Bâc c’moo đăn đâu, bơr pêê vêêl đông, tổ chức lâng cộng đồng vêy đợ cơnh lêy bhrợ p’căh la lay đoọng pr’múa Tân tung da dặ âng manưih Cơ Tu liêm crêê cơnh zâp bh’rợ âng đay, lâh mơ năc ting c’lâng “sân khấu hoá”. Hân đhơ cơnh đêêc, ooy đâu vêy bâc pr’múa bhrợ tr’xăl bâc bhlâng, căh liêm crêê cơnh lâng râu chr’năp ty ahay.

Coh mạng xã hội vêy n’leh vaih bâc clip âng mưy đơn vị du lịch lâng pr’đợc “đơơng văn hoá Cơ Tu xiêr ooy phố”. Đhị máy quay âng ta mooi, đợ apêê đha đhâm xập a’dooh lêy múa p’gơt căh liêm crêê cơnh lâng pr’múa tân tung k’rơ chr’năp la lay âng apêê pân jưih Cơ Tu. Đợ cơnh p’gơt bhrợ nâu choom bhrợ đoọng ha pêê lêy kiêng, ha dợ lâng đợ apêê năl ghit văn hoá Cơ Tu, nâu đoo năc mưy râu căh liêm choom, bhrợ apêê lêy năl căh crêê ooy pr’múa ta moon năc k’cir Văn hoá phi vật thể k’tiêc k’ruung.

T’cooh A Lăng Duy - Biên tập viên t’ruih pa xưl p’rá Cơ Tu âng Đài p’rá Việt Nam moon:

“Lâng tân tung, dzung âng apêê pân jưih, pân đil căh vêy ha dưr lâh k’tiêc ha dợ cung vêy múa bhrợ liêm pr’hay. Acu ơy lêy bơr pêê đhị bêl bhrợ đoọng ta mooi lêy, apêê diễn viên quần chúng t’nơơt p’ghơt ting cơnh thể dục nhịp điệu coh tr’coọ xa nưl t’mêê. Lâh mơ, pr’múa sạp âng Tây Băc cung t’moot đoọng ta mooi ting pâh chi ơh ha dợ năc moon pr’múa ty chr’năp âng manưih Cơ Tu. Lâh mơ dzợ, vêy mưy c’bhuh pr’zợc p’niên manưih Cơ Tu chăp kiêng pr’hat xa nưl hát Ráp lâng p’rá Cơ Tu lâng p’căh đoọng ha ta mooi lêy, lâng moon năc râu pr’hát xa nưl âng Cơ Tu. Lêt bhlâng, căh choom đươi cơnh đêêc.

Đhị bơr pêê bhiệc bhan ga măc căh cậ tiết mục âng Đoàn Nghệ thuật Chuyên nghiệp, apêê cung đơơng pr’múa nâu dzoọc ooy sân khấu ha dợ ting c’lâng sân khấu hoá, nâu đoo năc bhrợ p’căh đợ pr’múa âng tân tung da dặ. Ting acu, pr’múa Cơ Tu ty chr’năp, liêm pr’hay ha dang vêy chi ơh p’căh crêê đhị, năc coh vêêl bhươl lâng bhiệc bhan la lua chr’năp âng đhanuôr Cơ Tu”.

Zâp k’cir văn hoá zêng đơơng mưy râu chr’năp la lay. Lâng tân tung da dặ, râu pr’đơợ bh’rợ căh choom lơi năc đoo xa nưl cha gâr, chiing Cơ Tu lâng 4 điệu bha lâng: Pưr’lư, Tr’glệch, Đhập (pa zêng lâng raach) lâng Đhưưng. Lươt đh’rưah lâng xa nưl n’năc năc đoo bhr’dzang dung lươt nhâm mâng, lêy cơnh grơơ nhool, lâh mơ năc râu k’rơ âng apêê pân jưih coh pr’múa nâu, râu liêm r’boọt âng pân đil coh pr’múa da dặ.

Râu căh liêm choom tơợ c’lâng bh’rợ “sân khấu hoá” lâng bhrợ tr’xăl la lâh bâc năc bhrợ căh liêm crêê cơnh lâng râu chr’năp ty ahay. Râu căh liêm crêê coh đâu căh năc bhrợ p’căh pa xoọng đợ cơnh pr’múa t’mêê, năc bhrợ bil hư zêng râu ty chr’năp ahay: múa căh crêê nhịp chiing cha gâr, bhrợ bil râu chr’năp bha lâng âng pr’múa nâu.

Ahêê choom xăl t’mêê lâng c’lâng lêy bhrợ, ra pặ cớ đợ apêê múa bâc cơnh, căh cậ bhrợ đhị lêy múa chi ơh ting c’lâng nghệ thuật đoọng t’pâh ta mooi. Hân đhơ cơnh đêêc, năc căh choom lêy bhrợ bil hư đợ râu tơơm riah ty chr’năp ahay. Râu pr’đơợ đăh xa nưl chiing, cha gâr, bhr’dzang dzung lâng cơnh p’gơt p’căh moh măt âng manưih Cơ Tu lêy zư đợc cơnh ty ahay.

T’cooh A Lăng Ngước - Phóng viên Báo lâng Phát thanh Truyền hình Đà Nẵng moon: Lăm bêl moon tươc bhiệc bhrợ tr’xăl năc đợ apêê bhrợ đăh bh’rợ văn hoá lêy năl ghit ha đhị râu chr’năp bha lâng âng đay lêy zư lâng ha đhị năc choom bhrợ p’căh liêm la lay đoọng glặp crêê cơnh pr’ăt tr’mung xoọc đâu. Tu bêl năl ghit râu chr’năp ty ahay, râu lêy bhrợ tr’xăl nâu vêy pr’đơợ liêm ghit. Bêl đêêc, bhrợ tr’xăl cung doọ bhrợ bil đợ râu chr’năp ty ahay, choom zooi đoọng văn hoá ty ahay âng đhanuôr Cơ Tu vêy bhrợ p’căh, pa dưr pa xơc lâng vêy bâc ngai năl lâh:

“Ting acu, bhrợ tr’xăl văn hoá năc đoo chr’năp, hân đhơ cơnh đêêc năc lêy oó lâh bâc, lêy cha mêêt ooy râu c’năl âng đay đăh râu chr’năp văn hoá âng đay xoọc bhrợ. Pa đhang moon cơnh pr’múa tân tung da dặ âng manưih Cơ Tu, choom bhrợ tr’xăl đăh apêê dzoọng múa ha cơnh, lêy bhrợ ha cơnh, đhị zr’lụ chi ơh p’căh ha cơnh. Lêy cha mêêt đhị zr’lụ chi ơh p’căh nâu: năc đhị sân khấu, căh cậ đhị bhrợ bhiệc bhan, đhị sinh hoạt văn hoá vêêl bhươl. Tu zâp đhị zêng vêy râu k’đươi moon lâng mưy cơnh bhrợ p’căh la lay cơnh, căh choom pay râu bhrợ tr’xăl âng sân khấu đoọng bhrợ râu liêm crêê đoọng ha văn hoá ty, cung căh choom bhrợ tr’xăl râu ty chr’năp bha lâng âng pr’múa tân tung da dặ nâu”.

T’cooh Pơloong Plênh - Phó Trưởng phòng Văn hoá - xã hội chr’val Tây Giang moon:

 “Manưih Cơ Tu zi coh zr’lụ Trường Sơn vêy bâc văn hoá ty chr’năp lalay zư đợc tơợ bâc lang. Ooy đâu vêy prá pr’ma, bhrợ bh’nooch, tân tung da dặ, t’taanh ta moon năc k’cir văn hoá phi vật thể cấp k’tiêc k’ruung. Bâc c’moo nua, Đảng lâng Nhà nước k’rang tươc bhiệc zư lêy lâng pa dưr đợ râu văn hoá ty chr’năp moon zr’nưm lâng văn hoá Cơ Tu moon la lay. Acu k’rang bhlâng, đợ apêê bhrợ bh’rợ đăh văn hoá ha dợ căh p’loon bêl zâp nghệ nhân, apêê t’cooh vêêl, manưih năl ghit văn hoá âng acoon coh đoọng lêy cha mêêt năc k’pân ha y chroo zâp lang t’tưn năc căh choom năl đợ râu văn hoá ty chr’năp nâu ha cơnh, căh năl pr’múa tân tung, da dặ lâng n’toong chiing đhưng cha gâr ha cơnh, múa ha cơnh, n’đoo văn hoá la lay âng acoon coh đay... Acu rơơm zâp ngai Cơ Tu zêng năl lâng chăp lêy văn hoá acoon coh đay. Xọoc đâu, bâc pr’zợc ơy bhrợ pa dưr bâc cơnh, sân khấu hoá pr’múa tân tung da dặ, ha dợ vêy bhrợ pa dưr ha cơnh năc cung oó ha bil lơi cơnh ty lăm ahay âng acoon coh đay, tu năc đoo râu ma bhưy chr’năp âng acoon coh, năc c’leh bh’rợ pa bhlâng liêm chr’năp âng đhanuôr, vêêl bhươl”.

Xa nay t’ruih âng tân tung da dặ cung năc râu bh’rợ zr’nưm ooy đăh ahêê lêy bhrợ lâng văn hoá acoon coh xoọc đâu. Râu chr’năp liêm ooy đăh bhrợ chi ơh âng zâp zr’lụ k’tiêc năc râu bhrợ pr’hay chr’năp, ha dợ bêl moon pa gluh đợ râu tr’xăl t’mêê lâh, bh’rợ lêy cha mêêt bhrợ âng apêê bhrợ đăh văn hoá, âng zâp nghệ nhân lâng đhanuôr năc pa bhlâng chr’năp. Đọong xăl t’mêê đoọng đợ râu k’cir nâu zư pa dưr cớ, ha dợ năc oó đoọng bhrợ tr’xăl bâc cơnh, bhrợ bil cơnh tơ ơm riah ty chr’năp âng văn hoá acoon coh./.

GIỮ TRỌN HỒN CỐT TRUYỀN THỐNG, CHỈ CÁCH TÂN TRONG CHỪNG MỰC

 Các làng Cơ Tu đang làm văn hóa du lịch. Ở một số nơi, điệu múa Tân tung Da dặ được đưa vào phục vụ du khách và biểu diễn trên sân khấu lễ hội. Khác với điệu múa nguyên gốc diễn ra tại làng, việc cách tân điệu múa quá đà khi đưa lên không gian sân khấu và phục vụ du khách đã gây một số ý kiến trái chiều. Chúng ta nên ứng xử với vấn đề này như thế nào?

Vài năm gần đây, một số địa phương, tổ chức và cộng đồng có những cách cải biên để điệu múa Tân Tung Da Dặ Cơ Tu phù hợp với các hoạt động của mình, chủ yếu theo hướng “sân khấu hóa”. Tuy nhiên, trong số đó, có không ít điệu múa được cách tân quá đà, khiến lệch chuẩn so với giá trị truyền thống.  

Trên mạng xã hội từng xuất hiện không ít clip của một đơn vị du lịch với danh nghĩa “đưa văn hóa Cơ Tu xuống phố”. Trước máy quay của du khách, những chàng trai mặc khố trình diễn tiết mục uốn éo, sai lệch với điệu tân tung vốn khỏe khoắn đặc trưng của đàn ông Cơ Tu. Những động tác ấy có thể tạo sự thích thú cho người xem, nhưng với những người am hiểu văn hóa Cơ Tu, đó lại là một sự ảnh hưởng không tốt, khiến người xem hiểu sai lệch về điệu múa vốn được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia.

Ông A Lăng Duy- Biên tập viên chương trình tiếng Cơ Tu của Đài TNVN cho rằng:

“Với Tân Tung, Da Dặ, đôi chân của các chàng trai, cô gái không bao giờ nhấc hẳn lên khỏi mặt đất nhưng di chuyển vẫn rất nhịp nhàng. Tôi đã từng chứng kiến ở một số nơi khi phục vụ du khách, các diễn viên quần chúng múa kiểu nhảy choi choi như thể dục nhịp điệu trên nền nhạc mới. Thậm chí, điệu múa sạp của Tây Bắc cũng được đưa vào để du khách cùng tham gia nhưng lại được giới thiệu là điệu múa truyền thống Cơ Tu. Cá biệt, một nhóm bạn trẻ Cơ Tu yêu ca nhạc hát Rap bằng tiếng Cơ Tu và biểu diễn cho du khách và tự cho đó là âm nhạc Cơ Tu. Sai hoàn toàn và có thể nói không thể chấp nhận được.

Ở trên một số lễ hội lớn hay tiết mục của Đoàn Nghệ thuật Chuyên nghiệp, người ta cũng đưa điệu múa này lên sân khấu nhưng dưới dạng sân khấu hóa, nghĩa là mô phỏng những động tác múa cơ bản của tân tung da dặ. Theo tôi, vũ điệu Cơ Tu truyền thống nguyên bản chỉ được thể hiện ở đúng môi trường của nó là không gian bản làng và lễ hội thực sự của bà con Cơ Tu mình thôi”.

 Mỗi di sản văn hóa đều mang một "mã gen" riêng biệt. Với tân tung, da dă, cái nền tảng bất di bất dịch ấy chính là nhịp trống, chiêng Cơ Tu với 4 điệu chính: Pưr’lư, Tr’glệch, Đhập (gồm cả raach) và Đhưưng. Đi liền với âm thức ấy là bước chân vững chãi, tư thế hiên ngang và thần thái dũng mãnh, đặc biệt là sự khỏe khoắn của những người đàn ông trong điệu tân tung, vẻ đẹp dịu dàng của người phụ nữ trong điệu Da Dặ.   

Hệ lụy từ xu hướng "sân khấu hóa" và cách tân quá đà đã bóp méo, lệch chuẩn nghiêm trọng so với giá trị nguyên bản. Sự lệch chuẩn ở đây không đơn thuần là thêm vài động tác mới, mà là sự phá vỡ hoàn toàn cấu trúc gốc: múa trật nhịp chiêng trống, thay đổi độ mở của cơ thể, và đánh mất đi thần thái cốt lõi.

Chúng ta hoàn toàn có thể đổi mới cách thức tổ chức, sắp xếp lại đội hình múa phong phú hơn, hay thiết kế không gian biểu diễn mang tính nghệ thuật để thu hút công chúng. Thế nhưng, điểm dừng của sự cách tân là không được phép chạm vào bản chất. Cái nền tảng về nhịp trống, nhịp chiêng, bước chân và cái "thần thái" của người Cơ Tu phải được giữ nguyên vẹn.

Ông A Lăng Ngước- Phóng viên Báo và Phát thanh Truyền hình Đà Nẵng cho rằng: Trước khi nói đến việc cách tân thì những người làm công tác văn hóa cần phải xác định được đâu là giá trị cốt lõi mà mình cần gìn giữ và đâu là phần có thể sáng tạo, thay đổi để phù hợp với đời sống đương đại hiện nay. Bởi khi xác định được giá trị gốc, sự sáng tạo sẽ có nền tảng. Khi đó, cách tân không làm mất đi bản sắc mà có thể giúp cho văn hóa truyền thống của đồng bào Cơ Tu mình sẽ tiếp tục được hiện diện, được phát triển và được nhiều người biết đến hơn:

 “ Theo tôi, cách tân văn hóa là cần thiết, nhưng cách tân phải có giới hạn và phải dựa trên sự hiểu biết về chính giá trị văn hóa mà mình đang thực hành. Ví dụ, điệu múa Tân Tung, Da Dặ của người Cơ Tu, có thể sáng tạo về đội hình như thế nào, cách thức tổ chức ra sao, không gian biểu diễn như thế nào. Cần đặc biệt lưu ý là cần phải phân biệt rõ đâu là không gian đó: là không gian sân khấu, hay là không gian lễ hội, hay là sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Bởi mỗi không gian có một yêu cầu và một cách thể hiện khác nhau, không thể lấy sự cách điệu của sân khấu để làm chuẩn cho văn hóa truyền thống, cũng không thể nhân danh sáng tạo để thay đổi những đặc trưng cốt lõi của điệu múa Tân tung Da dặ này”.

 Ông Pơloong Plênh - Phó trưởng Phòng Văn hóa - xã hội xã Tây Giang nêu ý kiến:

 “Người Cơ Tu chúng tôi ở vùng Trường Sơn có rất nhiều nét văn hóa truyền thống đặc sắc được gìn giữ từ nhiều đời. Trong đó có Nghệ thuật nói lý, hát lý, điệu múa Tân Tung da dă, dệt thổ cẩm được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Nhiều năm qua, Đảng và Nhà nước rất quan tâm đến việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa Truyền thống nói chung và văn hóa Cơ Tu nói riêng. Tôi rất lo lắng, những người công tác bên mảng văn hóa mà không tranh thủ các nghệ nhân, các già làng, người am hiểu về văn hóa truyền thống của dân tộc để nghiên cứu kỹ thì e rằng sau này các thế hệ sau sẽ không phân biệt được các giá trị văn hóa đó quý giá như thế, không biết đâu là điệu tân tung, đâu là điệu da dă và đánh trống chiêng thế nào, múa ra sao, đâu là nét văn hóa đặc trưng của dân tộc mình… Tôi mong muốn tất cả người con Cơ Tu đều biết trân trọng và yêu quý văn hóa của dân tộc mình. Hiện nay, nhiều bạn trẻ đã phát triển, cách tân, sân khấu hóa điệu múa da dă, tân tung, nhưng có phát triển thế nào thì đừng quên điệu múa tân tung da dă nguyên bản của dân tộc mình, vì đó là hồn cốt dân tộc, là biểu tượng vô cùng ý nghĩa của cộng đồng”.

Câu chuyện của tân tung, da dă cũng là bài toán chung trong cách chúng ta ứng xử với văn hóa dân tộc ngày nay. Sự đa dạng trong cách thực hành của từng vùng miền là điều làm nên sự phong phú, nhưng khi đưa ra những không gian mới mẻ hơn, vai trò định hướng của những người làm công tác văn hóa, của các nghệ nhân và chính cộng đồng là vô cùng quan trọng.  Chấp nhận đổi mới để di sản tiếp tục sống, nhưng tuyệt đối không để sự dễ dãi trong cách tân làm bứt rễ, mất đi cái gốc thiêng liêng của văn hóa dân tộc./.