Pazêng đhr’nong đong đh’rơơng âng ma nuyh Thái đhị Sơn La, đhr’nong đong za đêr lâng k’tiếc tệêt âng ma nuyh Tày, Nùng đhị Lạng Sơn, ma nuyh Hà Nhì đhị Lào Cai căh cợ pazêng đhr’nong đong âng ma nuyh Mông đhị Lạng Sơn, Sơn La… vêy za đêr năc ngăn bêl ha ọt, ch’ngaach bêl cha noọng lâng pa tệêt pa dưr c’năl thờ bhuôih, văn hóa. Đhơ cơnh đêêc, pazêng đhr’nong đong nâu bơơn lêy năc căh ơy liêm coh  bhrợ têng vel  bhươl t’mêê. Bấc pr’loọng đhanuôr dzợ apêê k’dua lơi đong ty đoọng bhrợ têng pazêng đhr’nong đong liêm cơnh 3 pr’đơợ mâng năc (za đêr mâng, chr’tốp mâng, bha nên mâng) bhrợ pazêng đhr’nong đong ty a hay đơơng chr’năp liêm âng đhanuôr zập k’bhuh acoon coh ặt đhị đhr’năng bil pất.

Lâng 1 xa nay bh’rợ bơơn xay bhrợ đhậu bhưah cơnh vel bhươl năc bhiệc pa mâng lâng năl lết cơnh đêêc năc cr’pân  pa bhlầng. Ma nuyh lưch loom lâng rau văn hóa chr’năp liêm âng vel bhươl, pa căn Nguyễn Thị Phương Châm, Viện trưởng Viện pa chăp lêy Văn hóa, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam moon: Coh đâu, c’rơ văn hóa căh ơy bơơn năl ghit, crêê cơnh, tu cơnh đêêc năc căh ơy choom đươi dua liêm đoọng ha rau ha dưr: “Apêê đhr’năng văn hóa đhị vel bhươl, ahêê năc pay pr’đơợ, pay cr’liêng mắt âng coon ma nuyh lang t’mêê lêy lâng moon năc căh ta nih liêm, rau đêêc  u ty ặ, ha dưr k’zih. Rau đêêc choom lơi. Ha dợ đhr’năng lalua apêê văn hóa năc đoo, bêl ơy đươi dua coh pr’ặt tr’mông âng đhanuôr, năc rau dưr vaih chr’năp bhlầng, ơy moọt ooy loom đhanuôr. Tơợ cr’liêng măt âng đhanuôr ahêê bơơn lêy năc đoo pr’đơợ c’rơ ha dưr. Văn hóa ty đanh doó bhrợ g’roong cha groong đhr’năng ha dưr, muy coon ma nuyh pa dưr căh năl đươi dua pr’đơợ văn hóa năc đoo ooy rau đay kiêng a năm.”

Cơnh lâng đhr’năng lalua nâu, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp lâng pa dưr pa xơc vel bhươl Lê Minh Hoan cung pa chăp xơợng cơnh lâng đhr’năng pay bhrợ tr’cơnh nâu ha dợ căh chơih pay rau đơ liêm chr’năp bhlầng. Pa căh đhr’năng lalua bêl lướt ch’ngai đanh ha dợ văl chô, bấc ngai năc lêy loih ha dợ cung cha chrih. Lêy ta bhuch muy rau ơy loih. Bấc đhị hiện đại lâh ha dợ căh ma r’vai, căh liêm lâng đhr’năng âng vel bhươl. Ting cơnh Bộ trưởng Lê Minh Hoan, pr’đhang bh’rợ ty đanh lêy tơợ k’tiếc k’bunh lâng văn hóa vel bhươl. Zập vel đong vêy đhr’năng pleng k’tiếc lalay. Zập k’bhuh acoon coh vêy chr’năp văn hóa lalay. Nâu kêi, phố coh vel, bhui har đh’rưah lâng chơợ bhlầng. Vel pậ bhưah lâh ha dợ bhlưa acoon ma nuyh năc ch’ngai lâh mơ: “Bêl acoon ma nuyh kiêng vêy pr’ặt tr’mông liêm choom lâh mơ năc đhr’năng tr’zệêng đăh bh’nơơn pa chô c’la đay căh choom g’đech, đhr’năng pa têệt pa zưm đhanuôr vel bhươl căh lâh nhâm mâng. Bêl đêêc, đong ngai ma nuyh đêêc k’rang, ha rêê ha ngai ma nuyh đêêc bhrợ, bhrợ căh liêm pr’ặt tr’nớt vel  bhươl. Acoon ma nuyh ta luôn ặt tớt lâng bơr cr’noọ pr’chăp: liêm lâng mốp. Văn hóa zooi pa liêm pr’ặt tr’mông, cr’nọo pr’chăp ting c’lâng ta nih lâh, t’vaih pr’đơợ pr’ặt tr’mông vel bhươl liêm cra lâh mơ.”

Ting cơnh pr’lêy âng Kiến trúc sư, t’cooh Hoàng Thúc Hào, Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam moon: bh’nơơn đăh vel bhươl t’mêê năc chô đăh bấc cr’nọo bh’rợ đơ bhlầng. Cr’chăl tước đâu năc pa ghit ooy bh’nơơn bh’rợ đanh mâng. Năc cơnh đăh c’lâng p’rang vel bhươl, tơơm n’loong, mặt đác, k’ruung tâm… đhơ lêy ơy loih ha dợ năc đoo dưr vaih loom ta nih liêm âng ma nuyh Việt hêê. Jưah lâng đêêc, đhr’năng đô thị hóa dưr vaih ta luôn. Đô thị hóa vel bhươl, ha dang cha mêệt lêy liêm, mặ k’đhơợng lêy rau liêm ma mơ đăh sinh thái năc văn hóa bơơn pa đăn lâng bấc pr’đơợ liêm. Xay moon ghit đăh rau căh liêm coh bhiệc đươi dua cr’noọ bh’rợ bhrợ têng đoọng ha bấc zr’lụ bhrợ têng vel bhươl t’mêê, KTS Hoàng Thúc Hào k’đươi moon: “Đong văn hóa chr’hoong, chr’val, pr’đhang bh’rợ đong cha groong tuh… Đhị đâu pa liêm. Azi k’đươi moon lêy cớ, bhrợ cơnh ooy đoọng vêy k’ra bhầu pr’đhang pác 7-8 zr’lụ văn hóa, ha dợ nắc đoo pr’đhang nhâm mâng, ha dợ rau lơơng năc bhrợ cơnh đơ liêm crêê choom ng’bhr’lậ. Ahêê vêy k’bhuh kiến trúc sư, pazêng ma nuyh bhrợ quy hoạch bấc bhlầng năcc pa bhrợ đhị thành phố ga măc, tu đhị đêêc  vêy hợp đồng kinh tế, dzợ pazêng zr’lụ vel bhươl, doó ngai k’dua kiến trúc sư. Năc đoo bài toán k’rong pazêng, pazêng rau lêy pa liêm coh pr’đhang bh’rợ./."

Giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa trong xây dựng nông thôn mới

Qua hơn 10 năm triển khai, Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới được đánh giá đã đạt được thành tựu “to lớn, toàn diện và có tính lịch sử”. Bộ mặt nông thôn ngày càng khang trang, tiện ích xã hội được nâng lên, thu nhập người dân cải thiện dần. Tuy nhiên cũng thật trăn trở khi những tiêu chí xây dựng nông thôn mới đang làm mất đi giá trị văn hóa; hay sự “sao chép” thiếu chọn lọc khiến cho làng cao lên, làng to ra, nhưng con người lại dần xa nhau. Vậy xây dựng nông thôn mới phải làm gì để hướng đến mục tiêu người làng quê trân quý những giá trị truyền thống cha ông để lại và giúp con người sống tử tế, an bình và văn minh hơn.

Những ngôi nhà sàn của người Thái ở Sơn La, ngôi nhà trình tường của người Tày, Nùng ở Lạng Sơn, người Hà Nhì ở Lào Cai hay những ngôi nhà của người Mông ở Lạng Sơn, Sơn La,… có kết cấu tường ấm vào mùa đông, mát về mùa hè và gắn kết tri thức liên quan đến thờ cúng, văn hóa. Tuy nhiên, những ngôi nhà này được xem là chưa đạt chuẩn trong xây dựng nông thôn mới. Nhiều hộ gia đình còn được vận động để phá bỏ ngôi nhà truyền thống để xây dựng những ngôi nhà đạt tiêu chuẩn 3 cứng (tường cứng, mái cứng, sàn cứng) khiến cho các ngôi nhà truyền thống mang theo tất cả tri thức bản địa, tri thức dân gian của các tộc người có nguy cơ mất dần.

Với 1 chương trình được triển khai sâu rộng như nông thôn mới thì việc cứng hóa và hiểu sai như vậy thì vô cùng nguy hiểm. Tâm huyết với văn hóa nông thôn, bà Nguyễn Thị Phương Châm, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hoá, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam cho rằng: Ở đây, nguồn lực văn hóa chưa được hiểu đúng, đủ, vì thế chưa sử dụng văn hóa tốt nhất cho phát triển:“Các hiện tượng văn hóa ở nông thôn, chúng ta dùng tiêu chí, dùng con mắt của con người đương đại nhìn vào và cho rằng đấy là lạc hậu, chậm phát triển. Điều đó rất đáng phải loại bỏ. Thực ra các hiện tượng văn hóa đó, khi đã được vận hành trong đời sống xã hội của nười nông dân, tức là đã vô cùng có ý nghĩa đối với đời sống của họ. Từ con mắt của những người nông dân chúng ta sẽ thấy đấy là nguồn lực phát triển. Văn hóa truyền thống chưa bao giờ cản trở gì phát triển, chỉ có phát triển không sử dụng được tốt nhất nguồn lực văn hóa cho mình mà thôi”.

Trước thực tế này, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Lê Minh Hoan cảm thấy trăn trở trước sự “sao chép” thiếu chọn lọc. Chỉ ra thực tế khi đi xa lâu ngày trở về, nhiều người bỗng thấy lạ mà hình như quen, ngỡ quen mà sao thấy lạ. Thấy thiếu điều gì đó đã ăn sâu vào tâm thức. Nhiều nơi hiện đại hơn, nhưng dường như thô ráp, vô hồn “đồng phục hoá”, lạc lõng với khung cảnh làng quê.

Theo Bộ trưởng Lê Minh Hoan, kiến trúc truyền thống dựa vào phong thổ và văn hoá bản địa. Mỗi địa phương có thiên nhiên khác biệt. Mỗi dân tộc có trầm tích những bản sắc văn hoá riêng. Giờ đây, phố trong làng, vui mừng xen lẫn tiếc nuối. Làng cao lên, làng to ra, nhưng con người lại dần xa nhau:“Khi con người mưu cầu cuộc sống vật chất tốt hơn, thì không tránh khỏi xung đột về lợi ích, tính cố kết cộng đồng dần mất đi. Khi ấy,“đèn nhà ai nấy sáng, ruộng nhà ai nấy làm”, sự so đo, đố kỵ làm rạn nứt tình làng nghĩa xóm. Con người luôn tồn tại hai trạng thái cảm xúc: tích cực và tiêu cực. Văn hoá giúp cân bằng cảm xúc, tạo ra cảm xúc tích cực, hạn chế cảm xúc tiêu cực. Cảm xúc tích cực giúp tạo ra xã hội nông thôn hài hoà”.

Dưới góc nhìn của Kiến trúc sư, ông Hoàng Thúc Hào, Phó Chủ tịch Hội kiến trúc sư Việt Nam cho rằng: thành tựu về nông thôn mới mới chỉ thiên về lượng. Thời gian tới nên chú ý vào chất. Đó là những luận chứng về thẩm mỹ như đường làng, ngõ xóm, cây xanh, mặt nước, dòng chảy… rất đơn giản, nhưng hình thành tình làng nghĩa xóm của người Việt. Bên cạnh đó, bản chất quá trình đô thị là quá trình liên tục. Đô thị hóa nông thôn, nếu kiểm soát tốt, có khả năng tự cân bằng, điều chỉnh về sinh thái thì văn hóa sẽ tiếp cận nhiều nguồn lực. Nhấn mạnh những bất cập trong việc áp dụng mô hình thiết kế điển hình cho nhiều vùng xây dựng nông thôn mới, KTS Hoàng Thúc Hào đề nghị: “Nhà văn hóa huyện xã thôn bản, mẫu nhà chống lũ... Chỗ này điều chỉnh. Chúng tôi đề nghị xem lại, làm sao có hàng nghìn mẫu chia theo 7-8 vùng văn hóa, nhưng đó là mẫu cứng, bên cạnh đó có phần mềm linh hoạt, thay đổi được. Chúng ta có nguồn lực kiến trúc sư, những người làm quy hoạch phần lớn làm việc ở các thành phố lớn, vì ở đó mới có hợp đồng kinh tế, còn ở những vùng nông thôn, không có ai thuê kiến trúc sư cả. Đấy là bài toán tổng thể, những điều cần điều chỉnh trong kiến trúc./."