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết, về lâu dài, huyện sẽ thực hiện đề án bảo tồn và phát triển văn hóa truyền thống của người Cơ Tu, góp phần phát huy vai trò của già làng, trưởng bản cùng các nghệ nhân trong việc lưu giữ và quảng bá các giá trị văn hóa truyền thống. Đồng thời vận động, khuyến khích bà con ở các địa phương trong huyện khôi phục và phát huy các giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào mình.

“Gìa làng Y Kông từ khi nghỉ hưu chuyên sưu tầm, phục chế các loại nhạc cụ, tạc tượng gỗ cho người Cơ Tu và tuyên truyền, vận động đồng bào bảo tồn các vật dụng truyền thống của dân tộc. Mỗi khi huyện, xã tổ chức lễ hội đều nhờ ông đến hướng dẫn hoặc mượn nhạc cụ của ông để biểu diễn. Hơn 40 năm qua, bất kể mưa hay nắng, ngày hoặc đêm khi địa phương có việc cần thì già Y Kông luôn sẵn sàng đến từng hộ gia đình vận động, tuyên truyền. Nếu kể về công lao của ông về bảo tồn văn hoá Cơ Tu thì không thể kể hết được. Những việc làm của ông như một huyền thoại sống góp phần giữ gìn bản sắc Cơ Tu trong thời đại mới.”- Ông Đỗ Hữu Tùng cho biết như vậy.

Với những cống hiến trong hoạt động cách mạng và tâm huyết trong việc bảo tồn, gìn giữ văn hóa truyền thống dân tộc, già làng Y Kông nhận nhiều Huân chương, Bằng khen, Giấy khen của Đảng, Nhà nước và các Sở, ngành, chính quyền địa phương trao tặng. Ông xứng đáng là “Cây đại thụ” nơi đại ngàn Trường Sơn./.