Ta rựp ra diu c’moo t’mêê, đhị xe máy ty nha nhự, apêê thầy cô Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học lâng THCS Lâm Hoá, chr’hoong Tuyên Hoá, tỉnh Quảng Bình lêy chô tước ooy zâp vel đông đhanuôr Mã Liềng đoọng âng đơơng học sinh chô cớ ooy trường. C’moo n’đoo cung cơnh đêếc, xang bêl cha Tết, cô giáo Hồ Thị Khánh Hoà nắc lêy chô tước ooy vel bhươl, ha rêê ha lai chấc lêy apêê học sinh lâng k’đươi moon apêê chô học cớ. Cô Hoà moon, xang cr’chăl đhêy Tết, học sinh lơi học, ting k’conh k’căn lướt ooy ha rêê, ooy crâng k’coong dưr váih ta luôn cóh zr’lụ chr’val k’coong ch’ngai nâu:“Apêê giáo viên lêy chô tước zâp đhr’nông đông k’đươi moon apêê a’đhi lâng moon p’too k’căn k’conh lêy đoọng apêê chô học cớ. Ooy cr’chăl lướt k’đươi moon nâu cung lưm bấc râu zr’nắh k’đhạp, học sinh cắh kiêng chô học, pr’loọng đông apêê cung cắh vêy chấc k’noọ tước bhiệc học âng k’coon, cắh vêy moon k’coon chô học. Gíao viên lêy chô tước ooy đông k’đươi moon zâp cơnh đoọng apêê chô học cớ.”

Manứih Mã Liềng cóh chr’val Lâm Hoá, chr’hoong Tuyên Hoá ắt k’rong pazưm đhị 3 vel, pa zêng vel Kè, vel Cáo lâng vel Chuối, lâng lấh 150 pr’loọng đông, k’dâng 650 manứih. Tu vêy râu zooi đoọng tơợ zâp xa nay bh’rợ, dự án, manứih Mã Liềng nắc ting bool lêy ặt lâng pr’ắt tr’mung cơnh xoọc đâu. Hân đhơ cơnh đêếc, đợ j’niêng cr’bưn cắh liêm crêê bêl ahay dzợ ặt váih ooy cr’noọ bh’rợ âng apêê, cắh vêy buôn tr’xăl, lấh mơ nắc đắh bhiệc học hành âng apêê k’coon. Lâng zâp apêê thầy cô giáo cóh đâu, k’đhạp bhlâng nắc đắh bhiệc k’đươi moon học sinh lướt ooy lớp, ha dợ apêê k’căn k’conh cắh ting pazưm lêy k’đươi moon đh’rứah. Vêy ngai thầy cô lêy chô tươc ooy đông bấc chu ha dợ cắh tộ chô học. P’căn Cao Thị Vân, Trưởng vel Kè, chr’val Lâm Hoá, chr’hoong Tuyên Hoá, tỉnh Quảng Bình đoọng năl, bấc t’ngay đâu lêy apêê thầy cô lướt dzang acoon toọm, zi lấh crâng k’coong chô tước vel đông k’đươi moon học sinh chô học zr’nắh pa bhlâng. Hân noo nâu plêệng cha cêết ra ngoóh, ha dợ apêê thầy cô dưr lướt tơợ ta rựp brương tước đăl k’năm vêy chô, vêy bêl cha cêết boo nắc apêê ắt bếch cóh đâu. Lêy apêê thầy cô chô chấc lêy apêê học sinh, cắh n’léh cóh đông nắc lướt ooy ha rêê, t’bhlâng k’đươi moon apêê chô học cớ. Vêy bấc apêê thầy cô câl bêệng âng đơơng ooy đông, k’đươi moon apêê chô học. P’căn Cao Thị Vân k’rang moon, bhiệc k’đươi moon học sinh chô học cớ dzợ bấc zr’nắh k’đhạp:“Apêê ađhi bêl lướt học nắc moon lâng k’căn k’conh a’đay lướt học, ha dợ lướt tước trường nắc apêê lướt chi ớh cắh tộ học, apêê thầy cô moon cậ lâng k’căn k’conh apêê đoo cắh vêy lướt học, k’căn k’conh nặc moon apêê đoo ơy ặ lướt học. Apêê ađhi lướt đêếh a’băng, lướt ooy crâng k’coong chấc t’bơơn zên. Ra diu n’đoo cung lêy apêê thầy cô tơợ ra diu lướt tước zâp đhr’nông đông zr’nắh pa bhlâng.”

Cắh mưy cấp 1, nắc bấc học sinh lớp 8, 9 cung ta luôn lơi học lướt pa bhrợ t’bơơn zên. Đhị trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học lâng THCS Lâm Hoá ơy vêy 7 a’đhi lơi học lướt pa bhrợ t’bơơn zên. Vêy a’đhi lướt ooy zâp chr’val lơơng xang nặc dzoọc ooy xe chô moót tước thành phố Đồng Hới lướt bhrợ thuê cắh cậ moót tước miền Nam. K’pân apêê ađhi lơi học, moót tước miền Nam cắh vêy buôn bơơn pa bhrợ, ma mung liêm choom nắc apêê thầy cô ơy chấc lêy bhrợ zâp cơnh đoọng k’đươi moon apêê chô cớ ooy vel đông. Xang g’lúh đhêy Tết Quý Mão, a’đhi Hồ Thị Th lơi học, lướt moót ooy Nam. Thầy Hiệu trưởng ơy k’đươi moon lâng xe âng đơơng a’đhi nâu, plăm ta pưn xe k’noọ 100km đấh loon p’too moon, đơơng chô a’đhi chô cớ ooy trường đoọng học cớ. Thầy giáo Trần Văn Dương moon, đoọng bhrợ ha cơnh cr’noọ bh’rợ âng apêê Mã Liềng đắh bhiệc học liêm ghít lấh, apêê thầy cô nắc lêy p’zay t’bhlâng lấh mơ lâng lêy nha nhêr apêê ađhi lấh mơ: “G’lúh đhêy Tết Nguyên đán nắc apêê a’đhi kiêng ặt ooy đông, vêy apêê a’đhi kiêng lướt bhrợ cha ch’ngai lâng apêê na noo ma moóh cóh miền Nam, nắc lêy zr’nắh k’đhạp bhlâng ha nhà trường. Apêê thầy cô lêy chô tươc ooy zâp vel đông đoọng lêy cha mêết, p’too p’zương apêê ađhi bêl Tết, xang Tết lêy chô học liêm zâp./.”

Thầy cô mua kẹo bánh vào tận bản, vận động học sinh đến lớp sau Tết

Sau Tết, học sinh ở miền núi tỉnh Quảng Bình bỏ học, vào rừng, lên rẫy hoặc đi làm thuê để kiếm tiền. Các thầy, cô giáo mua kẹo bánh trèo đèo, lội suối đi đến từng thôn bản, từng mái nhà tặng quà các em học sinh và vận động trở lại lớp. Phản ánh của PV Thanh Hiếu tại miền Trung:

Sáng sớm đầu năm mới, trên chiếc xe máy cũ kỹ, các thầy, cô Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Lâm Hóa, huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình tìm về các bản làng của đồng bào Mã Liềng để đưa học sinh đến trường. Năm nào cũng vậy, ăn Tết xong, cô giáo Hồ Thị Khánh Hòa lại vào bản, lên tận nương rẫy tìm học sinh và vận động các em đến lớp. Cô Hòa tâm sự, sau thời gian nghỉ Tết, học sinh bỏ học, theo bố mẹ lên rừng, lên rẫy không còn là chuyện hiếm ở xã vùng cao này: “Các giáo viên sẽ đến từng nhà vận động, làm tư tưởng cho các em và bố mẹ các em để các em đến trường. Trong quá trình vận động học sinh đến trường gặp rất nhiều khó khăn, học sinh lười đi học, gia đình thì không quan tâm đến việc học tập của con em nên việc đốc thúc con em đến trường không có. Giáo viên phải đến tận nhà vận động, dỗ dành mọi cách để các em có động lực đến trường.”

Người Mã Liềng ở xã Lâm Hóa, huyện Tuyên Hóa sống tập trung tại 3 bản: Kè, Cáo và Chuối, với hơn 150 hộ, khoảng 650 nhân khẩu. Nhờ sự trợ giúp từ các chương trình, dự án, người Mã Liềng quen dần với cuộc sống hiện đại. Tuy nhiên, những tập tục lạc hậu vốn đã ăn sâu vào tiềm thức của họ rất khó thay đổi, đặc biệt là nhận thức về chuyện học hành của con cái. Đối với các thầy, cô giáo nơi đây, khó khăn nhất trong việc vận động học sinh ra lớp là các bậc cha mẹ không hợp tác. Có những trường hợp, thầy, cô phải đi tới nhà nhiều lần mà vẫn không thuyết phục được. Bà Cao Thị Vân, Trưởng bản Kè, xã Lâm Hóa, huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình cho biết, mấy ngày nay nhìn thấy các thầy, cô trèo đèo, lội suối vào từng bản để vận động học sinh ra lớp thật vất vả. Mùa này trời rét mà các thầy, cô đi từ sáng sớm, đến tối mịt mới về, có khi mưa rét quá phải ở lại bản. Thấy các thầy, cô đến nhà tìm học trò, không tìm thấy thì lên rừng, lên rẫy, cố gắng vận động các em trở lại trường học tập. Một vài thầy cô đã mua kẹo bánh mang tới nhà làm quà cho các em, thuyết phục học trò đến lớp. Bà Cao Thị Vân trăn trở khi việc vận động học trò đến lớp còn nhiều gian nan: “Các em ở bản, lúc rời nhà thì bảo với ba mẹ là đi học, xong đến trường lại trốn đi chơi, xong thầy cô báo về là các em không đến học, phụ huynh ở nhà lại bảo đi học rồi. Các em lại đi hái măng, lên rừng hái lá nón về bán kiếm tiền. Sáng nào cũng thấy thầy, cô đi từ tờ mờ sáng đến từng nhà một, thấy gian nan vất vả lắm.”

Không chỉ ở cấp 1 mà nhiều học sinh lớp 8, lớp 9 cũng thường bỏ học đi làm thuê. Tại Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Lâm Hóa đã có 7 em nghỉ học giữa chừng đi làm thuê. Có em trốn sang các xã khác rồi bắt xe vào thành phố Đồng Hới xin làm thuê hoặc đi vào miền Nam làm ăn. Thầy giáo Trần Văn Dương, Hiệu phó Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Lâm Hóa kể, 2 chị em sinh đôi Hồ Thị Th., trú bản Cáo là học sinh lớp 9, từng bỏ học và cùng nhau bắt xe vào miền Nam xin làm thuê. Sợ các em nghỉ học giữa chừng, vào miền Nam không dễ kiếm sống nên thầy, cô đã tìm mọi cách để đưa các em trở về quê. Sau đợt nghỉ Tết Quý Mão, em Hồ Thị Th. lại bỏ học, bắt xe vào Nam. Thầy Hiệu trưởng đã chủ động liên hệ với nhà xe, đuổi theo xe khách gần 100km kịp thời khuyên nhủ và chở em về trường để học tập cùng các bạn. Thầy giáo Trần Văn Dương tâm sự, để thay đổi nhận thức về việc học của con em người Mã Liềng, đòi hỏi các thầy, cô giáo phải hết sức tâm huyết và giàu lòng yêu thương học trò: “Trong dịp nghỉ Tết Nguyên đán thì các em có xu hướng muốn ở nhà, có những em muốn đi làm ăn xa với các anh chị ở trong miền Nam nên rất khó khăn cho nhà trường. Các thầy, cô giáo phải đi đến từng nhà để theo dõi, động viên các em trước, trong Tết và sau Tết là phải đi học đầy đủ./.”