Bấc t’ngay đâu, bấc pr’loọng đhanuôr chóh a’moót cóh chr’val Bình Quế, chr’hoong Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam ặt tớt cắh têêm ngăn tu t’nơơm a’moót âng apêê ma rơợc zêng hi’la, ríah cung xrắh hư. Dzợ mơ lấh 1 c’xêê nắc tước g’lúh bơơn bhrợ, hân đhơ cơnh đêếc, nắc lêy a’moót ma răng chêết zêng, bhrợ đhanuôr chóh lưm zr’nắh k’đhạp. Ha dợ ooy đâu, bấc manứih chóh a’moót nắc lêy vặ zên ngân hàng đoọng k’rong bhrợ, pr’loọng đông m’bứi bhlâng nắc vặ 30 ực đồng, pr’loọng bấc nắc tước 100 ực đồng, xoọc đâu a’moót ma răng chêết, cắh năl chấc pay n’hâu đoọng chroót nợ.

Dzợ mơ lấh 1 c’xêê nắc tước g’lúh bơơn bhrợ, hân đhơ cơnh đêếc, lấh 500 t’nơơm a’moót âng pr’loọng đông amoó Phạm Thị Quy cóh vel Bình Phụng, chr’val Bình Quế, chr’hoong Thăng Bình crêê pr’lúh rơợc hi’la, ặt răng chêết a’năm. Amoó Quy nắc ơy phun zanươu, bhrợ pa liêm vệ sinh, lơi jợ đợ t’nơơm crêê pr’lúh, hân đhơ cơnh đêếc nắc cung cắh liêm choom. Amoó Quy moon, nắc ơy vặ ngân hàng 50 ực đồng k’rong ooy t’nơơm a’moót, xoọc đâu bil pấ zêng, pr’loọng đông lưm zr’nắh k’đhạp: “T’mêê vặ ngân hàng đoọng bhrợ a’moót chóh lấh 1 c’moo, xoọc đâu a’moót ma răng chêết zêng. Rơơm kiêng zâp ngành zooi zúp zên đoọng choh cớ, xoọc đâu cắh ma zên đoọng chroót ngân hàng, cắh váih zên chóh bhrợ cớ. Pr’loọng đông lêy g’nưm ooy a’moót, t’nơơm a’moót ma răng chêết lứch nắc zr’nắh k’đhạp bhlâng.”

Tr’cơnh lâng amoó Quy, pr’loọng đông t’coóh Trương Công Truyền cóh tổ 14, vel Bình Phụng, chr’val Bình Quế, chr’hoong Thăng Bình cung bil pất zêng. 3 c’moo l’lăm ahay, t’coóh Truyền chóh 400 t’nơơm a’moót, tu vêy k’tiếc liêm lâng zư lêy liêm crêê nắc bhươn a’moót dưr váih liêm đấh. Hân đhơ cơnh đêếc, k’noọ tước hân noo bơơn bhrợ nắc dưr váih rơợc hi’la, ma chêết zêng. Đoọng zư padưr t’nơơm a’moót, t’coóh Truyền pay zanươu zư lêy tơơm chr’nóh, lêy chooi vôi zêl pr’lúh cr’ay đoọng ha t’nơơm a’moót hân đhơ cơnh đêếc cắh liêm choom. T’coóh Trương Công Truyền đoọng năl, bhươn a’moót t’coóh k’rong bhrợ k’noọ 200 ực đồng xoọc đâu nắc zêng ta tệch lơi: “C’moo 2015 tước đâu chóh 400 t’nơơm, xoọc đâu k’noọ moót hân noo bơơn bhrợ ha dợ nắc lêy ma răng chêết lấh 200 t’nơơm. Pazêng tổ 14, a’moót chêết lứch 80-90% t’nơơm, vêy pr’loỌng nắc zêng ma răng chêết. Rơơm kiêng cấp ping lêy cha’mêết đoọng vặ zên chóh bhrợ cớ.”

C’moo n’nắc ahay, chr’hoong Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam âng đơơng t’nơơm a’moót ooy đề án padưr pa’xớc bh’rợ tr’nêng công nghệ dal. Vel đông nắc ơy bhrợ padưr Tổ hội chóh a’moót đhị vel Bình Phụng, chr’val Bình Quế đoọng zooi zúp zâp pr’loọng đhanuôr ooy đắh bhiệc chóh lâng zư lêy t’nơơm a’moót. T’coóh Nguyễn Thái Hậu, Chủ tịch UBND chr’val Bình Quế, chr’hoong Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam đoọng năl, lấh 700 t’nơơm a’moót âng đhanuôr cóh chr’val nắc lêy ma chêết răng zêng: “Đợ mơ a’moót răng chêết bấc bhlâng, rơơm zâp cơ quan chức năng lêy vêy râu k’rang đoọng zooi zúp zên bhrợ pr’đơợ đoọng ha đhanuôr, padưr pa’xớc pr’ắt tr’mung đoọng lêy chóh cớ a’moót t’mêê. Bêl chóh a’moót đhanuôr pa’glúh bhrợ bấc zên. Đhanuôr cóh đâu lấh mơ nắc g’nưm ooy t’nơơm a’moót, đăn tước hân noo bơơn bhrợ nắc cắh mặ zư lêy, zr’nắh k’đhạp bhlâng lâng đhanuôr vel đông.”

T’coóh Lê Văn Để, Gíam đốc Trung tâm Kỹ thuật nông nghiệp chr’hoong Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam đoọng năl: râu tu bhrợ a’moót răng chêết nâu nắc pr’lúh tri c’cool lâng nắc boo prứah đenh. Zâp ngành chức năng chr’hoong Thăng Bình moon pa choom đhanuôr chóh a’moót lêy príh doóh, bhrợ têng pa liêm cớ bhươn a’moót, pếch lơi đợ ríah ma xrắh hư, lêy chooi vôi, c’chêết khuẩn. Ting t’coóh Lê Văn Để, nắc ley zooi zúp zên đoọng zép đhanuôr chóh t’mêê cớ t’nơơm a’moót: “L’lăm, k’đươi đắh Trung tâm cán bộ lêy lướt ooy đâu zúp đhanuôr lêy bhrợ pa liêm, họp đhanuôr lêy cha’mêết pazêng. Đợ t’nơơm a’moót chêết nắc lêy lơi jợ, óch lơi, chooi vôi đoọng bhrợ têêm ngăn zêl cha’groong oó đoọng trơơi boọ. Zr’nắh k’đhạp bhlâng nắc đhanuôr cắh năl cơnh bhrợ têng tu cắh ma zên chóh padưr cớ lâng zanươu nắc bơơn chuẩn t’mêê padưr pa’xớc nắc kiêng câl lêy moót ooy Tây Nguyên, Đồng Nai vêy váih, k’đhạp bhlâng”./.

Tiêu chết hàng loạt, người trồng gặp khó

     ( Tuyết Lê- Phương Cúc)

  Mấy hôm nay, nhiều hộ trồng tiêu ở xã Bình Quế, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam đứng ngồi không yên vì cây tiêu bị vàng lá, thối rễ rồi chết dần. Chỉ còn hơn 1 tháng nữa là đến kỳ thu hoạch nhưng cây tiêu chết khiến người trồng gặp khó khăn. Trong khi đó, nhiều người trồng tiêu phải vay tiền ngân hàng để đầu tư, hộ ít thì 30 triệu đồng, hộ nhiều lên cả 100 triệu đồng, giờ cây tiêu chết sạch, không biết lấy tiền đâu trả nợ.

  Chỉ còn hơn 1 tháng nữa là đến kỳ thu hoạch, nhưng hơn 500 trụ tiêu của gia đình chị Phạm Thị Quy ở thôn Bình Phụng xã Bình Quế, huyện Thăng Bình bị bệnh lá vàng, chết dần. Chị Quy đã phun thuốc, dọn vệ sinh, tiêu hủy cây bệnh nhưng vẫn không có tác dụng. Chị Quy cho biết, đã vay ngân hàng 50 triệu đồng đầu tư vào cây tiêu, giờ mất trắng, gia đình rất khó khăn. “Mới vay ngân hàng để làm tiêu trồng hơn 1 năm, bây giờ tiêu chết hết, bỏ đất không. Mong muốn các ngành hỗ trợ vốn để trồng lại, giờ không có tiền trả ngân hàng, không có vốn trồng lại. Gia đình dựa vào cây tiêu, cây tiêu chết hết nên khó khăn”.

Cùng hoàn cảnh như chị Quy, gia đình ông Trương Công Truyền ở tổ 14, thôn Bình Phụng, xã Bình Quế, huyện Thăng Bình cũng trắng tay. 3 năm trước, ông Truyền trồng 400 choái tiêu, nhờ đất tốt và chăm sóc đúng kỹ thuật nên vườn tiêu phát triển nhanh. Thế nhưng, gần đến kỳ thu hoạch thì xuất hiện tình trạng tiêu vàng lá, chết hàng loạt. Để cứu vãn cây tiêu, ông Truyền dùng thuốc bảo vệ thực vật, rải vôi chống bệnh cho cây tiêu nhưng không hiệu quả. Ông Trương Công Truyền cho biết, vườn tiêu của ông đầu tư gần 200 triệu đồng giờ đành chặt bỏ: “Năm 2015 đến giờ trồng 400 choái, hiện tại bước vào thu hoạch nhưng tiêu chết hơn 200 trụ. Cả tổ 14, tiêu chết hết 80% đến 90% cây tiêu, có hộ chết hết. Mong muốn cấp trên, xem xét cho vay vốn tái sản xuất”.

Năm ngoái, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam đưa cây tiêu vào đề án phát triển sản xuất nông nghiệp công nghệ cao. Địa phương đã thành lập Tổ hội trồng tiêu tại thôn Bình Phụng, xã Bình Quế để hỗ trợ các hộ dân về kỹ thuật trồng và chăm sóc cây tiêu. Ông Nguyễn Thái Hậu, Chủ tịch UBND xã Bình Quế, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam cho biết: hơn 700 choái tiêu của bà con trong xã coi như mất trắng. “Số lượng tiêu chết rất nhiều, mong các cơ quan chức năng cần có sự quan tâm hỗ trợ vốn tạo điều kiện cho người dân phát triển kinh tế để trồng lại cây tiêu mới. Khi trồng tiêu người dân bỏ vốn rất nhiều. Người dân ở đây chủ yếu dựa vào cây tiêu, cây tiêu gần đến mùa thu hoạch chừ cứu không được cho nên khó khăn của địa phương cũng như người dân”.

Ông Lê Văn Để, Giám đốc Trung tâm Kỹ thuật nông nghiệp huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam cho biết: Nguyên nhân dẫn đến tiêu chết do bệnh nấm, một phần do mưa kéo dài. Các ngành chức năng huyện Thăng Bình hướng dẫn bà con trồng tiêu dọn dẹp lại vườn tiêu, đào rễ đem đốt; những hố đất trống phải rải vôi, diệt khuẩn. Theo ông Lê Văn Để, cần hỗ trợ kinh phí giúp bà con trồng mới lại cây tiêu. ‘Trước hết cử chỗ Trung tâm cán bộ lên trên đó giúp dân xử lý, họp nhân dân kiểm tra toàn bộ, ban đầu. Trụ tiêu chết khô là tiêu hủy, đốt, xử lý vôi để đảm bảo tiệt trùng chống lây lan. Khó khăn nhất là người dân điêu đứng không có vốn trồng lại và thuốc phải đạt chuẩn mới phát triển nên muốn mua phải vào tận Tây Nguyên, Đồng Nai mới có, nên khó khăn như vậy”./.