Hân noo c’loọt đhị bhươn sâm coh vêêl 2, chr’val Trà Linh, thành phố Đà Nẵng r’rộ r’răm p’rá cr’chăng âng lâh k’zệt apêê pa bhrợ. Xoọc đh’rưah lâng apêê bhrợ pa liêm k’tiêc đhị bhươn sâm coh vêêl 2, chr’val Trà Linh (Đà Nẵng), t’cooh Nguyễn Đức Đông moon, choh sâm năc mưy cr’chăl zr’năh k’đhạp. Bil mơ 3 tươc 4 c’moo tơơm vêy gluh vaih pô. Tươc c’xêê 8, c’xêê 9 năc vêy choo pêêh pay p’lêê. P’lêê ủ đợc tươc lưch c’moo năc vêy vaih m’ma đoọng đơơng choh.

Zư lêy sâm cơnh zư lêy k’coon k’tứi. P’răng rơợng bhrợ răng hi dưm, ha dợ boo prưah bhrợ hư zêng bha lâng, năc zâp đhị sâm n’đoo cung vêy chr’tôp cha tôp pa liêm. Xọoc đâu, đoọng zư lêy zr’lụ crâng a’bhưy nâu, đhanuôr Trà Linh xoọc xăl đươi pr’đươi pr’dua liêm crêê lâng môi trường cơnh cram, cr’đêê đoọng cha groong pa liêm. Moon ooy đăh bh’nơơn liêm choom âng râu tr’xăl nâu, t’cooh Nguyễn Đức Đông moon:

“Rrâu liêm choom nâu năc đợ ha y chroo pr’đươi bh’rợ nâu cung bil hư. Ha dợ zâp pr’đươi cơnh nhựa, thùng xốp năc bhrợ căh liêm crêê tươc ooy crâng k’coong tu căh choom bil”.

Zư lêy sâm Ngọc Linh căh mưy zư đợc gen chr’năp coh crâng năc dzợ âng đơơng tươc pr’ăt bh’rợ nhâm mâng đoọng ha đhanuôr coh k’coong ch’ngai. Cr’chăl hanua, bâc chính sách chrooi đoọng k’rơ tơợ Trung ương tươc thành phố Đà Nẵng cơnh zooi m’ma chr’noh, zên k’rong bhrợ lâng đoọng vặ crâng, ơy bhrợ pr’đơợ đoọng đhanuôr k’rêệm loom bhrợ t’bhưah đhị choh.

Hân đhơ cơnh đêêc, đoọng k’lung sâm la lua chr’năp liêm, ooy nâu a’tôh năc lêy bhrợ pa liêm zâp bh’rợ đăh mã số zr’lụ choh lâng moon đoọng đăh địa lú. Xọoc bêl ăt đương, Đà Nẵng ơy vêy mưy cơnh bhrợ liêm choom đoọng bhrợ đhị pa câl: zâp phường trung tâm kết nghĩa lâng mưy chr’val coh da ding k’coong.

Đươi vêy cơnh đêêc, phiên chợ sâm Ngọc Linh zâp c’xêê căh mưy họp coh Trà Linh, ha dợ xoọc đâu ơy chô đhị phường An Hải, đhị dzung poong Rồng. BH’nơơn pr’đươi chr’năp coh crâng k’coong xoọc đâu ơy âng đơơng chô tươc manưih đươi dua coh đô thị. Xay moon ooy đăh râu p’têêt bhrợ nâu, t’cooh Bùi Như Chương - manưih bâc c’moo ăt bhrợ lâng tơơm sâm Trà Linh moon:

“Chr’val Trà Linh kết nghĩa lâng phường An Hải, acu lêy nâu đoo năc mưy pr’đơợ liêm choom đoọng đợ apêê choh sâm. Đhanuôr acoon coh lâng apêê ăt coh trung tâm thành phố cung vêy pr’đơợ đoọng lêy, đươi sâm Ngọc Linh. Manưih choh sâm cung vêy đhị pa câl têêm ngăn đoọng pa dưr sâm Ngọc Linh, năc tơơm za nươu chr’năp ha c’rơ tr’mung acoon manưih”.

Tơợ đợ bhươn sâm coh da ding k’coong, zâp doanh nghiệp xoọc t’bhlâng âng đơơng Sâm Ngọc Linh gluh lươt bâc ooy. Hân đhơ cơnh đêêc, đoọng moot ooy thị trường bha lang k’tiêc, năc lêy vaih mã số zr’lụ choh năc vêy choom âng đơơng.

Lâng doanh nghiệp, nâu đoo căh năc mưy bh’rợ xuất khẩu, năc dzợ c’lâng đoọng p’căh ghit râu chr’năp cr’van âng Việt Nam tươc lâng pr’zợc coh bha lang k’tiêc. Đh’rưah lâng nâu, bhiệc bhrợ liêm nhâm p’têêt pa zưm âng doanh nghiệp lâng đhanuôr choh sâm năc vêy bhrợ liêm choom bh’rợ âng pa câl, đhanuôr coh k’coong ch’ngai k’rêệm loom đhị pa câl, ha dợ doanh nghiệp lêy cha mêêt liêm choom pr’đươi pr’dua liêm sạch.

Rơơm zâp cơ quan chức năng đơơh trưah bhlêh đợ đhị k’đoong đăh pháp lý nâu đoọng bhrợ c’lâng ha sâm nâu gluh ooy k’tiêc k’ruung lơơng, t’cooh Nguyễn Đức Ánh, Giám đốc Công ty Cổ phần Sâm Việt Linh moon:

“Xọoc đâu dzợ lưm k’đhạp đăh mã số zr’lụ choh đoọng pa câl ooy k’tiêc k’ruung lơơng. Ooy cr’chăl nâu a’tôh, acu cung rơơm bộ, ban, ngành bhrợ bha ar pa tơ đoọng tơơm sâm Ngọc Linh, cung năc pr’đươi cr’van coh Việt Nam gluh ooy thị trường bha lang k’tiêc”.

Zư đợc m’ma chr’năp năc mưy c’lâng bh’rợ tr’nơợp. Đọong đhanuôr coh k’coong ch’ngai ăt bhrợ đanh lâng crâng sâm Ngọc Linh, bh’rợ bha lâng năc lêy têêm ngăn pr’ăt tr’mung lâng bhrợ mưy đhị n’juông p’têêt bhrợ nhâm mâng.

Đoọng bhrợ pa liêm bh’rợ nâu, zâp đăh zên prặ tơợ xa nay bh’rợ k’tiêc k’ruung lâng zâp dự án tơơm za nươu xoọc vêy pa dưr k’rơ đoọng chrooi c’rơ ha đhanuôr. Chr’năp bha lâng âng zên nâu năc zooi đhanuôr tơợp bhrợ cha lâng pa dưr bh’rợ k’âng k’đơơng âng đợ apêê bâc ngai chăp coh vêêl đông.

Ghit lêy cơnh đhị chr’val Trà Linh, chính quyền xoọc bhrợ bhrơợng k’rơ k’đươi moon đhanuôr zư lêy gen sâm nâu, oó đơơng m’ma căh liêm crêê đăh lơơng moot choh. Lâh mơ, chr’val lêy bhrợ pa dưr liêm đơơh mưy Hội doanh nghiệp sâm Ngọc Linh đoọng bhrợ pa noong p’têêt âng zâp pr’loọng đông, hợp tác xã lâng doanh nghiệp. Moon ghit lâh mơ ooy đăh râu t’bhlâng bhrợ đoọng đh’rưah pa dưr pa xơc pr’ăt tr’mung, t’cooh Trịnh Minh Hải, Chủ tịch Ủy ban nhân dân chr’val Trà Linh moon:

“Xọoc đâu, bhiệc pa dưr pa xơc sâm lâng tơơm za nươu coh vêêl đông chr’val bâc bhlâng. Chr’val Trà Linh rơơm vêy bhrợ mưy đhị tang chi ơh ha doanh nghiệp; nâu đoo năc pr’đơợ đoọng p’têêt zâp apêê lươt câl đh’rưah liêm, hân đhơ zâp apêê pr’loọng căh cậ hợp tác xã, đoọng đh’rưah ting zooi đoọng đăh bhrợ cha, chrooi pa xoọng pa dưr chr’val Trà Linh”.

Bh’rợ zr’nưm thành phố Đà Nẵng tươc c’moo 2050, lêy chô tươc c’moo 2075, năl ghit sâm Ngọc Linh năc đoo tơơm chr’noh bha lâng âng zâp zr’lụ tơơm za nươu, pa zưm lâng zư lêy m’ma, bhrợ pa dưr thương hiệu lâng pa dưr pa xơc n’juông chr’năp. T’cooh Hồ Quang Bửu, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng moon, nâu đoo năc pr’đơợ chr’năp đoọng thành phố ting bhr’dzang bhrợ pa dưr trung tâm công nghiệp tơơm za nươu âng k’tiêc k’ruung:

“Pr’đoọng bhlâng, t’mêê đâu vêy Kết luận 68 âng Tổng Bí thư bêl bhrợ bhiệc lâng Bộ Y tế. Nâu đoo năc mưy bhr’dzang liêm chr’năp, cơnh mưy pr’đơợ bh’rợ t’mêê đoọng ha ngành za nươu Việt Nam. Đà Nẵng pr’đoọng bêl vêy Quyết định 463 đăh trung tâm công nghiệp za nươu k’tiêc k’ruung. Xọoc đâu, Bộ Y tế xoọc t’bhlâng zooi đoọng thành phố, lâng azi cung xoọc k’đươi moon Sở Y tế đơơh hân bhrợ pa dưr c’lâng bh’rợ, đề án liêm ghit, crêê cơnh đhr’năng la lua, pr’đơợ bh’rợ âng Việt Nam ting cơnh k’đươi moon âng Trung ương”.

Zâp dự án, dự án k’tứi đăh tơơm za nươu đh’rưah lâng zên tơợ xa nay bh’rợ k’tiêc k’ruung năc vêy chrooi pa xoọng bhrợ đhị za nươr nhâm mâng đanh đươnh đoọng đhanuôr coh k’coong ch’ngai zư lêy gen chr’năp, pa dưr pa xơc pr’ăt bh’rợ lâng ăt pa zưm bhrợ lâng crâng k’coong. Tơợ đợ cr’liêng sâm zư pa dưr, ươm choh coh đâu xoọc nâu cơy, mưy n’juông chr’năp âng za nươu liêm nhâm vêy r’dợ dưr vaih, bêl râu liêm chr’năp âng đhanuôr lươt đh’rưah lâng bhiệc zư lêy crâng./.

GIỮ SÂM NGỌC LINH QUÝ, MỞ SINH KẾ BỀN VỮNG CHO ĐỒNG BÀO MIỀN NÚI ĐÀ NẴNG

Được xem là “quốc bảo” của Việt Nam, sâm Ngọc Linh có giá trị lớn nhưng hành trình từ vườn sâm trên núi đến thị trường vẫn còn những nút thắt. Nhiều cơ chế, chính sách đang mở đường, nhưng làm sao giữ giống quý, bảo vệ rừng, tạo đầu ra ổn định để người trồng sống được bằng cây sâm và đưa dược liệu quý vươn tầm quốc tế vẫn là bài toán lớn. Các dự án, tiểu dự án về dược liệu cùng nguồn lực từ Chương trình mục tiêu quốc gia sẽ góp phần tạo chỗ dựa lâu dài để người dân vùng cao bảo tồn nguồn gen quý, phát triển sinh kế và gắn bó với rừng

Mùa thu hạt, vườn sâm ở thôn 2, xã Trà Linh, thành phố Đà  rộn ràng tiếng nói, tiếng cười của hơn chục nhân công. Đang cùng nhân công làm đất tại vườn sâm ở thôn 2, xã Trà Linh (Đà Nẵng), ông Nguyễn Đức Đông cho biết, trồng sâm là cả một quá trình kỳ công. Phải mất 3 đến 4 năm cây mới ra hoa. Tới tháng 8, tháng 9 mới thu được hạt. Hạt phải ủ đến cuối năm mới thành cây giống để đem trồng.

Chăm sâm như chăm con mọn. Nắng gắt làm cháy lá, mưa sương làm dập thân, nên luống sâm nào cũng phải có mái che cẩn thận. Hiện nay, để bảo vệ vùng lõi rừng nguyên sinh, bà con Trà Linh đang chuyển sang dùng vật liệu thân thiện với môi trường như tre, nứa để che chắn.Nói về hiệu quả của sự thay đổi này, ông Nguyễn Đức Đông chia sẻ:

“Sự hiệu quả và ưu điểm là sau này, vật liệu sẽ mục và tự phân hủy. Còn các vật liệu như nhựa, khe nhựa và thùng xốp sẽ ảnh hưởng đến môi trường rừng vì không thể tự phân hủy”.

Bảo tồn sâm Ngọc Linh không chỉ giữ lại nguồn gen quý dưới tán rừng mà còn mang đến sinh kế bền vững cho đồng bào vùng cao. Thời gian qua, nhiều chính sách tiếp sức từ Trung ương đến thành phố Đà Nẵng như hỗ trợ cây giống, vốn đầu tư và cho thuê môi trường rừng, đã tạo bệ phóng để bà con yên tâm mở rộng vùng trồng.

Dù vậy, để củ sâm thực sự vươn xa, con đường phía trước vẫn cần hoàn thiện các thủ tục về mã số vùng trồng và chỉ dẫn địa lý. Trong lúc chờ đợi, Đà Nẵng đã có một cách làm linh hoạt để tự tạo đầu ra: mỗi phường trung tâm kết nghĩa với một xã vùng núi.

Nhờ đó, phiên chợ sâm Ngọc Linh hằng tháng không chỉ họp ở Trà Linh, mà nay đã về tận phường An Hải, ngay chân cầu Rồng. Sản vật đại ngàn giờ đây được đưa đến tận tay người dân đô thị. Đánh giá về nhịp cầu nối này, ông Bùi Như Chương – người nhiều năm gắn bó với cây sâm Trà Linh, cho biết:

“Xã Trà Linh kết nghĩa với phường An Hải, tôi thấy đây là một điều kiện rất tốt cho những người trồng sâm. Người đồng bào và người ở tại trung tâm thành phố cũng có điều kiện để chiêm ngưỡng, thụ hưởng cây sâm Ngọc Linh. Người trồng sâm thì cũng có đầu ra ổn định để phát triển cây sâm Ngọc Linh, là cây dược liệu phục vụ sức khỏe con người”.

Từ những vườn sâm trên núi, các doanh nghiệp đang nỗ lực đưa sâm Ngọc Linh vươn ra biển lớn. Thế nhưng, để bước vào thị trường quốc tế, "tấm vé thông hành" bắt buộc phải có là mã số vùng trồng.

Với doanh nghiệp, đây không chỉ là thủ tục xuất khẩu, mà còn là cách để khẳng định giá trị "quốc bảo" Việt Nam với bạn bè thế giới. Song song đó, việc thắt chặt liên kết giữa doanh nghiệp và đồng bào trồng sâm sẽ giải quyết trọn vẹn bài toán cung - cầu: bà con vùng cao yên tâm đầu ra, còn doanh nghiệp chủ động được nguồn nguyên liệu chuẩn sạch.

Mong mỏi các cơ quan chức năng sớm gỡ khó điểm nghẽn pháp lý này để mở đường cho sâm ngoại xuất, ông Nguyễn Đức Ánh, Giám đốc Công ty Cổ phần Sâm Việt Linh chia sẻ:

“Hiện giờ là ở đây là mình còn vướng cái mã số vùng trồng để xuất khẩu ra nước ngoài. Trong thời gian tới, tôi cũng mong rằng các bộ, ban, ngành thực hiện thủ tục để cây sâm Ngọc Linh, cũng là quốc bảo ở Việt Nam, ra thị trường quốc tế”.

Giữ được giống quý mới chỉ là bước đầu. Để bà con vùng cao gắn bó dài lâu với rừng sâm Ngọc Linh, bài toán cốt lõi là phải bảo đảm sinh kế và tạo ra một chuỗi liên kết sản xuất vững chắc.

Nhằm giải bài toán này, các nguồn lực từ Chương trình mục tiêu quốc gia và các dự án dược liệu đang được đẩy mạnh để tiếp sức cho đồng bào. Trọng tâm của dòng vốn này là hỗ trợ bà con khởi nghiệp và phát huy vai trò dẫn dắt của những người có uy tín trong bản làng.

Cụ thể tại xã Trà Linh, chính quyền đang quyết liệt vận động người dân bảo vệ nguồn gen sâm gốc, tuyệt đối không đưa giống lai tạp vào vùng trồng. Đặc biệt, xã chủ trương sớm thành lập một Hội Doanh nghiệp sâm Ngọc Linh để làm cầu nối giữa các hộ gia đình, hợp tác xã và doanh nghiệp. Nói rõ hơn về quyết tâm liên kết để cùng nhau phát triển kinh tế, ông Trịnh Minh Hải, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Trà Linh cho biết:

“Hiện nay, việc phát triển cây sâm và dược liệu trên địa bàn xã là rất lớn. Xã Trà Linh mong muốn tạo một sân chơi cho doanh nghiệp; đây là cơ hội để kết nối các tư thương với nhau, kể cả các nhóm hộ hoặc hợp tác xã, nhằm cộng đồng cùng hỗ trợ nhau trong việc phát triển kinh tế, góp phần xây dựng xã Trà Linh”.

Quy hoạch chung thành phố Đà Nẵng đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075, xác định sâm Ngọc Linh là cây chủ lực của các vùng dược liệu, gắn với bảo tồn nguồn gen, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và phát triển chuỗi giá trị. Ông Hồ Quang Bửu, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng cho rằng, đây là nền tảng quan trọng để thành phố từng bước hình thành trung tâm công nghiệp dược liệu quốc gia.

“Rất may mắn, vừa qua có Kết luận 68 của Tổng Bí thư khi làm việc với Bộ Y tế. Đây là một bước nhận định rất quan trọng, giống như một trang sử mới cho ngành dược liệu Việt Nam. Đà Nẵng rất may mắn khi có Quyết định 463 về trung tâm công nghiệp dược liệu quốc gia. Hiện nay, Bộ Y tế đang hỗ trợ thành phố rất nhiều, và chúng tôi cũng đang chỉ đạo Sở Y tế khẩn trương xây dựng kế hoạch, đề án, chương trình cụ thể, đáp ứng đúng thực tế, nền tảng của Việt Nam theo chỉ đạo của Trung ương”.

Các dự án, tiểu dự án về dược liệu cùng nguồn lực từ Chương trình mục tiêu quốc gia sẽ góp phần tạo chỗ dựa lâu dài để người dân vùng cao bảo tồn nguồn gen quý, phát triển sinh kế và gắn bó với rừng. Từ những hạt sâm được nâng niu, ươm trồng giữa đại ngàn hôm nay, một chuỗi giá trị dược liệu bền vững có thể dần hình thành, khi lợi ích của người dân song hành với việc gìn giữ rừng./.