Bhiệc bhan Ariêu Căn cóh chr’hoong da ding k’coong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế nắc bhiệc bhan ga mắc ty tơợ đanh đươnh ahay lâng bấc rau bh’rợ bhuốih mabhuy, chr’nắp, xay p’cắh ghít rau chr’nắp liêm la lay, vêy ta bhrợ têng tơợ 5, 7 c’moo cắh cậ 10 c’moo muy chu. A riêu Căn nắc t’ngay bhiệc bhan âng pazêng đhanuôr acoon cóh Pa Cô, Tà Ôi, Cơ Tu, Pa Hy… nắc bêl đoọng pazêng đhanuôr acoon cóh đhi noo tr’lum, k’rong ắt zazum, giao lưu, xay p’cắh cr’noọ xa nay đoàn kết, chrooi đoọng zư lêy lâng pazêng rau chr’nắp pr’hay âng văn hoá ty đanh. Tr’nơớp hân noo ha pruốt t’mêê, đhanuôr lâng pr’zớc đh’rứah lâng PV A Lăng Lợi tước ooy zr’lụ da ding k’coong A Lưới tước bhui har bhiệc bhan Ariêu Căn lâng đhanuôr acoon cóh đhị đâu.

  Lâng đhanuôr Pa Cô, Tà Ôi, Cơ Tu… cóh zr’lụ da ding k’coong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế, bhiệc bhan A riêu Căn nắc bhiệc bhan ga mắc pa bhlâng âng đhanuôr. Nâu đoo công nắc bêl đoọng chắp hơnh apêê a bhô dang ơy zúp zooi đoọng ha đhanuôr cóh bhươl cr’noon mamông k’rơ, ha roo a bhoo váih bấc, pr’ắt tr’mông ting t’ngay k’bhố ngăn, bhui har.

Ting cơnh t’coóh bhươl đhanuôr Tà Ôi Quỳnh Thức, ắt cóh cr’noon Cần Nong, chr’val Hồng Quảng, l’lăm ahay, cóh pr’ắt tr’mông âng đhanuôr Pa Cô, Tà Ôi… cắh ơy vêy pháp luật, nắc đhiệp muy j’niêng cr’bưn. Bêl vêy đợ bh’rợ chr’nắp, pa bhlâng nắc vêy đợ bh’rợ tr’vey tr’lin bhlưa cr’noon n’nâu lâng cr’noon n’tốh, vêy cơnh cậ bhlưa đhanuôr acoon cóh n’nâu lâng đhanuôr acoon cóh n’lơơng đanh đươnh cắh ơy vêy bhrợ t’váih bh’rợ pr’liêm, công nắc bêl bhiệc bhan A riêu Căn vêy ta bhrợ têng. Nắc đhiệp muy bhiệc bhan A riêu Căn đhanuôr nắc vêy bơơn bhrợ t’váih rau pr’liêm pazêng rau xa nay bh’rợ cắh ơy mr’cơnh cr’noọ xa nay, cắh cậ nắc ng’bhrợ bh’rợ zr’ziêng… Bhiệc bhan A riêu Căn nắc bêl đoọng zập ngai nắc ngai vêy đợ rau cắh ơy liêm crêê nắc xay bhrợ cóh bhiệc bhan n’nâu đươi dua tơợ pazêng bhr’ươl pr’hát, cơnh cha chấp, k’lới, ba boóch… đhanuôr nắc prá pr’ma đh’rứah đoọng xay p’cắh rau cr’noọ cr’niêng âng đay. T’coóh bhươl Quỳnh Thức prá: “Bêl vêy đợ rau tr’vey tr’lin, pa bhlâng nắc bhlưa cr’noon n’nâu lâng cr’noon n’tốh vêy đợ rau cắh liêm crêê ooy k’tiếc k’bunh, manuýh nắc ơy choom liêm đh’rứah; cắh cậ bấc c’moo bhlưa pazêng bhươl cr’noon cắh ơy vêy bh’rợ zr’ziêng; cắh cậ đợ xa nay nắc ng’xay bhrợ nắc bhiệc bhan A riêu Căn vêy ta bhrợ têng. Bhiệc bhan a riêu Căn vêy chr’nắp nắc bhrợ pr’liêm ting cơnh j’niêng cr’bưn.”

Bhiệc bhan A riêu Căn buôn vêy đhanuôr lêy pay bhrợ têng cóh t’ngay p’răng puýh, pleng k’tiếc liêm buôn. L’lăm ahaty, bhiệc bhan A riêu Căn buôn vêy ta bhrợ têng đanh 5 r’dum, 6 t’ngay.

M’bứi bhlâng 1 c’xêê bêl k’nặ bhrợ têng bhiệc bhan, đhanuôr vêy bh’rợ ra văng pazêng rau pr’đươi lâng apêê t’coóh bhươl, trưởng cr’noon, tô bhúh prá xay bấc chu. Tu cơnh đêếc, apêê pr’loọng đong cóh bhươl cr’noon nắc lứch xơợng đươi t’ngay c’xêê đoọng bhrợ têng liêm crêê, k’dua apêê ta mooi tước công crêê t’ngay c’xêê. Apêê pr’loọng đong buôn ra văng pazêng rau pr’đươi cơnh: a băng priêng, lêệ t’priêng, chêếc lêy pazêng r’véh r’đoong, a đhắh dzăm tơợ crâng k’coong, pazêng rau đêếc nắc vêy ta ra văng ghít liêm pa bhlâng. Lấh n’nắc nắc dzợ vêy ch’néh đêệp đoọng zêệ bhrợ pazêng rau bánh, zêệ bhrợ chr’na đha nắh ahay, a quát, bánh peng, bánh a nhứh… Bêl bhrợ têng bhiệc bhan, pazêng rau chr’na đha nắh a yêm lâng chríh nắc lứch vêy đhanuôr zêệ bhrợ lâng k’dua ta mooi cha đắh đhị bhươl cr’noon âng đay.

T’coóh bhươl Pa Cô Hồ Văn Hạnh, ắt cóh cr’noon Lê Triêng, chr’val Hồng Trung xay moon, ha dang bhrợ têng bhiệc bhan A riêu Căn, pazêng tô gộ nắc lứch vêy t’rí cắh cậ p’nong bé đoọng tặc. Tu đhanuôr xay moon, bhuốih bh’năn puôn dzung đoọng bhuốih a bhô (t’rí, c’roóc, bé) nắc vêy u tiêng. Đoọng chắp hơnh apêê a bhô dang, chr’nắp bhlâng nắc abhô da ding k’coong ơy zúp zooi, ơy băn par bấc lang manuýh âng đhanuôr Pà Cô cóh bhiệc bhan A riêu Căn cắh choom cắh vêy t’rí. Bh’rợ tắc t’rí nắc bh’rợ bhuốih a bhô chr’nắp pa bhlâng, chr’nắp bhlâng nắc a bhô da ding (a bhô Sứ). Lấh n’nắc, bhiệc bhan A riêu Căn pazêng vêy bấc cơnh bh’rợ bhuốih, cơnh tơớp bhrợ têng bhiệc bhan; đương hơnh déh ta mooi; đợ rau t’nơớt đoọng haanh déh bhiệc bhan; bhuốih A riêu Căn;… Pazêng bh’rợ nắc lứch vêy apêê t’coóh bhươl k’đhơợng bhrợ crêê cơnh, chr’nắp ma bhuy đh’rứah lâng n’nắc nắc pazêng rau t’nơớt ty đanh lâng rau chô k’rong bấc pa bhlâng âng đhanuôr. T’coóh bhươl Hồ Văn Hạnh xay moon ghít, cóh đêếc tắc t’rí nắc bh’rợ bha lâng chr’nắp pa bhlâng. “Bh’rợ tắc t’rí xay moon rau chr’nắp, rau liêm choom cắh cậ rau cắh liêm choom âng bhiệc bhan. Rau chr’nắp âng bh’rợ tắc t’rí nắc xay moon xa nay đoàn kết, ắt mamông liêm crêê bhlưa pazêng đhanuôr acoon cóh. Ting n’nắc, tắc t’rí đoọng chắp hơnh a bhô dang ơy zúp zooi đoọng ha k’coon ch’chau k’ruung đác, k’tiếc k’bunh, c’rơ…”

Pr’căn Lê Thị Thêm, Trưởng Phòng Văn hoá Thông tin chr’hoong A Lưới, xay moon, bhiệc bhan A riêu Căn nắc bêl đoọng bhrợ pa nhâm lấh mơ xa nay bh’rợ đoàn kết bhlưa bhươl cr’noon n’nâu lâng cr’noon n’tốh, bhlưa pazêng manuýh cóh bhươl cr’noon. Ting n’nắc, nâu đoo nắc bêl đoọng k’rong ắt zazum, bhrợ têng pazêng rau bh’rợ văn hoá văn nghệ ty đanh, pazêng rau bhr’ươl pr’hát cơnh cha chấp, cr’lới, ba boóch cắh cậ pazêng rau tr’coọ xa nul cóh bhiệc bhan, chiing ch’gâr, khèn… bhrợ t’váih rau r’rộ r’răm bhuin har. Phòng Văn hoá Thông tin chr’hoong A Lưới ơy lâng xoọc zư lêy pazêng rau chr’nắp pr’hay âng bhiệc bhan n’nâu: “Tước nâu cơy, pazêng rau văn hoá la lay, chr’nắp pr’hay pa bhlâng ting t’ngay nắc vêy ta bhrợ pa dưr cớ. Cóh ha y, Phòng Văn hoá Thông tin chr’hoong công xay moon xa nay bh’rợ, ơy bhrợ têng đề án zư lêy văn hoá ty đanh. Ting cơnh xa nay bh’rợ âng đề án tơợ c’moo 2020 lâng pazêng c’moo t’tun, zập c’moo cơnh đêếc Phòng Văn hoá Thông tin công xay moon xa nay bh’rợ crêê tước ooy bh’rợ zư ooy pazêng bh’rợ bhiệc bhan. C’moo 2018, A Lưới nắc bhrợ têng cớ muy bơr bh’rợ zư lêy bhiệc bhan. C’moo 2018, A Lưới nắc bhrợ têng cớ muy bơr rau bhiệc bhan đhanuôr acoon cóh đhị chr’hoong.”

T’ngay tước ooy bhiệc bhan A riêu Căn, đhanuôr Pa Cô, Cơ Tu, Tà Ôi, Pa Hy… nắc bơơn ting ắt đh’rứah lâng xa nul âng chiing ch’gâr, xa nul khèn, pazêng rau bhr’ươl pr’hát ty đanh âng đhanuôr acoon cóh, cơnh Cha chấp, cr’lới, ba boóch… chr’va chr’đhô, bhrợ t’váih rau bhui har. Cắh vêy ng’xay bhlưa t’coóh t’ha, ta đhâm c’mor, pân juýh, pân đil, đhanuôr acoon cóh. Zập ngai ắt zazum lâng xa nul âng chiing ch’gâr, bhr’ươl pr’hát, xa nul khèn đh’rứah lâng rau t’nơớt ty đanh âng đay. Tơợ nâu cơy, pazêng rau cắh liêm crêê, rau ch’ngai bha dắh nắc lứch ta t’bil, nắc dzợ đợ rau da dêr, xa nay đoàn kết, đh’rứah mr’cơnh cr’noọ xa nay lâng t’bhlâng xay bhrợ muy vel đong bấc đh’rứah đhanuôr acoon cóh ắt mamông dưr váih muy khối đại đoàn kết nhâm mâng…./.

A RIÊU CAR – LỄ HỘI GẮN KẾT CỘNG ĐỒNG

( Alăng Lợi)

Lễ hội Ariêu Car ở huyện miền núi A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế là đại lễ truyền thống có từ xa xưa với nhiều nghi lễ độc đáo, linh thiêng, mang đậm bản sắc riêng biệt, được tổ chức 5, 7 hoặc 10 năm một lần. A riêu Car là ngày hội của cộng đồng các dân tộc Pa Cô, Tà Ôi, Cơ Tu, Pa Hy..., là dịp để các dân tộc thiểu số anh em gặp gỡ, hội tụ, giao lưu, thể hiện tinh thần đoàn kết, tính cộng đồng, góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống.

  Với bà con các dân tộc Pa Cô, Tà Ôi, Cơ Tu,... ở vùng núi huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế, lễ hội A riêu Car là lễ hội lớn nhất của bà con. Đây cũng là dịp để tạ ơn các vị thần linh đã phù hộ cho dân làng khỏe mạnh, mùa màng bội thu, cuộc sống ngày càng ấm no, hạnh phúc.

Theo già làng dân tộc Tà Ôi Quỳnh Thức, thôn Cần Nông, xã Hồng Quảng, trước đây, trong cộng đồng xã hội của đồng bào Pa Cô, Tà Ôi,... chưa có pháp luật, chỉ có luật tục. Khi có những việc quan trọng, đặc biệt là có sự mâu thuẫn, xích mích giữa làng này với làng khác, thậm chí giữa cộng đồng dân tộc khác nhau trong thời gian lâu chưa được giải quyết, cũng là lúc Lễ hội A riêu Car được tổ chức. Chỉ có trong ngày hội A riêu Car bà con mới có cơ hội giải quyết dứt điểm những vấn đề mâu thuẫn, hay kết nghĩa láng giềng.... Lễ hội A Riêu Car là dịp cả cộng đồng mà ai có vấn đề gì  thì sẽ thực hiện trong lễ hội này thông qua các điệu hát dân ca như Cha chấp, ba boọi, cr’lơi… bà con sẽ nói lý với nhau để bày tỏ nỗi niềm. Già làng Quỳnh Thức giải thích: “Khi có mâu thuẫn, đặc biệt là giữa các làng xung quanh có những điều bất hòa liên quan đến đất đai, con người chưa giải hòa được; hoặc nhiểu năm giữa các làng chưa có dịp giao lưu; hoặc những vấn đề cần giải quyết thì Lễ hội A riêu Car được tổ chức. Lễ hội A riêu Car mang tính giải hòa theo luật tục.”

Lễ hội A riêu Car thường được bà con chọn tổ chức vào những ngày nắng ráo, thời tiết thuận lợi. Trước đây, lễ hội A riêu Car thường tổ chức kéo dài 5 đêm, 6 ngày.

Ít nhất 1 tháng trước khi lễ hội diễn ra, bà con đã có khâu chuẩn bị các nguyên, vật liệu và bàn bạc nhiều lần của các hội đồng già làng, các trưởng làng, trưởng tộc. Do đó, các gia đình trong làng đều phải tuân thủ thời gian để tỏ chức một cách đồng bộ, mời các khách mời đến cũng đúng ngày đúng giờ. Các gia đình thường chuẩn bị các nguyên vật liệu như: măng khô, thịt khô thú rừng, cá khô, tìm kiếm các nông sản, sản vật từ rừng sẽ được chuẩn bị khá chu đáo. Ngoài ra còn có gạo nếp để làm các loại bánh, nấu các món ẩm thực truyền thống, a quát, bánh peng, bánh a nhứh…. Trong quá trình hoạt động lễ hội, tất cả các món ngon và lạ đều được bà con chế biến và mời khách thưởng thức tại làng của mình.

Già làng Pa Cô Hồ Văn Hạnh, thôn Lê Triêng, xã Hồng Trung cho hay, nếu tổ chức lễ hội A riêu Car, tất cả các dòng họ đều phải có con trâu hoặc con dê để đâm. Bởi bà con quan niệm rằng, cúng con vật bốn chân để tế thần (trâu, bò, dê) mới linh. Để tạ ơn các vị thần, đặc biệt là thần núi đã che chở, đã nuôi sống lớp lớp người con của đồng bào Pa Cô trong lễ hội A riêu Car không thể thiếu nghi thức đâm trâu. Lễ đâm trâu là lễ cúng vị thần cao nhất, lớn nhất đó là thần núi ( Dàng Sứ). Ngoài ra, lễ hội Ariêu Car gồm có nhiều nghi lễ, như khai hội; đón khách; vũ điệu chào mừng lễ hội; cúng Ariêu Car;... Tất cả các nghi lễ được các già làng chủ lễ tổ chức cẩn trọng, bài bản, linh thiêng cùng với đó là những vũ điệu truyền thống và sự tập trung đông đảo của  bà con dân bản. Già làng Hồ Văn Hạnh nhấn mạnh, trong đó đâm trâu là nghi lễ trọng tâm, quan trọng nhất. “Nghi lễ đâm trâu quyết định ý nghĩa, thành công hay thất bại của lễ hội. Ý nghĩa của nghi lễ đâm trâu là khẳng định khối đoàn kết, gắn bó keo sơn các dân tộc. Đồng thời, đâm trâu để tạ ơn các vị giàng, thần linh ban tặng cho con cháu sông núi, đất đai, tài nguyên, sức khỏe…” 

Bà Lê Thị Thêm, Trưởng Phòng Văn hóa Thông tin huyện A Lưới, nhận định, Lễ hội A riêu Car là dịp để thắt chặt thêm tình đoàn kết giữa các làng này làng khác, giữa các thành viên trong cộng đồng. Đồng thời đây là dịp để tụ tập, tổ chức các hoạt động, sinh hoạt văn hóa văn nghệ dân gian, các loại dân ca như Cha chấp, Cr’lới, Ba boọi hoặc các nhạc cụ dân tộc thường sử dụng trong lễ hội, trống chiêng, thanh la, khèn…. Tạo nên một không khí hết sức rộn ràng khí thế, sôi động. Phòng Văn hóa, Thông tin huyện A Lưới đã, đang và sẽ bảo tồn gìn giữ những nét độc đáo của lễ hội này: “Đến thời điểm hiện tại, các nét văn hóa đặc trưng, độc đáo nhất đã dần dần được phục dựng và khôi phục lại. Sắp tới, Phòng Văn hóa TT huyện cũng sẽ có những tham mưu, đx xây dựng đề án Bảo tồn văn hóa truyền thống. Theo lộ trình của Đề án từ năm 2020 và những tiếp theo, mỗi năm như thế Phòng VHTT cũng sẽ tham mưu các hoạt động liên quan đến vấn đề bảo tồn về các hoạt động lễ hội. Năm 2018, A lưới sẽ tổ chức tái hiện lại một số lễ hội các dân tộc trên địa bàn huyện.”

Ngày vào hội A riêu Car, bà con các dân tộc Pa Cô, Cơ Tu, Tà Ôi, Pa Hy,... lại được dịp hòa mình theo nhịp trống chiêng, tiếng khèn, các làn điệu dân ca truyền thống của các dân tộc như Cha chấp, Cr’lới, Ba bọoi,... rộn ràng vang lên tạo nên một không khí vui tươi, sôi động. Không có sự khoảng cách giữa già trẻ, gái trai, dân tộc. Ai cũng hòa chung theo nhịp trống chiêng, lời ca, tiếng khèn dập dìu trong điệu múa truyền thống của mình. Qua hôm nay, mọi ân oán, mâu thuẫn hay xa cách đều đã xóa đi, chỉ còn lại tình yêu thương, tình đoàn kết, cùng một chí hướng và quyết tâm xây dựng một quê hương nhiều thành phần dân tộc khối đại đoàn kết bền vững...../.