Lìa nắc đh’nớc âng zr’lụ ắt cóh zr’lụ n’đắh Tây Nam tỉnh Quảng Trị, âng chr’hoong Hướng Hoá, pazêng vêy apêê chr’val Thanh Thuận, Hương Lộc, A Xing, A Túc, Xy, A Dơi lâng Pa Tầng. Đhanuôr cóh đâu bấc bhlâng nắc đhanuôr Vân Kiều lâng Pa Cô.

Đh’rứah lâng prang k’tiếc k’ruung, Quảng Trị xoọc dưr váih lâng ting ắt đh’rứah lâng bha lang k’tiếc. cóh đêếc, pa dưr kinh tế nắc đợ rau chr’nắp pa bhlâng lâng đơớh hân. Hân đhơ cơnh đêếc, nắc ng’bhrợ têng cơnh ooy đoọng pa dưr kinh tế nhâm mâng đoọng ha y chroo lâng pa bhlâng nắc đoọng ha pr’ắt tr’mông âng acoon manuýh, rau đêếc nắc xa nay cắh vêy buôn ng’xay bhrợ. Lấh 10 c’moo ahay, prá xay tước ooy zr’lụ Lìa zập ngai công k’noọ tước ooy zr’lụ zr’nắh k’đháp, ch’ngai bha dắh, nắc nâu cơy, t’nơơm cao su, t’nơơm cà phê, chr’nắp bhlâng nắc t’nơơm arong chắt váih prang da ding k’coong, ha rêê đhuốch cóh zr’lụ Lìa, doọ dzợ dưr váih đhăm k’tiếc la nguáh la bam.

 Ting cơnh a noo Hồ Văn Nhêng, muy cha nắc đhanuôr Vân Kiều bhrợ cha choom cóh Pa Tầng, chr’hoong Hướng Hoá, tỉnh Quảng Trị nắc xa nay bhrợ cha la lua âng đhanuôr prang zr’lụ Lìa nắc ng’xay tơợ t’ngay đông máy bhrợ têng a rong Hướng Hoá mót pa bhrợ. H Văn Nhêng xay truíh đoọng ha azi xơợng, cắh mơ đanh, a noo lâng bấc ta đhâm n’lơơng lướt bhrợ cha cóh bấc zr’lụ, lứch đhị crâng da ding nắc tước ooy k’tiếc Lào đoọng ta bơơn tr’mông, hân đhơ cơnh đêếc pr’ắt tr’mông pa bhlâng zr’nắh xr’dô, muy c’moo ha ul tước 9-10 c’xêê, đhanuôr cóh zr’lụ Lìa ta luôn cha a rong, p’niên, manuýh t’coóh ta ha ma oom oóch tu ha ul. A rong nắc t’nơơm chr’nóh bha lâng, nắc t’nơơm tr’mông bha lâng cóh đâu, ha dzợ cắh ơy ngai choom t’váih cr’van tơợ t’nơơm arong n’nâu. Nắc, pazêng rau xa nay dưr tr’xăl ngoọ cơnh lang bh’lêê. T’nơơm arong ơy đơơng âng Hồ Văn Nhêng đh’rứah lâng k’ha riêng pr’loọng đong cóh zr’lụ Lìa dưr k’van k’bhộ. A noo Hồ Văn Nhêng xay moon:

Tơợ lang k’conh pa bhướp, apêê đoo cắh bhrợ ruộng ha roo. Cóh đâu apêê đoo đhiệp tal crâng bhrợ ha rêê, bhrợ muy c’moo nắc lơi, lướt tal ooy lơơng. Ha dang ha roo bil hân noo nắc doọ rau. Nâu cơy chóh a rong nắc tr’xăl bấc pa bhlâng. pr’loọng đong hân đoo lứch vêy a rong, pr’loọng đong hân đoo công k’bhộ ngăn, bhui har.

K’tiếc k’bunh cóh zr’lụ Lìa liêm pa bhlâng đoọng ha t’nơơm a rong, cơnh lơơng cậ t’nơơm n’nâu nắc t’nơơm chr’nóh crêê lâng đhr’năng pa bhrợ dzợ bấc rau cắh liêm choom âng đhanuôr acoon cóh, tu cơnh đêếc nắc ng’choom moon nâu đoo nắc t’nơơm chr’nóh t’bil ha ul pa xiêr đharứt đơớh. Cóh đêếc 4.500 hecta a rong âng prang zr’lụ nắc chr’val Pa Tầng dzợ tước lấh 600 hecta, cr’noon hân đoo vêy bấc k’tiếc chóh a rong nắc zr’lụ n’nắc m’bứi pr’loọng đong đharứt. đhăm chóh arong cóh zập c’moo nắc công dưr bấc lấh mơ ting cơnh boóp p’rá âng t’coóh Ăm May, Chủ tịch UBND chr’vap Pa Tầng prá:

Đhăm chóh bhrợ a rong cóh zập c’moo nắc dưr bấc. tơợ 400 tước 600 hecta cóh prang chr’val Pa Tầng. tơợ bêl vêy t’nơơm arong nắc pr’loọng đong hân đoo công ơy bơơn câl ti vi, xe máy.

Lâng bh’rợ t’bhlâng k’rong bhrợ pa dưr t’nơơm a rong, đơơng âng ooy đong máy bhrợ têng a rong Hướng Hoá, chr’nắp âng hàng hoá tơợ t’nơơm arong nắc chô đơơng zập c’moo 100 tỷ đồng đoọng ha lấh 3 r’bhâu pr’loọng đong đhanuôr Vân Kiều lâng Pa Cô cóh zr’lụ Lìa. Đhanuôr cóh zr’lụ Lìa dưr k’van đươi vêy t’nơơm a rong. Câu lạc bộ k’ha riêng ức nắc vêy tước muy ha riêng manuýh ting pấh.

Rau choom moon, bh’rợ chóh arong t’bhứah cóh zr’lụ Lìa dzợ u váih, tỵ cơnh xa nay bh’rợ ty đanh. Ting n’nắc, đhanuôr t’bhlâng bhrợ t’bhứah xăl chu ng’chóh ta luôn muy đhị, k’rong bhrợ ooy kỹ thuật lâng xăl m’ma. Xoọc đâu cóh prang zr’lụ Lìa vêy k’dâng 20% đhăm arong bơơn đươi chính sách zúp zooi phân bón lâng pa choom bh’rợ chóh, zư lêy âng đong máy bhrợ têng arong Hướng Hoá. Rau xa nay xay moon nắc: Cơnh đêếc nắc đợ đhăm ha mơ dzợ nắc cơnh ooy ha dang cắh vêy ta đoọng phân bín lâng đươi dua bh’rợ chóh chr’nóh rau lơơng?

Lâng nâu cơy nắc boóp p’rá ta ơơi pa chô:

L’lăm ahay chóh arong bơơn pay pa chô mơ 50 ức. Nâu cơy lơi cắh dzợ chóh đớc băn t’rị, băn c’roóc tu k’tiếc mốp cắh dzợ choom chóh chr’nóh hân đoo. Kiêng chóh arong nắc lướt chóh đhị lơơng.

Rau đêếc nắc boóp p’rá âng t’coóh bhươl Ăm A Dừn ắt cóh cr’noon Xà Tuông, chr’val Pa Tầng. pr’loọng đong âng Ăm A Dừn vêy tước 3 hecta k’tiếc chóh arong, nắc ơy lơi 3 c’moo n’nâu cắh dzợ chóh bhrợ, tu k’tiếc mốp.

Đhị đhr’năng n’nắc, t’coóh xa nay phòng NN lâng pa dưr pa xớc chr’hoong Hướng Hoá prá xay n’hâu? T’coÓh Hồ Quốc Trung, phó trường phòng NN lâng pa dưr pa xớc bhươl cr’noon chr’hoong Hướng Hoá prá:

Đhị đhr’năng cơnh đêếc, azi ơy p’too moon đhanuôr nắc chóh bhrợ đhị đhăm ơy vêy ta quy hoạch đoọng pa dưr rau liêm choom. Xoọc đâu đông máy arong lâng đơn vị ơy bhrợ têng lớp pa choom ooy kỹ thuật chóh bhrợ arong đhị muy đhăm k’tiếc. Trung tâm khuýên nông lâng đông máy arong ơy bhrợ muy bơr lớp đoọng ha đhanuôr chóh bhrợ. T’nơơm arong nắc t’nơơm vêy bấc chất dinh dưỡng, ha dang cắh chóh bhrợ muy đhị, cắh t’bhlâng k’rong bhrợ nắc rau liêm choom cóh c’moo t’tun xiêr lấh mơ lâng c’moo l’lăm lâng k’tiếc ting t’ngay nắc bil dinh dưỡng. Ooy n’đắh k’đhơợng lêy nhà nước, azi ta đang moon đhanuôr bêl chóh nắc lêy chóh bhrợ muy đhị lâng nắc ng’đớc phân đoọng zư nhâm mâng rau liêm choom.

Cơnh đêếc, c’lâng xa nay nắc vêy, bh’rợ công vêy, hân đhơ cơnh đêếc đoọng xa nay lâng bh’rợ n’nắc tước ooy đhanuôr lâng ooy t’nơơm arong nắc công zr’nắh k’đháp, vêy cơnh cậ nắc cắh liêm choom, cơnh boóp p’rá xay moon nâu cơy âng t’coóh Hồ A Dược- Chủ tịch UBND chr’val A Xing:

Pazêng bh’rợ họp, hội thảo công cơnh pazêng lớp pa choom âng xa nay bh’rợ k’tiếc k’ruung, âng c’bhúh phi chính phủ ooy bh’rợ bón phân đoọng ha t’nơơm a rong đoọng ha đhanuôr cóh chr’val, cóh bhươl cr’noon nắc pa bhlâng, hân đhơ cơnh đêếc bêl bhrợ têng cắh cơnh cr’noọ, tu đhanuôr cắh tộ bhrợ têng. apêê đoo vêy zên cóh têy nắc apêê đoo cắh k’noọ ooy bh’rợ câl phân bón đoọng ha t’nơơm a rong, nắc apêê đoo k’noọ tước đươi dua zên n’nắc ooy bh’rợ rau lơơng, cơnh câl ch’néh cha. Câl phân bón đoọng ha t’nơơm a rong, bh’rợ n’nắc lâng apêê đoo nắc bấc bh’rợ, bấc cơnh c’nắt bh’rợ nắc apêê đoo cắh chêếc k’rang tước.

Zr’lụ Lìa xang lấh 10 c’moo pa dưr t’nơơm a rong xoọc ắt đhị đhr’năng dưr váih muy k’tiếc k’goóh. Prang 8 chr’val zr’lụ Lìa cắh dzợ bơơn lêy da ding hân đoo vêy pr’hom t’viêng âng t’nơơm n’loong crâng. Xăl ooy đêếc, nắc đợ da ding a rong. A rong nắc ơy bhrợ ha đhanuôr cóh đâu dưr váih manuýh k’van k’bhộ, hân đhơ cơnh đêếc môi trường ắt mamông âng đhanuôr nắc đharứt pa bhlâng.

Xa nay đác ộm nha nhự, pa hư crâng bấc bhrợ ha đác ngầm công xrêết cắh muy cóh zr’lụ apêê chr’val Pa Tầng A, A Dơi nắc cóh prang zr’lụ Lìa công váih đhr’năng n’nâu. T’coóh Hồ A Dược, Chủ tịch UBND chr’val A Xing prá:

Bêl l’lăm ahay đác cóh A Xing công z’zăng bấc, crâng công bấc. Ha dzợ tơợ bêl pa dưr kinh tế xã hội, pa bhlâng nắc đong máy a rong, đhanuôr lêy chóh a rong vêy đợ rau liêm choom trực tiếp, bhrợ t’váih thu nhập ha đhanuôr nắc tước nâu cơy apêê đoo bhrợ c’la pazêng đhăm k’tiếc đoọng chóh a rong, pa hư crâng, k’tiếc mốp bấc pa bhlâng.

Gít nắc, đhăm chóh a rong dưr bấc lâng bhrợ rau cắh liêm crêê ooy crâng, lâng môi trường êếh dzợ k’nặ dưr váih nắc dưr váih la lua đhị zr’lụ Lìa lâng bấc vel đong n’lơơng cóh zr’lụ da ding k’coong Hướng Hoá, tỉnh Quảng Trị./.

Câu chuyện cây sắn ở vùng Lìa

Lìa là tên gọi vùng đất nằm về phía Tây Nam tỉnh Quảng Trị, thuộc huyện Hướng Hoá, bao gồm các xã Thanh, Thuận, Hướng Lộc, A Xing, A Túc, Xy, A Dơi và Pa Tầng. Dân cư ở đây phần lớn là đồng bào dân tộc thiểu số Vân Kiều và Pa Cô.

Cùng với cả nước, Quảng Trị đang trên đà phát triển và hội nhập quốc tế. Trong đó, phát triển kinh tế là điều vô cùng quan trọng và cần thiết. Tuy nhiên, phải làm sao để phát triển kinh tế mang tính bền vững cho tương lai và nhất là cho môi trường sống của con người, đó là một vấn đề không hề dễ giải quyết. Hơn 10 năm trước, nói đến vùng Lìa, ai cũng nghĩ đến một vùng heo hút, khó khăn, nhưng giờ đây, cây cao su, cây cà phê, đặc biệt là khi cây sắn phủ kín những triền đồi, nương rẫy thì vùng Lìa không còn là vùng đất hoang vắng nữa.

 Theo anh Hồ Văn Nhêng, một nông dân Vân Kiều sản xuất giỏi ở Pa Tầng, huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị thì sự “lạc nghiệp” thật sự của người dân toàn bộ vùng Lìa phải tính từ ngày Nhà máy chế biến tinh bột sắn Hướng Hóa đi vào hoạt động. Hồ Văn Nhêng kể cho chúng tôi nghe rằng, cách đây chưa lâu, anh và nhiều thanh niên trai tráng khác phải lặn lội khắp nơi, hết rừng sâu núi thẳm, sang tận đất Lào kiếm sống mà cuộc đời vẫn vô cùng cơ cực, một năm thiếu đói đến 9 - 10 tháng, người dân vùng Lìa phải ăn sắn ăn măng trừ bữa, trẻ con, người già kiệt sức vì đói. Sắn là cây trồng chủ lực, là cây lương thực quan trọng ở đây, nhưng chưa ai có thể làm giàu từ cây sắn. Và rồi, mọi chuyện đã đổi thay một cách thần kỳ. Cây sắn đã đưa Hồ Văn Nhêng cùng hàng trăm hộ gia đình vùng Lìa lên hàng triệu phú. Anh Hồ Văn Nhêng thổ lộ:

Từ thời ông cha, họ không làm ruộng nước. Ở đây họ chỉ phát rẫy, làm một năm rồi bỏ, đi phát chỗ khác.  Nếu lúa không được mùa thì không có chi. Bây giờ trồng sắn thì thay đổi rất nhiều. Nhà nào cũng có sắn, nhà nào cũng ấm no, hạnh phúc.

 Đất đai vùng Lìa rất thích hợp với cây sắn, mặt khác đây là loại cây trồng phù hợp với thói quen canh tác còn nhiều hạn chế của bà con dân tộc ít người, nên có thể nói đây cũng là cây trồng xóa đói giảm nghèo nhanh chóng. Trong số  4.500 ha sắn của cả vùng thì xã Pa Tầng có đến hơn 600 ha, bản nào, thôn nào có nhiều đất trồng sắn thì nơi đó ít hộ nghèo. Diện tích trồng sắn cũng vì thế mà tăng lên hàng năm như lời ông Ăm May, Chủ tịch UBND xã Pa Tầng chia sẻ:

Diện tích sắn hàng năm đều tăng. Từ 400 lên 600 ha trên địa bàn xã Pa Tầng. Từ khi có cây sắn thì nhà nào cũng sắm được ti vi, xe máy.

Với việc chú trọng đầu tư phát triển cây sắn, cung cấp nguyên liệu cho Nhà máy chế biến tinh bột sắn Hướng Hóa, giá trị hàng hoá từ cây sắn đã mang về mỗi năm  100 tỷ đồng cho hơn 3.000 hộ gia đình đồng bào dân tộc Vân Kiều và Pa Cô vùng Lìa. Người dân vùng Lìa đã giàu lên nhờ cây sắn cao sản. “Câu lạc bộ trăm triệu” đã có trên dưới một trăm người tham gia.

Điều đáng nói, canh tác sắn theo hình thức quảng canh vẫn phổ biến ở vùng Lìa như là một sinh kế truyền thống. Theo đó, người dân tập trung đầu tư sức lao động mở rộng diện tích thay vì thâm canh, cải tiến kỹ thuật và chuyển đổi giống. Hiện toàn vùng Lìa có khoảng 20% diện tích sắn được hưởng chính sách hỗ trợ phân bón và hướng dẫn cách trồng, chăm bón của Nhà máy chế biến tinh bột sắn Hướng Hóa. Câu hỏi đặt ra ở đây: Vậy thì số diện tích còn lại sẽ như thế nào nếu không được cung cấp phân bón và ứng dụng các kỹ thuật trồng trọt khác?

Và đây là câu trả lời:

Trước đây trồng sắn thu hoạch được 50 triệu. Bây giờ bỏ hoang nuôi trâu, nuôi bò vì đất xấu không trồng được cây gì.  Muốn trồng sắn thì phải đi phát chỗ khác.

Đó là lời nói của già làng Ăm A Dừn ở bản Xà Tuông, xã Pa Tầng. Gia đình của Ăm A Dừn có đến 3 hec ta đất trồng sắn, nhưng đã phải bỏ hoang từ 3 năm nay vì đất bị bạc màu, thoái hóa.

Trước thực trạng đó, lãnh đạo phòng Nông nghiệp và PTNT huyện Hướng Hóa đã nói gì?  Ông Hồ Quốc Trung, phó trưởng Phòng Nông nghiệp và PTNT huyện Hướng Hóa cho biết:

Trước thực trạng đó, chúng tôi đã khuyến cáo bà con nên thâm canh trên diện tích đã được quy hoạch để tăng năng suất. Hiện nay Nhà máy sắn và đơn vị đã tổ chức các lớp tập huấn về kỹ thuật thâm canh cây sắn. Trung tâm khuyến nông và nhà máy sắn cũng đã mở một vài lớp cho bà con ở vùng nguyên liệu. Cây sắn là cây ăn nhiều chất dinh dưỡng, nếu không thâm canh, không đầu tư thì năng suất năm sau sẽ giảm so với năm trước và đất sẽ ngày càng cạn kiệt chất dinh dưỡng. Về phía quản lý nhà nước, chúng tôi khuyến cáo bà con khi trồng sắn thì phải chú ý thâm canh và phải bón phân để giữ ổn định năng suất.

Như vậy, chủ trương có, giải pháp có, nhưng để chủ trương và giải pháp đó đến được với từng hộ dân, với từng cây sắn thì cũng trầy trật, gian nan, đôi khi không khả thi như lời thú nhận sau đây của ông Hồ A Dược – Chủ tịch UBND xã A Xing:

Các cuộc họp, hội thảo cũng như các lớp tập huấn của chương trình quốc gia, của tổ chức phi chính phủ về việc bón phân cho cây sắn cho bà con ở xã, ở thôn rất nhiều lần nhưng qúa trình thực hiện không như mong muốn, bởi vì bà con không chịu thực hiện. Họ có đồng tiền trong tay thì họ không nghĩ phải mua phân bón cho cây sắn mà họ nghĩ đến việc ăn trực tiếp, như mua gạo ăn luôn. Mua phân bón cho cây sắn, việc đó với họ là tnhiều công việc, nhiều công đoạn nên họ không quan tâm.

Vùng Lìa sau hơn 10 năm phát triển cây sắn đang đứng trước nguy cơ bị sa mạc hóa. Cả 8 xã vùng Lìa không còn tìm thấy một quả đồi nào có màu xanh của cây rừng. Thay vào đó là những rẫy sắn. Sắn đã làm cho người dân nơi đây trở thành triệu phú, nhưng môi trường sống của con người lại “nghèo” đến xơ xác!

Vấn đề nguồn nước bị ô nhiễm, phá rừng nhiều dẫn đến nguồn nước ngầm cũng cạn kiệt không chỉ riêng ở khu vực các xã Pa Tầng, A Dơi mà hầu như cả vùng Lìa cũng gặp phải tình trạng này. Ông Hồ A Dược, chủ tịch UBND xã A Xing cho biết:

Trước đây nguồn nước ở A Xing cũng tương đối nhiều, rừng cũng nhiều. Nhưng từ khi phát triển kinh tế xã hội, nhất là có nhà máy sắn, bà con thấy trồng sắn có lợi ích trực tiếp cho thu nhập của bà con nên đến nay họ làm chủ hết đất đai để trồng sắn, phá rừng nên đất bạc màu rất nhiều.

Rõ ràng, diện tích sắn tăng lên và những tác động tiêu cực đối với rừng, với môi trường không còn là rủi ro mà đã trở thành thực tế hiện hữu tại vùng Lìa và nhiều địa phương khác trên vùng cao Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị./.