Cr’noon Trung, chr’val Quảng Trung năc muy đhăm k’tiêc dal hêệp coh toor k’ruung Gianh, hoọng za nươr ooy da ding k’coong Trường Sơn ga măc bhưah, zập c’moo căh ơy p’răng năc xơợt gooh, căh ơy boo năc ơy nong lít. Coh t’clăh bha ar xrặ bh’rợ tr’nêng, cr’noọ cr’niêng “Trọn một con đường”, Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên xrặ đơc “Lang p’niên k’tứi âng acu pậ banh đh’rưah lâng k’ruung Gianh, k’ruung năc lướt mót ooy lịch sử acoon manuyh coh bấc lang lâng bấc ơl xa nay lang bh’lêê bh’la; k’ruung lêy râu zr’năh xr’dô âng k’tiêc k’ruung bêl crêê tr’pác, Trịnh- Nguyễn tr’zeng đanh đươnh tước k’ha riêng c’moo. K’ruung Gianh năc muy pâng âng vel đong, muy pâng năc aham cr’hậu âng lang cu.”

Vel đong Tướng Đồng Sỹ Nguyên năc dzợ vêy chợ Sải, z’'lụ ha âu đơc lang p’niên k’tứi âng đoo ooy bh’rợ bấc ơl manuyh, râu bhui har âng t’ngay phiên chợ. Chợ Sải mơ muy zệt t’ngay năc vêy bơr chu tr’câl tr’bhlêy, năc zr’lụ tr’câl tr’bhlêy, pa câl pr’đươi âng prang zr’lụ vel đong âng đoo. Vêy đợ phiên chợ xoọc vêy ta bhrợ cơnh c’xu, pr’hậc năc crêê c’bhuh arọp abhuy, c’bhuh phong kiến tước coóp pa hư, vey m’bhị, z’năh ha đhanuôr. Lêy đhanuôr crêê ta z’năh, Đồng Sỹ Nguyên k’er pa bhlâng đợ đhanuôr đhur đharựt. Mốp loom lâng bh’rợ lất mốp âng arọp abhuy, ađoo năc lứch loom ting pâh bh’rợ cách mạng tơợ bêl dzợ k’tứi lâng đớc lang đay ha xa nay bh’rợ zâl arọp abhuy trôông dzấc acoon manuyh.

Lâng Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên, coh lâh 70 c’moo bhrợ bh’rợ cách mạng lâng đoo bêl đhêy hưu, ađoo ta luôn hay ooy k’ruung âng vel đong lâng đợ đhanuôr zr’năh xr’dô , liêm crêê coh vel đong. Đoo bêl chô lum lêy vel đong, ađoo lướt tơợ tr’nơơp âng bhươl cr’noon tước x’rịa bhươl cr’noon lướt ta mooh n’năl bh’rợ tr’nêng, pr’ắt tr’mông, c’rơ âng đhanuôr. Lêy đhanuôr đươi đác crêê phèn, ađoo ơy zooi bhrợ 1 bêệ giếng ra lóc đác đoọng vêy đác ch’ngaách ha đhanuôr đươi.

Trung tướng Nguyễn Hữu Cường, Bêl ahay năc bhrợ Tư lệnh Quân khu 4 năc ch’chau âng Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên hay ghít bhlâng boóp p’rá p’too pa choom âng dadêy Đồng Sỹ Nguyên lâng đay. Ađoo moon, bhrợ cán bộ k’đhơợng xay âng Quân khu năc ng’xay bhrợ lâng c’rơ âng đay, căh choom za nươr ooy adêy năc ađay t’bhlâng xay bhrợ; Năc ng’đoàn kết coh bh’rợ k’đhơợng xay, chỉ huy Bộ Tư lệnh Quân khu 4, prá xay crêê liêm lâng apêê cán bộ, chiến sĩ lâng ta luôn lướt ooy cơ sở, ghít lâng đhanuôr, tơợ pazêng bh’rợ tr’nêng la lua đoọng k’rong pa chô, xay moon pazêng c’lâng xa nay k’đhơợng xay ghít ooy râu la lua lâng crêê liêm. Trung tướng Nguyễn Hữu Cường hay cớ:“Lang p’niên âng đoo (Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên) tr’đăn lâng k’ruung Gianh, bêl xoọc dzợ k’tứi nắc t’ngay lướt học 1 ra diu, ha bu năc lướt ooy k’ruung Gianh họm, cha ơh, pa tang t’rí. Râu chr’năp lâng đoo năc k’ruung Gianh lâng chợ Sải đăn ooy vel đong, zr’lụ đêêc năc vaih crêê tước ooy lâng p’niên k’tứi âng đoo. Lâng adêy Đồng Sỹ Nguyên năc manuyh tr’đăn, đoo bêl dêy moon tr’lum năc bhui har, prá xay, ta luôn vêy xa nay bh’rợ tr’deh lâng p’too pa choom k’coon ch’chau.”

Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên n’niên coh muy pr’loọng đong đhanuôr bhrợ ha rêê đhuốch, k’conh đơơh bil bêl ađoo glặp 10 c’moo, 1 k’căn băn par 7 cha năc k’coon. Đong đharựt, bấc k’coon, năc k’căn lâng pazêng apêê anoo, amoó âng đoo zêng k’rong c’rơ đoọng ha Nguyễn Hữu Vũ (đhơ nớc khai sinh âng Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên) bơơn tước ooy trường.

T’cooh Hoàng Đức Minh, ắt coh cr’noon Trung, chr’val Quảng Trung, thị xã Ba Đồn, tỉnh Quảng Bình xay truih, đoo bêl chô lum lêy vel đong, Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên năc gluh dzoong đhị toor k’ruung âng vel đong. Ađoo công đơc t’ngay lướt ta mooh n’năl c’rơ lâng pr’ắt tr’mông âng đhanuôr coh bhươl cr’noon, bhui har bêl vel đong ting t’ngay dưr k’bhộ k’van, liêm pr’hay. Bơơn xơợng xa nay Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên chô, đhanuôr zập ngai zêng bhui har rơơm bơơn lum ađoo đoọng bơơn lêy ađoo đăn lâh mơ, bơơn xơợng ađoo prá xay. Đoo bêl chô, ađoo công tước lum lêy ta mooh, p’too pa choom k’coon ch’chau, đhanuôr coh bhươl cr’noon năc xơợng đươi liêm choom pazêng c’lâng xa nay âng Đảng, chính sách pháp luật âng Nhà nước. Ađoo p’too moon zập cán bộ, đảng viên năc xay moon râu liêm choom âng đhanuôr năc râu đơ chr’năp bhlâng, ta nih đha nâng l’lăm xay bhrợ pazêng xa nay bh’rợ đoọng đhanuôr mâng loon tin đươi. T’cooh Hoàng Đức Minh xay moon, coh pazêng t’ngay ra văng haanh deh 100 c’moo t’ngay n’niên âng Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên, đhanuôr vel đong bhrợ bấc bh’rợ chăp hơnh g’lêêh c’rơ âng ađoo tướng Trường Sơn chr’năp ma bhuy:“Acu tr’haanh vêy g’luh lướt pa choom cr’liêng chữ 3 c’moo coh trường học đhị vel đong Tướng Đồng Sỹ Nguyên năc acu vêy bấc râu xa nay bh’rợ chr’năp pr’hay ooy ava Đồng Sỹ Nguyên, công xrặ bấc bha ar xrặ ooy pr’loọng đong ava Đồng Sỹ Nguyên. Haanh deh 100 c’moo t’ngay n’niên âng Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên, acu năc haanh deh pa bhlâng, hay cớ ooy pazêng pr’ắt bh’rợ coh bêl ahay, g’lêêh c’rơ, râu xay bhrợ âng ava Đồng Sỹ Nguyên lâng cách mạng, vel đong k’tiêc k’ruung.”

Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên căh muy năc ađoo Tư lệnh ta béch ting n’năc năc dzợ pa dưr cr’noọ xa nay liêm pr’hay ha Bộ đội Trường Sơn dưr t’bhlâng k’rơ lâh mơ lâng căh choom tơ ơơh lâng zr’năh k’đhap. Bộ đội Trường Sơn vêy lịch sử bhrợ pa dưr lâng zâl arọp abhuy đanh đươnh tước 16 c’moo (1959- 1975) năc Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên ơy vêy k’nặ 10 c’moo bhrợ Tư lệnh Đoàn 559- Bộ đội Trường Sơn. Thiếu tướng Hồ Sỹ Hậu, Phó Chủ tịch Hội Truyền thống Trường Sơn- C’lâng Hồ Chí Minh Việt Nam xay moon ghít, Trung tướng- Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên đơc lơi bấc râu chr’năp ga măc lâng Bộ Tư lệnh Trường Sơn. Cr’noọ xa nay âng Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên năc ơy lính Trường Sơn căh vêy quyền prá năc căh mặ bhrợ têng năc đhiệp vêy quyền moon năc bhrợ cơnh ooy đoọng liêm choom.

C’lâng Trường Sơn l’lăm đêêc năc tỵ muy acoon c’lâng k’tứi đơơng âng pr’đươi lâng đhr’năng ng’guy, glậc đợ, năc t’mêê xăl ooy bh’rợ đơơng âng lâng ô tô coh cr’chăl căh mơ đanh. Bêl ađoo Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên tước, c’lâng Trường Sơn dưr vaih cơnh muy c’lâng đơơng âng pr’đươi quân sự t’mêê lâng bấc n’đăh c’lâng p’rang vêy đợ n’juôih ch’ngai tước 17 r’bhâu km; vêy c’lâng n’coo xăng dầu n’juôih dal 1.400km, c’lâng giao liên lâng c’lâng đơơng âng manuyh jeh k’ăy, bhrêy tăh n’juôih dal 1.200km. Quân số bêl bấc bhlâng coh c’lâng Trường Sơn tươc lâh 12 bhạn manuyh.  Coh c’lâng Hồ Chí Minh chr’năp ma bhuy năc k’bhan bộ đội, ta đhâm c’mor xung phong, dân công hoá tuyến ơy zâl arọp abhuy lâng chêệt bil, ắt coh m’pâng da ding k’coong Trường Sơn. Lâng bh’rợ năc Tư lệnh Bộ đội Trường Sơn, Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên ta luôn k’noọ tước ooy zr’lụ đhêy ắt âng apêê đồng đội âng đay. Bêl xa nay bh’rợ zâl arọp Mỹ xoọc coh cr’chăl bhrơợng k’rơ bhlâng, c’xêê 3/1973, Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên năc bhrợ bh’rợ đơơng âng n’hang apêê liệt sĩ Trường Sơn chô ooy k’tiêc k’căn, đhêy ắt đhị Ping xal Liệt sĩ k’tiêc k’ruung Trường Sơn nâu cơy. Ting cơnh Thiếu tướng Hỗ Sỹ Hậu, prang lang âng Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên ơy ắt mamông liêm crêê lâng apêê đồng chí, đồng đội lâng prang da ding k’coong Trường Sơn:“Ting cơnh acu k’noọ, vêy 4 râu bhrợ t’vaih xa nay bh’rợ chr’năp âng đoo coh c’lâng Hồ Chí Minh. Tr’nơơp năc cr’noọ bh’rợ t’bhlâng zâl, râu bơr cậ năc tước ooy zr’lụ zr’năh k’đháp bhlâng đoọng bhr’lậ pa liêm xa nay bh’rợ tơợ râu la lua, râu pêê cậ ađoo năc acoon manuyh ghít ooy râu la lua lâng xơợng boóp p’rá chrooi đoọng; râu puôn năc liêm crêê lâng đồng đội. Ađoo năc 1 cán bộ cấp dal ta luôn k’rang tước ooy pazêng apêê chiến sĩ. C’moo 1973, xang bêl ký hiệp định Paris, ađoo ơy k’noọ tước ooy apêê đồng đội xoọc lấh chêệt bil xoọc dzợ coh crâng k’coong ga măc lâng xay moon bhrợ têng Ping xal liệt sĩ Trường Sơn, râu đêêc năc quyết định liêm crêê lâng đồng đội, cr’noọ bh’rợ đoọng ha lang ha y chroo./.”

Tướng Đồng Sỹ Nguyên nặng lòng với quê hương

Hơn 70 năm hoạt động cách mạng hay khi trở về đời thường, Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên – Tư lệnh Binh đoàn Trường Sơn luôn nặng lòng với quê hương Quảng Bình. Trong cuốn hồi ký “Trọn một con đường”, Tướng Đồng Sỹ Nguyên ghi lại “Quê hương là đỉnh núi, dòng sông..., với tôi điều đó thật thiêng liêng, nguồn sức mạnh lớn lao giúp tôi vượt qua bao khó khăn, thử thách cam go suốt cuộc đời hoạt động cách mạng”. Từ quê nhà ở thôn Trung, xã Quảng Trung, thị xã Ba Đồn, tỉnh Quảng Bình, ông lớn lên, đi theo Cách mạng rồi trở thành vị tướng Trường Sơn huyền thoại. Dù ở đâu, làm gì, ông luôn dành trọn tình yêu, niềm thương nỗi nhớ về quê mẹ nghèo khó, đầy ắp nghĩa tình.

Thôn Trung, xã Quảng Trung là một rẻo đất hẹp nằm ven sông Gianh, lưng tựa vào dãy Trường Sơn hùng vĩ, quanh năm chưa nắng đã hạn, vừa mưa đã ngập. Trong cuốn hồi ký “Trọn một con đường”, Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên ghi lại “Tuổi thơ tôi lớn lên cùng sông Gianh, dòng sông đi vào lịch sử dân tộc bao đời và chứa đựng trong mình biết bao sự tích, huyền thoại; sông chứng kiến nỗi đau đất nước bị cắt chia, Trịnh - Nguyễn phân tranh kéo dài hàng trăm năm. Sông Gianh là một phần quê hương, một phần máu thịt đời tôi”.

Quê hương Tướng Đồng Sỹ Nguyên còn có chợ Sải, nơi lưu dấu tuổi thơ của ông về cảnh huyên náo, nhộn nhịp của ngày phiên chợ. Chợ Sải cứ mười ngày họp hai phiên, là nơi giao thương, buôn bán vật phẩm của cả vùng quê ông. Có những phiên chợ đang diễn ra bình thường, bất ngờ bị lũ tay sai bán nước, bọn thực dân, phong kiến lao vào bắt bớ, đánh đập, đàn áp người dân vô tội. Chứng kiến cảnh người dân bị kẻ thù áp bức, giày xéo, Đồng Sỹ Nguyên không khỏi thương xót những phận người thấp bé. Căm phẫn tội ác của quân thù, ông hăng hái tham gia hoạt động cách mạng từ khi còn nhỏ và gắn trọn cuộc đời mình cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc.

Với Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên, trong hơn 70 năm hoạt động cách mạng và khi nghỉ hưu, ông vẫn luôn nhớ về con sông quê hương và những người nông dân lam lũ, hiền lành nơi quê nhà. Mỗi lần về thăm quê, ông đi từ đầu làng tới cuối xóm hỏi thăm tình hình sản xuất, đời sống, sức khỏe của bà con. Thấy bà con phải dùng nguồn nước nhiễm phèn trong sinh hoạt, ông đã hỗ trợ làm ngay 1 giếng lọc để mọi người có nước sạch để dùng.

Trung tướng Nguyễn Hữu Cường, Nguyên Tư lệnh Quân khu 4 là cháu của Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên nhớ rất rõ từng lời căn dặn của chú Đồng Sỹ Nguyên đối với mình. Ông bảo, làm cán bộ lãnh đạo của Quân khu phải tự đi bằng đôi chân của mình, cháu không được dựa dẫm vào chú mà phải tự mình phấn đấu và rèn luyện; Phải đoàn kết trong lãnh đạo, chỉ huy Bộ Tư lệnh Quân khu 4, đối xử đúng mực với cán bộ, chiến sĩ và luôn đi cơ sở, sâu sát Nhân dân, từ các phong trào thực tiễn để đúc rút, đề ra các chủ trương lãnh đạo sát đúng. Trung tướng Nguyễn Hữu Cường nhớ lại:“Tuổi thơ của ông (Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên) gắn bó với dòng sông Gianh, khi đang còn nhỏ thì ngày đi học 1 buổi, 1 buổi ra sông Gianh tắm, nô đùa, chăn trâu cắt cỏ. Điều đặc biệt với ông đó là dòng Gianh và chợ Sải ngay gần quê, nơi đó đã ảnh hưởng đến tuổi thơ của ông. Riêng với chú Đồng Sỹ Nguyên là người rất gần gũi, cứ mỗi lần chú cháu gặp nhau thì rất chân tình, luôn có những cử chỉ ân cần và luôn động viên con cháu.”

Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên sinh ra trong một gia đình nông dân, cha mất sớm khi ông mới lên 10 tuổi, 1 mình người mẹ tần tảo nuôi dạy 7 đứa con. Nhà nghèo, con đông, nhưng mẹ và anh chị em của ông đều dồn sức cho Nguyễn Hữu Vũ (tên khai sinh của Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên) được đến trường.

Ông Hoàng Đức Minh, ở thôn Trung, xã Quảng Trung, thị xã Ba Đồn, tỉnh Quảng Bình kể rằng, mỗi lần về thăm quê, Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên lại ra đứng bên bờ sông Gianh, đưa mắt ngắm nhìn cảnh vật, sông nước rồi hít hà gió mát sông quê. Ông cũng dành thời gian để thăm hỏi sức khỏe và đời sống của bà con chòm xóm, vui mừng khi quê hương ngày một phát triển. Nghe tin Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên về, bà con nhân dân ai cũng hồ hởi mong gặp ông để được nhìn ông gần hơn, được nghe ông hỏi han, chuyện trò. Lần nào về, ông cũng ân cần thăm hỏi, nhắc nhở con cháu, bà con trong làng phải chấp hành tốt các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước. Ông dặn dò mỗi cán bộ, đảng viên phải đặt lợi ích nhân dân lên trên hết, gương mẫu đi đầu trong các phong trào để nhân dân tin tưởng và noi theo. Ông Hoàng Đức Minh cho biết, trong những ngày chuẩn bị Kỷ niệm 100 năm ngày sinh Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên, người dân quê nhà tổ chức nhiều hoạt động tri ân công lao của vị tướng Trướng Sơn huyền thoại:“Tôi vinh dự có đi dạy học 3 năm ở trường học trên quê hương Tướng Đồng Sỹ Nguyên thì tôi cũng có nhiều kỷ niệm về bác Đồng Sỹ Nguyên, cũng viết nhiều bài về gia đình bác Đồng Sỹ Nguyên. Kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên, tôi cảm thấy rất xúc động, tưởng nhớ lại những kỷ niệm, công lao, cống hiến của bác Đồng Sỹ Nguyên đối với cách mạng, với quê hương đất nước.”

Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên không chỉ là vị Tư lệnh xuất sắc mà còn là người truyền cảm hứng cho Bộ đội Trường Sơn vươn lên và không bao giờ chùn bước trước khó khăn, thách thức. Bộ đội Trường Sơn có lịch sử xây dựng và chiến đấu kéo dài suốt 16 năm (1959-1975) thì Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên đã có gần 10 năm làm Tư lệnh Đoàn 559 - Bộ đội Trường Sơn. Thiếu tướng Hồ Sỹ Hậu, Phó Chủ tịch Hội Truyền thống Trường Sơn - Đường Hồ Chí Minh Việt Nam khẳng định, Trung tướng - Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên để lại nhiều dấu ấn sâu đậm nhất đối với Bộ Tư lệnh Trường Sơn, tạo nên bước ngoặt về tư tưởng và hành động đối với Bộ đội Trường Sơn. Quan điểm của Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên là lính Trường Sơn không có quyền nói là không thể làm được mà chỉ có quyền nói là làm thế nào để làm được.

Đường Trường Sơn trước đó là một con đường mòn vận chuyển bằng gùi thồ, mang vác, chỉ mới chuyển sang vận tải bằng ô tô chưa lâu. Khi vị Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên vào, đường Trường Sơn phát triển thành một hệ thống đường vận tải quân sự hiện đại với nhiều trục dọc, trục ngang phức tạp có độ dài lên đến 17.000 km; có đường ống xăng dầu dài 1.400 km, đường giao liên và tải thương dài 1.200 km. Quân số lúc cao điểm ở đường Trường Sơn lên tới hơn 12 vạn người. Trên con đường Hồ Chí Minh huyền thoại là hàng vạn bộ đội, thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến đã chiến đấu và anh dũng hy sinh, nằm lại giữa núi rừng Trường Sơn. Trên cương vị Tư lệnh Bộ đội Trường Sơn, Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên luôn đau đáu nghĩ về nơi an nghỉ của đồng đội mình. Khi cuộc kháng chiến chống Mỹ đang ở thời điểm khốc liệt nhất, tháng 3/1973, Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên đã thực hiện công tác đưa thi hài các liệt sỹ Trường Sơn về với đất mẹ, an nghỉ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Trường Sơn ngày nay. Theo Thiếu tướng Hồ Sỹ Hậu, cả cuộc đời của Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên đã sống trọn nghĩa, vẹn tình với đồng chí, đồng đội và với cả núi rừng Trường Sơn:“Theo tôi nghĩ, có 4 yếu tố làm nên kỳ tích của ông trên đường Hồ Chí Minh. Thứ nhất là tư tưởng tiến công, thứ 2 là xông pha đến chỗ gian khổ ác liệt nhất để giải quyết vấn đề từ thực tiễn, thứ 3 là ông là con người rất thực tế và cầu thị; thứ 4 đó là nghĩa tình đồng đội. Ông là 1 cán bộ cấp bậc cao nhưng luôn quan tâm đến từng người chiến sĩ. Năm 1973, sau khi ký hiệp định Paris, ông đã nghĩ ngay đến những người đồng đội đang nằm lại đại ngàn và quyết định xây dựng Nghĩa trang liệt sĩ Trường Sơn, đó là quyết định thấm nghĩa tình đồng đội, cách nhìn xa cho tương lai./.”