Lấh 80 c’moo,a dích Aduôn Uyên (H’Ngher Hmok), ma nuýh Êđê, đhị vel Hđơk, chr’val Ea Kao, Thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đăk Lắk, dzợ chắp kiêng văn hoá chiing goong âng acoon cóh. Dóo pa đhêy pa choom cơnh pa choom tâm goong n’toong chiing đoọng ha lang p’niên, đoọng vặ chiing goong đoọng ha pêê pr’loọng đong, vel bhươl đươi dua đhị zập bhiệc bhan… Nghệ nhân Aduôn Uyên xoọc k’rang bhlầng:năc bhrợ têng cơnh ooy chiing goong cóh đhanuôr.

Ơy z’lấh 82 hân noo ha rêê, ha dợ nắc nghệ nhân Aduôn Uyên dzợ đa đấh. Prá xay ooy chiing goong, mắt a dích dưr ang: đươi vêy chiing goong nắc a cu vêy c’rơ cơnh đâu. Đh’riêng xa nul chiing Êđê u nhoót pa bhlầng. N’toong chiing nắc lêy vêy c’rơ, tu cơnh đếêc nắc apêê pân jứih buôn n’toong. Nắc tu đh’riêng chiing lalấh pr’hay nắc Aduôn Uyên kiêng lâng ting pa choom n’toong tợơ dzợ p’niên:“Chiing nắc apêê pân jứih buôn n’toong. Tu lalấh kiêng nắc a cu cung choom n’toong. A cu choom n’toong tợơ dzợ p’niên. A cu ting pa choom tợơ apêê a va. A cu n’toong chiing, knak khơk, chiing ana, chiing mong… Acu choom plọng đinh năm, đinh tút. A cu zư đớc chiing zớ, râu a bhướp a dích đớc đoọng…”

        Bêl apêê chếêc lêy k’rong câl tợơ zập vel bhươl, bấc ngai ặt đhị vel Hđơk lứch pa câl chiing, zớ đoọng pay zên. Aduôn Uyên xợơng ca ay bhlầng loom: lalăm a hay a bhướp a dích xăl năl mơ t’rí k’roọc đoọng vêy 1 bộ chiing goong chr’nắp. Chiing goong nắc ơy váih r’vai chr’nắp liêm cóh văn hoá âng ma nuýh Tây Nguyên, bơơn ta moon nắc c’cir văn hoá âng acoon ma nuýh, ha dợ nâu kêi acoon cha châu nắc căh năl zư lêy chr’nắp nắc đoo. Xọoc đâu prang vel Hđơk nắc muy pr’loọng đong Aduôn Uyên dzợ zư đớc chiing goong, đong pân lơơng căh dzợ vêy. Lâng căh muy zư đớc 2 bộ chiing ty đanh, pr’loọng đong a dích nắc dzợ zư đớc bấc pr’đươi truyền thống lơơng, cơnh cha gâr, a gọ đồng, zớ, k’pan… Ami Mia, cha châu âng Aduôn Uyên đoọng năl:“A dích buôn pa choom đoọng ha cu cơnh tâm goong n’toong chiing. A dích pa too moon nắc zư lêy chiing goong, oó đơơng pa câl. Vêy bấc ngai lướt ta moóh câl, ha dợ a dích moon nắc zư lêy đoọng ha coon cha châu nâu pazêng cr’van chr’nắp nắc đoo.”

       Nâu kêi, zập bêl cóh  vel bhrợ têng bhiệc bhan, bhuối ha roo t’mêê căh cợ tước bêl bịng c’xêê, bịng c’moo âng p’niên k’tứi, apêê pr’loọng đong zêng tước đong Aduôn Uyên zước vặ chiing đươi dua. Ha dợ nắc bh’rợ tâm goong, n’toong chiing bil r’dợ. Pazêng bêl doó trơ vâng, a dích nắc pay bộ chiing lâng pazêng tr’cọ x’nưl dzút pa sạch.

         K’rang tu pazêng chr’nắp truyền thống âng đhanuôr đay crêê bil pất, n’đhơ ơy t’coóh đhưr ha dợ nghệ nhân Aduôn Uyên ta luôn pa choom đoọng ha pêê a châu lâng pazêng đha đhâm cóh vel. Chiing goong nắc lêy zập ma nuýh vêy choom n’toong. Đhơ cơnh đếêc  nắc dzợ m’bứi lang p’niên  chắp kiêng đh’riêng chiing goong. Nghệ nhân Aduôn Uyên pa chô pr’hớơc:“P’niên nâu kêi căh ngai dzợ kiêng tâm goong n’toong chiing, căh ngai kiêng xợơng x’nưl xưl chiing goong dzợ. Apêê ta coóh nắc dzợ vêy choom tâm goong n’toong chiing. Muy đăh nắc cung m’bứi g’lúh đoọng bơơn tâm goong n’toong chiing tu cơnh đếêc apêê a châu căh kiêng pa choom. A cu xợơng t’u loom bhlầng tu lalấh hăt ngai kiêng ting pa choom chiing goong…”

       Lâng ma nuýh Êđê moon lalay lâng đhanuôr acoon cóh đhị Tây Nguyên moon za zưm, x’nưl chr’na đhr’đhô âng chiing goong nắc ơy pa tệêt cơnh a vị cha, đác âm zập t’ngay, ặt cóh loom luônh, a cọ a bục, pa dưr chr’nắp liêm tợơ bấc lang a hay. Đh’riêng chiing dưr xưl tợơ apêê tợơp pr’ang tước bêl apêê ting a bhô dang.

       Đhơ cơnh đếêc nắc pr’ặt tr’mông lang nâu kêi xoọc t’pấh pân lơơng t’pun râu t’mêê, bhrợ m’bứi ngai dzợ k’rang tước bh’rợ zư lêy chiing goong, chr’nắp văn hoá âng đhanuôr Tây Nguyên. Pazêng nghệ nhân cơnh Aduôn Uyên, bêl c’moo ting t’coóh nắc ting k’rang hớơ muy râu: nắc bhrợ têng cơnh ooy đoọng chiing goong dưr chr’va đhr’đhô hớơ pa tệêt tước pazêng lang t’tun?./.

Cụ bà Aduôn Uyên, người giữ hồn chiêng Ê đê

                                                                                H’Zawut

Hơn 80 tuổi, cụ bà Aduôn Uyên (H’Ngher Hmok), người Ê-đê, ở buôn Hđơk, xã Ea Kao, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk, vẫn đam mê với văn hoá cồng chiêng của dân tộc. Không ngừng truyền dạy cách đánh cồng chiêng cho lớp con cháu, cho mượn cồng chiêng để các gia đình, buôn làng diễn tấu mỗi khi có dịp… Nghệ nhân Aduôn Uyên luôn đau đáu một điều: làm thế nào giữ được cồng chiêng trong cộng đồng.

  Đã trải qua 82 mùa rẫy, nhưng nghệ nhân Aduôn Uyên còn rất nhanh nhẹn. Nói chuyện về cồng chiêng, mắt cụ sáng lên: nhờ cồng chiêng mà tôi có sức khoẻ và luôn minh mẫn. Tiết tấu chiêng Êđê rất nhanh, dồn dập, sôi nổi. Đánh chiêng cần phải có sức khoẻ, nên thường là do người đàn ông đảm nhận. Nhưng vì tiếng chiêng quá hay nên Aduôn Uyên thích và học theo ngay từ khi còn nhỏ: “Chiêng thường là con trai đánh. Do thích nên tôi cũng đánh được. Tôi biết đánh cồng chiêng từ thời còn trẻ. Tôi học theo các chú bác đánh. Tôi biết đánh ching, knah khơk, chinh ana, chinh mong… Tôi biết thổi đinh năm, đinh tút. Tôi cất giữ cẩn thận chiêng ché, những gì của ông bà để lại…” 

Khi “cơn bão” săn lùng đồ cổ quét qua các buôn làng, nhiều người ở buôn Hđơk đã bán chiêng, bán ché, đổi lấy những đồng tiền trước mắt.  Aduôn Uyên xót xa: ngày xưa cha ông phải đổi nhiều trâu bò mới có được bộ cồng chiêng quý. Cồng chiêng đã trở thành hồn cốt văn hoá của người Tây Nguyên, được công nhận là di sản văn hoá của nhân loại, mà nay con cháu nhiều người không biết gìn giữ báu vật ấy. Hiện cả buôn Hđơk chỉ còn mỗi gia đình Aduôn Uyên có cồng chiêng. Và không chỉ giữ được 2 bộ chiêng cổ, gia đình bà còn giữ gìn nhiều vật dụng truyền thống khác, như trống, nồi đồng, ché rượu, ghế kpan… Ami Mia, cháu của Aduôn Uyên, cho biết: “Bà luôn truyền dạy cho con cháu cách tấu cồng chiêng. Bà luôn dặn dò con cháu phải giữ gìn cồng chiêng, không được bán đi. Có nhiều người qua hỏi mua, nhưng bà nói là phải giữ gìn cho con cháu sau này những tài sản quý ấy.”

Bây giờ, mỗi khi trong buôn tổ chức cúng lúa mới hoặc đầy tháng, thôi nôi, ma chay…, các gia đình đều đến nhà Aduôn Uyên mượn chiêng về sử dụng. Nhưng rồi việc tấu cồng chiêng cứ thưa vắng dần.  Những lúc rảnh rỗi, cụ thường đem bộ chiêng và những nhạc cụ ra lau chùi, hồi tưởng về những giai điệu trầm bổng của dân tộc.

Lo lắng vì những giá trị truyền thống của đồng bào mình bị mai một, dù tuổi đã cao nhưng nghệ nhân Aduôn Uyên luôn sẵn lòng truyền dạy cách đánh chiêng cho con cháu và những thanh niên trong buôn. Cồng chiêng thì phải đủ người thì mới diễn tấu được. Vậy nhưng rất ít người trẻ còn đam mê giai điệu cồng chiêng. Nghệ nhân Aduôn Uyên tâm sự: “Người trẻ không ai muốn đánh cồng chiêng nữa, không ai muốn nghe tiếng cồng chiêng nữa. Chỉ những người già thì còn biết đánh chiêng. Tôi đã chỉ dạy bố mẹ chúng nó biết. Còn các cháu thì ít người muốn học nên không biết nữa. Một phần cũng do ít dịp được đánh cồng chiêng nên các cháu không thích học. Tôi rất buồn vì ít người còn biết đánh, thích học cồng chiêng…”

Với người Êđê nói riêng và người dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên nói chung, âm thanh ngân nga của cồng chiêng đã gắn bó như cơm ăn nước uống hàng ngày, thấm đẫm trong hơi thở và hừng hực trong huyết quản, nâng đỡ tâm hồn bao thế hệ. Tiếng chiêng reo vang từ khi mỗi người cất tiếng khóc chào đời và cũng chính tiếng chiêng đưa họ về với ông bà tổ tiên.

Vậy nhưng cuộc sống hiện đại đang cuốn người ta vào những vòng xoáy mới, khiến chỉ còn rất ít người giữ gìn cồng chiêng, giá trị văn hoá của đồng bào Tây Nguyên. Những nghệ nhân như Aduôn Uyên, khi tuổi càng cao lại càng đau đáu một điều: làm thế nào để cồng chiêng ngân dài tiếp nối những đời sau ?./.