Coh đhr’nong k’tứi đhị vêêl Pring, chr’val Nam Giang, xa nul đhr’đhoc đhr’đhêêc ăt dưr đơơr zâp t’ngay. Đhị tr’pang têy z’hai g’lăng âng t’cooh Pơloong Phin, đợ c’năt n’loong âi choom dưr vaih pr’dzoọng ma nưih, achịm abriih, achịm Tring, măt t’ngay lâng bâc x’ră đơơng âng đhr’niêng bh’rợ Cơ Tu. Hăt ngai năl, ađoo pân jưih chăp kiêng cooch booc t’ngay dâu năc tươc lâng bh’rợ tơợ muy g’luh u đoọl.

T’cooh Pơloong Phin truih, bâc c’moo ahay, bêl chr’hoong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam (ty) bhrợ Liên hoa chiing goong, zâp vêêl đong zêng ting pâh tr’thi cooch booc. N’đhơ cơnh đêêc, bêl đêêc coh chr’val Chà Vàl (ty), căh ngai choom cooch booc. Căh bơơn k’đươi ngai choom cooch booc, t’cooh Phin x’ría c’la đay đhưh k’đhơợng bhrợ, n’đhơ căh bool nuôm k’đhơợng chung, phá đoọng cooch booc.“L’lăm ahy, bêl dzợ chr’hoong Nam Giang ty, zâp chi bhrợ Liên hoan văn hóa chiing goong, chr’val k’đươi acu k’đhơợng bhrợ n’đăh cooch booc. Acu lươt chơơc ma nưih choom cooch booc, căh vêy. X’ría acu đhưh bhrợ u. Tr’nơơp bhrợ công k’đhap, căh năl cơnh bhrợ têng. Xang n’năc cu tơơp cooch apêê ba buôn, apêê đoo moon choom hah, tu cơnh đêêc acu t’bhlâng bhrợ”.

Apêê t’ngay tơơp bhrợ căh âi lâh choom. Căh năl cơnh chơơih pay n’loong n’đoo u liêm, căh âi năl cơnh k’đhơợng chung, a chị đoọng cooch booc, zêng u hư ha vooh. Vêy bâc c’năt n’loong ta lơi lưch, bâc tượng năc ăt bhrợ tơợ tr’nơơp. N’đhang công năc tơợ apêê g’luh căh choom n’năc, pr’conh Cơ Tu bh’nhăn t’bhlâng. A đoo pa choom ch’mêêt lêy apêê ngai choom cooch booc, t’mooh zâp ngai vêy choom bhrợ n’đăh đâu, xang năc chô pa choom bhrợ lêy. Zâp chu bhrợ mơ đêêc chu a đoo bơơn pa chô z’hai ha đay.“Xang bâc chu bhrợ, acu bơơn pa chô z’hai bhrợ têng. K’dâng đơc coh a cọ pr’dưr pr’dzoọng âng đay kiêng bhrợ, xră ooy n’loong, xang năc vêy tơơp cooch booc. R’dợ, tơợ apêê bh’nơơn căh âi lâh liêm tươc apêê bh’nơơn zăng choom lêy, c’lâng x’ră ghit lâh. Acu bơơn lêy, chôh bh’rợ cooch booc âng hêê pr’hay bhlâng, bh’nhăn bhrợ bh’nhăn lêy pr’hay, bh’nhăn kiêng bhrợ”.

Tơợ bâc chu p’zay pa choom bhrợ, tơợ bh’rợ bhrợ đoọng u vêy r’dợ tươc vaih loom chăp kiêng. Căh pa đhêy coh bh’rợ cooch booc crêê pr’đhang, t’cooh Phin dzợ chơơc lêy chr’năp âng ting x’ră, ting tượng đoọng zâp tác phẩm zêng pa căh crêê đhr’niêng bh’rợ âng ma nưih Cơ Tu. Tươc nâu câi, Pơloong Phin âi ting pâh bhrợ bâc g’luh bhiêc bhan, pa chăm Gươl lâng apêê bh’rợ chr’năp âng vêêl đong. Đợ bêệ tượng, x’nur căh câ x’ră âng đoo bhrợ chroi đoọng pa liêm zr’lụ ăt ma mông lâng k’đhơợng zư đơc đợ c’leh liêm âng đhr’niêng bh’rợ Cơ Tu.

Cơnh lâng đha nuôr Cơ Tu coh chr’val, Pơloong Phin căh muy năc ma nưih z’hai têy, g’lăng loom năc dzợ ma nưih lưch loom xay moon đoọng ha ngai kiêng pa choom. T’cooh Alăng tài, vêêl Cha Val, chr’val Nam Giang moon:“Anoo Phin năc muy coh hăt ngai choom cooch booc n’loong âng ma nưih Cơ Tu. Tơợ muy c’năt n’loo a đoo choom dưr bhrợ t’vaih đợ pr’dưr pr’dzoọng liêm pr’hay. Acu công kiêng ting pa choom bhrợ, a đoo công lưch loom pa choom đoọng ha cu”.

Ting c’moo c’xêê, tr’pang têy cooch booc âng t’cooh Phin ting t’ngay ting z’hai lâh. N’đhang, râu âng bâc ngai chăp nhêr coh đoo căh muy ăt đhị têy cooch booc, năc dzợ vêy loom chăp kiêng đhr’niêng bh’rợ âng acoon coh đay. Zâp bêl đơp bhrợ muy bh’rợ n’hâu, a đoo zêng đơc bâc cr’chăl pa chăp lêy pa ghit ting x’ră, ting pr’dưr pr’dzoọng đoọng u crêê cơnh đhr’niêng bh’rợ Cơ Tu. Cơnh lâng t’cooh, ma nưih cooch booc căh muy năl booc, cooch năc dzợ choom năl ghit hâu tu aconh abhươp xră t’vaih đợ tượng cơnh đêêc. Năc muy bêl năl chr’năp âng ting c’lâng cooch năc tác phẩm âng đay vêy a lua liêm. T’cooh Phin xay moon:“Cooch booc âng Cơ Tu hêê pr’hay bhlâng, năc xay pa căh pr’ăt tr’mông âng acoon ma nưih. Coh Gươl ahêê bhrợ la lay cơnh, lêy n’jưah liêm pr’hay n’jưah ngăn loom. Ha dợ coh ping xal năc la lay ooh, lêy ch’chriêt, ta u loom. Acu bh’nhăn bhrợ bh’nhăn lêy liêm pr’hay chăp kiêng đợ bh’rợ tr’nêng âng ma nưih hêê. Acu rơơm kiêng apêê p’niên nâu câi p’zay pa choom, đoọng năl chăp kiêng đhr’niêng bh’rợ âng acoon coh đay lâh, ng’cơnh choom bh’rợ văn hóa âng hêê doó choom bil pât”.

Ting t’cooh Brao Tuân, Trưởng phòng Văn hóa – xã hội chr’val Nam Giang, thành phố Đà Nẵng, apêê ngai cơnh Pơloong Phin xooc chroi đoọng chr’năp coh bh’rợ zư đơc lâng pa dưr c’leh liêm âng đha nuôr Cơ Tu. Căh muy bhrợ t’vaih đợ tác phẩm cooch booc, a đoo dzợ pa trơơi loom chăp kiêng chr’năp văn hóa acoon coh đay ha lang t’tun.“Bh’rợ cooch booc âng ma nưih Cơ Tu moon pa zum năc xay pa căh ooy pr’ăt tr’mông, đhr’niêng bh’rợ âng acoon ma nưih. Anoo Phin năc muy coh hăt ngai vêy z’hai choom cooch booc, vêy trách nhiệm lâng pa bhlâng chăp kiêng coh bh’rợ cooch booc âng ma nưih Cơ Tu. Ađoo âi lâng xooc chroi đoọng choom hơnh deh coh bh’rợ zư đơc lâng pa dưr đhr’niêng bh’rợ ty đanh. Năc đoo râu choom chăp hơnh lâng choom pa dưr”.

Tơợ muy chu đơp bhrợ tu vêêl đong căh vêy ngai ting pâh thi cooch booc, t’cooh Pơloong Phin âi ăt bhrợ cooch booc đhị bâc c’moo ha nua. Đợ tác phẩm âng đoo bhrợ căh muy bhrợ pa liêm zr’lụ văn hóa âng ma nưih Cơ Tu năc dzợ chroi p’xoọng tr’pang têy zư đơc đhr’niêng bh’rợ chr’năp pr’hay âng acoon coh đay./.

PƠLOONG PHIN VÀ ĐAM MÊ ĐIÊU KHẮC CƠ TU

Đến với nghề điêu khắc gỗ từ một cơ duyên rất tình cờ, ông Pơloong Phin (51 tuổi) ở thôn Pring, xã vùng cao Nam Giang, thành phố Đà Nẵng đã tự mày mò học hỏi để trở thành một trong số ít người còn gắn bó với nghệ thuật điêu khắc truyền thống của đồng bào Cơ Tu tại địa phương.

Trong căn nhà nhỏ ở thôn Pring, xã Nam Giang, tiếng đục, tiếng búa vẫn đều đặn vang lên mỗi ngày. Dưới đôi bàn tay khéo léo của ông Pơloong Phin, những khúc gỗ tưởng như vô tri đã dần trở thành hình hài con người, muông thú, chim Tring, mặt trời và những hoa văn mang đậm bản sắc Cơ Tu. Ít ai biết rằng, người đàn ông đam mê điêu khắc hôm nay lại đến với nghề từ một cơ duyên rất tình cờ.

Ông Pơloong Phin kể, nhiều năm trước, khi huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam (cũ) tổ chức Liên hoan Âm vang cồng chiêng, mỗi địa phương đều phải tham gia phần thi điêu khắc. Thế nhưng lúc ấy, ở xã Chà Vàl (cũ), hầu như không có ai biết đục đẽo tượng gỗ hay chạm khắc hoa văn truyền thống. Không tìm được người tham gia, ông Phin mạnh dạn nhận làm dù chưa một lần cầm rìu, cầm đục.“Trước đây, khi còn huyện Nam Giang cũ, mỗi lần tổ chức các kỳ liên hoan văn hóa cồng chiêng, tôi được xã giao phụ trách bên mảng điêu khắc. Tôi đi tìm người biết điêu khắc gỗ mà không ra. Buộc tôi phải làm. Mới đầu làm thử hư hết, không ra được hình thù gì. Sau đó, tôi mới nghĩ phải tập từ mấy hình tượng đơn giản, mọi người cũng động viên nên tôi cố gắng làm có sản phẩm để mang thi”.

Những ngày đầu là chuỗi thất bại nối tiếp. Không biết chọn loại gỗ nào phù hợp, chưa hiểu thớ gỗ, chưa quen cách cầm rìu, cầm đục, nhiều sản phẩm vừa làm xong đã nứt, vỡ hoặc hỏng hoàn toàn. Có những khúc gỗ phải bỏ đi, nhiều bức tượng phải làm lại từ đầu. Nhưng cũng chính từ những lần thất bại ấy, người đàn ông Cơ Tu càng thêm quyết tâm. Ông học bằng cách quan sát các nghệ nhân lớn tuổi, hỏi bất cứ ai biết nghề, rồi về tự mày mò, thử đi thử lại. Mỗi lần cầm đục là một lần rút ra thêm nhiều kinh nghiệm.“Sau những lần thất bại, tôi đều rút ra cho mình những kinh nghiệm. Hình dung trong đầu hình hài thế nào, rồi bắt đầu vẽ lên thớ gỗ, sau đó mới bắt đầu đục, đẽo, chạm, trổ. Dần dần, từ những sản phẩm đầu tiên chưa đẹp lắm đến những sản phẩm có những đường nét rõ ràng, có hồn hơn. Tôi bất chợt thấy, ô, nghệ thuật điêu khắc thật thú vị, càng làm càng thích, càng tìm hiểu càng thấy say mê, cứ như đi khám phá một thế giới huyền bí, cả một kho tàng văn hóa đặc sắc mà cha ông đã để lại”.

Từ những lần mày mò học hỏi, niềm yêu thích ban đầu dần trở thành đam mê. Không dừng lại ở việc đục đẽo cho giống hình, ông Phin còn tìm hiểu ý nghĩa của từng hoa văn, từng bức tượng để mỗi tác phẩm đều thể hiện đúng nét văn hóa của người Cơ Tu. Đến nay, Pơloong Phin đã tham gia thực hiện nhiều công trình phục vụ lễ hội truyền thống, không gian Gươl và các công trình văn hóa ở địa phương. Những bức tượng, cây nêu hay hoa văn do anh thực hiện góp phần làm đẹp không gian sinh hoạt cộng đồng và lưu giữ những nét văn hóa truyền thống của người Cơ Tu.

Đối với bà con Cơ Tu trong xã, Pơloong Phin không chỉ là người khéo tay mà còn sẵn lòng chia sẻ những gì mình biết. Ông Alăng Tài, thôn Chà Vàl, xã Nam Giang cho hay: “Anh Phin là một trong rất ít người biết điêu khắc gỗ truyền thống Cơ Tu. Từ một khúc gỗ vô tri qua bàn tay của anh Phin dần hiện lên một bức tượng có hồn, đậm bản sắc của người Cơ Tu. Mặc dù đã lớn tuổi, nhưng khi thấy các sản phẩm của anh Phin, sự miệt mài chịu khó của anh ấy, giờ tôi cũng muốn tập đục đẽo và anh Phin hướng dẫn cho tôi rất nhiệt tình”.

Theo thời gian, đôi bàn tay điêu khắc của ông Pơloong Phin ngày một vững vàng hơn. Nhưng, điều khiến nhiều người quý trọng ở ông không chỉ nằm ở kỹ thuật điêu khắc, mà còn ở tình yêu dành cho văn hóa dân tộc mình. Mỗi khi nhận làm một công trình, ông đều dành nhiều thời gian tìm hiểu ý nghĩa của từng họa tiết để thể hiện đúng tinh thần văn hóa Cơ Tu. Với ông, người làm điêu khắc không chỉ biết đục, biết đẽo mà còn phải hiểu vì sao cha ông lại tạo nên những biểu tượng ấy. Chỉ khi hiểu được ý nghĩa của từng đường nét thì tác phẩm mới có hồn. Ông Phin chia sẻ:“Điêu khắc của Cơ Tu mình rất hay ở chỗ phản ánh đời sống, suy nghĩ của con người. Ở trong Gươl mình điêu khắc, chạm trổ những hình tượng: người, chim thú, với hình hài vừa gần gũi vừa thân thiện và ấm áp. Nhưng khi điêu khắc, chạm trổ ở nhà mồ lại mang một hồn khác: đó là sự u buồn, tiếc thương. Tôi càng làm càng bị cuốn vào câu chuyện mà chính tôi tự nghĩ ra, và càng thấy yêu văn hóa truyền thống dân tộc mình. Tôi rất mong muốn, các bạn trẻ bây giờ cần phải biết tìm tòi, học hỏi để càng thêm tự hào về văn hóa, làm sao văn hóa dân tộc mình được gìn giữ và trao truyền”.

Theo ông Brao Tuân, Trưởng phòng Văn hóa – Xã hội xã Nam Giang, thành phố Đà Nẵng, những người như Pơloong Phin đang góp phần quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào Cơ Tu. Không chỉ trực tiếp sáng tạo các tác phẩm điêu khắc, ông còn truyền cảm hứng cho lớp trẻ thêm yêu những giá trị văn hóa của dân tộc mình.“Nghệ thuật tạc tượng của Cơ Tu nói chung chủ yếu phản ánh về mặt đời sống, phong tục tập quán của xã hội. Anh Phin là một trong ít người có tài năng, có trách nhiệm và rất đam mê trong việc điêu khắc, tạc tượng của người Cơ Tu. Anh đã và đang góp phần đáng kể trong việc lưu giữ và trao truyền văn hóa truyền thống. Đó là điều đáng trân trọng và phát huy”.

Từ một lần nhận làm vì địa phương không tìm được người tham gia hội thi điêu khắc, ông Pơloong Phin đã gắn bó với nghề điêu khắc suốt nhiều năm qua. Những tác phẩm ông làm ra không chỉ làm đẹp thêm các không gian văn hóa của người Cơ Tu mà còn góp thêm một đôi tay gìn giữ những giá trị truyền thống của dân tộc mình./.