Chr’hoong Tây Giang nắc muy cóh bấc vel đong k’đơơng a cọ apêê chr’hoong da ding ca coong âng tỉnh Quảng Nam n’đắh bh’rợ zư đớc văn hoá ty đanh. Cóh đâu, pa zêng đha nuôr nắc zêng ma nứih Cơ Tu, zư đớc muy c’bhúh văn hoá bấc ơl liêm pr’hay. Cơnh lâng râu t’bhlâng n’nắc, t’mêê ha nua, bh’rợ taanh n’đoóh a doóh, tân tung da dặ lâng prá pr’ma, bhrợ bh’noóch Cơ Tu âi bơơn xay moon nắc C’kir văn hoá phi vật thể cấp k’tiếc k’ruung. Bha ar xrắ “ Zư đớc văn hoá Cơ Tu cóh chr’hoong da ding ca coong Tây Giang” âng phóng  Thành Long xay moon ghít lấh mơ ooy râu đâu:

 Chr’hoong Tây Giang bơơn bhrợ t’váih cớ x’ría c’moo 2003 đhị pr’đơợ pác tơợ chr’hoong Hiên, tỉnh Quảng Nam cơnh lâng lấh 95% nắc acoon ma nứih Cơ Tu. Dáp tơợ t’ngay bhrợ t’váih cớ tước nâu câi, Tây Giang pa bhlâng chắp lêy bh’rợ zư đớc lâng pa dưr apêê chr’nắp âng văn hoá ty đanh âng đha nuôr Cơ Tu. Pa đhang moon nắc bh’rợ bhrợ pa dưr Gươl, đhr’nong đong ty đanh, muy thiết chế văn hoá vel Cơ Tu bơơn xay bhrợ l’lăm. Gươl âng ma nứih Cơ Tu nắc pa cắh râu văn hoá dal bhlâng âng đha nuôr tu cơnh đêếc ta luôn bơơn đha nuôr Cơ Tu zư đớc. Đhị đâu zư đớc bh’rợ coóch boóc, n’jứah bhrợ têng bấc g’lúh bh’rợ văn hoá, bhiệc bhan ty đanh âng đha nuôr Cơ Tu. Bơơn năl, c’moo 2009, đha lum bêl pa lứih vel văn hoá ty đanh, g’lúh tr’nơợp, chr’hoong Tây Giang bhrợ bhiệc bhan hơnh déh ha roo t’mêê cơnh lâng bhứah nắc prang chr’hoong. Đhị bhiệc bhan hơnh déh ha roo t’mêê bơơn bhrợ pa dưr cớ âi bhrợ t’váih râu bhui har đoọng ha ma nứih Cơ Tu công cơnh bấc đha nuôr cóh chr’hoong. Đợ bhr’ươr pr’hát, bh’noóch, prá pr’ma bơơn apêê t’coóh t’ha pa choom đoọng ha pêê lang p’niên lâng ting t’ngay ting bơơn ha dưr dal đoọng bhrợ ha pêê bh’rợ văn hoá lâng bhiệc bhan đhị vel đong. Bhling Thị Sất, Bí thư đoàn chr’val Lăng xay prá:

Nắc bí thư Đoàn chr’val, tu cơnh đêếc cóh bấc g’lúh sinh hoạt a zi pa choom đoọng tân tung da dặ lâng cóh đêếc a zi pa choom p’xoọng pr’hát Cơ Tu. Tu a cu pa chắp nâu đoo nắc đợ đhr’niêng bh’rợ âng ma nứih Cơ Tu pa bhlâng prhay lâng liêm crêê đoọng ha zi pa choom, lâng pa bhlâng nắc lang p’niên cơnh p’niên xoọc k’đhơợng bhrợ xoọc đâu. A cu pa bhlâng nắc ma nứih Cơ Tu lâng acu vêy t’bhlâng zư đớc đhr’niêng bh’rợ pr’hay âng ma nứih Cơ Tu.

Pa đhang moon cóh bh’rợ zư lêy, pa dưr văn hoá Cơ Tu nắc bh’rợ bhrợ pa dưr cớ Gươl. Prang chr’hoong vêy 72 vel nắc âi vêy 63 vel vêy Gươl. Lấh mơ, đhị apêê trung tâm chr’val, trường học, cơ quan cóh chr’hoong, Gươl công bơơn bhrợ pa dưr. Gươl bơơn chóh bhrợ crêê cơnh bh’rợ, pr’chắp a bhô dang âng ma nứih Cơ Tu. Bấc c’moo ha nua, cơnh lâng c’lâng xa nay xa hội hoá, chr’hoong Tây Giang âi p’too moon, k’rong đoọng k’noọ 4 tỷ đồng đoọng chóh bhrợ Vel văn hoá ty đanh Cơ Tu đhị trung tâm chr’hoong cơnh lâng 10 bêệ moong âng đha nuôr 10 chr’val cóh chr’hoong chroi c’rơ bhrợ têng. Râu bha lâng nắc đong dal ty đanh âng ma nứih Cơ Tu vel A tu, chr’val Ch’ơm ( đăn lâng k’tiếc k’ruung pr’zớc Lào), bơơn bhrợ pa dưr cớ crêê cơnh đhr’niêng bh’rợ âng Cơ Tu. Zr’lụ vel ty đanh đhị trung tâm chr’hoong cơnh muy bảo tàng vel đong k’tứi ooy văn hoá đhr’niêng cr’bưn, coóch boóc âng ma nứih Cơ Tu Tây Giang. Nâu đoo cắh muy đhị pa dhêy dzung âng t’mooi, nắc dzợ đhị tước la liêm pr’hay đoọng ha ngai kiêng chơớc năl, pa chắp ch’mêệt lêy văn hoá ma nứih Cơ Tu Quảng Nam. Nhà thơ, đong pa chắp lêy văn hoá Nguyễn Thuấn, Văn phòng Unesco Việt Nam xay moon:

Tước Tây Giang nắc lêy chính quyền pa bhlâng k’rang tước zư đớc lâng pa dưr văn hoá zr’lụ n’nâu. Bêl tước đong đha nuôr nắc lêy apêê ma nứih z’hai g’lăng pa bhlâng lứch loom luônh lâng văn hoá ty đanh âng acoon cóh đay. Vêy bấc ngai z’hai g’lăng t’coóh ga rứah tước apêê a đhi p’niên k’tứi nắc tơợp pa choom đoọng đợ bh’rợ coóch boóc, taanh clăng,… apêê đoo zêng pa bhlâng chắp kiêng bh’rợ lâng chắp hơnh đợ văn hoá âng acoon cóh đay. Muy acoon cóh cơnh đêếc nắc đoo muy acoon cóh choom dưr k’rơ.

Lấh đhị bh’rợ chóh bhrợ Gươl lâng apêê thiết chế văn hoá, chr’hoong Tây Giang công p’ghít zư đớc lâng pa dưr văn hoá phi vật thể âng ma nứih Cơ Tu. T’mêê đâu, bh’rợ taanh n’đoóh a doóh, tân tung da dặ lâng prá pr’ma bhrợ bh’noóch bơơn xay moon nắc c’kir văn hoá phi vật thể cấp k’tiếc k’ruung âi bhrợ t’váih pr’đơợ đoọng ha bh’rợ zư đớc văn hoá ang đha nuôr Cơ Tu cóh đâu. T’coóh Bhriu Liếc, Bí thư Huyện uỷ Tây Giang, tỉnh Quảng Nam đoọng năl:

Đhêêng cơnh bh’rợ zư đớc lâng pa dưr 2 c’kir bơơn xay moon nắc azi t’bhlâng bhrợ pa dưr đợ câu lạc bộ zấp vel, zấp chr’val. Xoọc đâu azi zêng vêy apêê vel vêy apêê c’bhúh văn nghệ, tơợ c’bhúh văn nghệ p’niên k’tứi pa tước apêê ma nứih pa choom đoọng cơnh ma nứih t’coóh t’ha. Pa bhlâng nắc bêl hơnh déh cha ha roo t’mêê, bêl moọt Gươl cắh câl đong t’mêê, vel t’mêê apêê đoo zêng bhrợ têng pa bhlâng r’rộ r’răm. Acu pa bhlâng bhui har bêl bhrợ râu đâu./.

Bảo tồn văn hóa Cơ Tu ở huyện vùng cao Tây Giang

Huyện Tây Giang là một trong những địa phương dẫn đầu các huyện miền núi của tỉnh Quảng Nam về công tác bảo tồn văn hóa truyền thống. Ở đây, hầu hết đồng bào là người Cơ Tu, sở hữu một kho tàng văn hóa phong phú, giàu bản sắc. Với những nỗ lực đó, vừa qua, nghề dệt thổ cẩm, vũ điệu Tân tung za zá và hát lý, nói lý Cơ Tu đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia.

Huyện Tây Giang được thành lập cuối năm 2003 trên cơ sở tách từ huyện Hiên, tỉnh Quảng Nam, với trên 95% dân số là đồng bào dân tộc Cơ Tu. Kể từ ngày tái lập huyện đến nay, Tây Giang rất coi trọng việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Cơ Tu. Điển hình là việc xây dựng Gươl, ngôi nhà làng truyền thống, một thiết chế văn hóa làng Cơ Tu được đặt lên hàng đầu. Gươl của người Cơ Tu là một biểu tượng văn hóa cao nhất của cộng đồng nên luôn được người Cơ Tu gìn giữ. Nơi đây vừa lưu giữ nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc, vừa diễn ra các sinh hoạt văn hóa, các lễ hội truyền thống của cộng đồng người Cơ Tu. Được biết, năm 2009, nhân khánh thành Khu làng văn hóa truyền thống, lần đầu tiên, huyện Tây Giang tổ chức lễ hội mừng lúa mới với quy mô toàn huyện. Lễ mừng lúa mới được phục dựng đã tạo ra niềm vui lớn cho tộc người Cơ Tu cũng như các tầng lớp nhân dân trong huyện. Những làn điệu dân ca, hát lý, nói lý được các nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ và ngày càng được nâng cao để phục vụ các hoạt động văn hóa và lễ hội tại địa phương. Bling Thị Sất, Bí thư Đoàn xã Lăng chia sẻ: “Là Bí thư Đoàn xã, vì thế trong những cuộc sinh hoạt chúng em tập luyện những điệu múa Tung tung Za zá và trong đó chúng em tập thêm điệu hát dân ca của người Cơ Tu vì em nghĩ đây là những phong tục tập quán của người Cơ Tu rất hay và rất bổ ích cho chúng em học tập và đặc biệt thế hệ trẻ như em đang phụ trách hiện tại. Em rất tự hào em là người Cơ Tu và em sẽ gìn giữ phong tục tập quán hay của người Cơ Tu.”

Điển hình trong công tác bảo tồn, phát huy văn hóa Cơ Tu là việc phục dựng lại Gươl. Toàn huyện có 72 thôn thì đã có 63 thôn có Gươl. Ngoài ra, tại các trung tâm xã, trường học, cơ quan trong huyện, Gươl cũng được dựng lên. Mái Gươl được dựng tuân thủ cấu trúc, ý niệm tâm linh truyền thống của người Cơ Tu. Nhiều năm qua, với chủ trương xã hội hóa, huyện Tây Giang đã vận động, đầu tư gần 4 tỷ đồng để xây dựng Làng văn hóa truyền thống Cơ Tu tại Trung tâm huyện với 10 moong (nhà truyền thống) do nhân dân 10 xã trong huyện góp công sức xây dựng. Điểm nhấn là nhà dài truyền thống của người Cơ Tu thôn Atu, xã Ch'Om (giáp nước bạn Lào), được phục dựng với kiến trúc và điêu khắc nguyên bản phong cách Cơ Tu. Khu vực làng văn hóa truyền thống tại trung tâm huyện giống như một bảo tàng nhà làng thu nhỏ về văn hóa kiến trúc và điêu khắc của người Cơ Tu Tây Giang. Đây không chỉ là nơi dừng chân của du khách, mà còn là điểm đến hấp dẫn cho những ai muốn tìm hiểu, nghiên cứu và khám phá văn hóa tộc người Cơ Tu Quảng Nam. Nhà thơ, nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Thuấn, Văn phòng Unesco Việt Nam chia sẻ: “Đến Tây Giang thì thấy chính quyền rất quan tâm đến gìn giữ và phát triển văn hóa bản địa vùng này. Khi mà đến nhà dân thì thấy các nghệ nhân rất tâm huyết đối với văn hóa dân gian của dân tộc mình. Cả những nghệ nhân già tuổi đến các em thiếu nhi mới bắt đầu được truyền nghề cho đến những nghệ nhân trạm khắc, dệt thổ cẩm..họ đều rất yêu nghề và đam mê với nền văn hóa của dân tộc mình. Một dân tộc như thế thì chắc chắn dân tộc đấy sẽ phát triển.”

Bên cạnh việc xây dựng mái Gươl và các thiết chế văn hóa, huyện Tây Giang cũng chú trọng bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa phi vật thể của người Cơ Tu. Mới đây, nghề dệt thổ cẩm, điệu múa Tân tung Za Zá và Hát lý, nói lý được công nhận là Di sản văn hóa phi vật  thể cấp Quốc gia đã tạo thêm động lực cho công tác bảo tồn văn hóa của đồng bào Cơ Tu nơi đây. Ông Briu Liếc, Bí thư Huyện ủy Tây Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết: “Riêng với bảo tồn và phát triển 2 di sản được công nhận chúng tôi tiếp tục xây dựng những câu lạc bộ từng thôn, từng xã. Hiện nay chúng tôi đều có các thôn có các đội văn nghệ, từ đội văn nghệ nhí tới những người truyền dậy như người già, người lớn tuổi. Đặc biệt khi mừng lúa mới, khi vào nhà Gươl hoặc là vào nhà mới, làng mới người ta làm rất sục sôi. Tôi rất  phấn khởi khi làm cái này.”