Đinh Văn Tính, ặt đhị vel Diệp Thượng, chr’val Thanh An, chr’hoong Minh Long c’moo đâu đhiệp 28  c’moo. Tính nắc tợơp âm hót tợơ a đoo k’tứi bêl 10 c’moo, căh dáp ra diu căh cợ ha bu, zập bêl cóh têy Tính cung k’đhợơng hót. Xọoc đâu, zập t’ngay Đinh Văn Tính âm m’bứih bhlầng nắc 1 t’nôm hót, lứch 10.000 đồng. Đhị chr’val da ding k’coong k’đháp k’ra nâu, 10.000 đồng nắc mơ m’pâng đợ zên lướt chợ zập t’ngay đoọng câl chr’na pr’dzăm ha pr’loọng đong âng 2 díc điêl. Năl âm hót nắc căh liêm tước c’rơ tr’mông lâng bil zên bạc ha dợ nắc căh muy đhị vel Diệp Thượng, chr’val Thanh An, chr’hoong Minh Long nắc dzợ bấc đhanuôr acoon cóh đhị da ding k’coong Quảng Ngãi cung căh choom lơi âm hót. Apêê ta ha âm hót. P’niên lêy ting âm hót. Lâng đhị vel Diệp Thượng nâu, pân jứih âm hót, pân đil cung âm hót. Ha dợ apêê p’niên nắc ta luôn ha rệêp crêê gr’doóc hót âng t’la âm. A noo Đinh Văn Tính đoọng năl, tợơ dzợ p’niên a noo nắc pa choom âm hót lâng căh năl a đay kiêng âm hót tợơ ha bêl: “Acu ting apêê a đhi noo cha ớh. A cu căh choom âm hót. Lalăm đếêc căh ơy choom âm hót. Ha dợ ting apêê pr’zợc nắc âm hót lâng căh dzợ choom lơi”.

         Pazêng t’ngay p’răng pứih, zr’lụ da ding k’coong Minh Long căh zập đác, đhr’năng ha ul cha bấc. Zập đoo t’ngay vêy ngai t’đang lướt bhrợ thuê nắc đợ ma nuýh pa bhrợ n’nặc vêy bơơn zên lấh muy ha riêng đồng, pa bhlầng nắc bhrợ têng keo. Cr’chăl đăn đâu, chr’nắp keo căh tệêm ngăn, xiêr ếp, căh ngai t’đang bhrợ thuê. Pr’loọng đong căh vêy zên, ha dợ hót nắc lêy chếêc bơơn zên đoọng câl âm, vêy ngai nắc câl nợ tợơ quán. Pazêng t’nôm hót chr’nắp tợơ 5-10 r’bhầu đồng nắc rau pa câl bấc pa bhlầng đhị pazêng tạp hoá cóh da ding k’coong Quảng Ngãi. A noo Đinh Văn Xênh, ặt đhị vel Gò Da, chr’val Long Sơn, chr’hoong Minh Long đoọng năl, cóh đong choom ta bhúch cha néh ha dợ hót nắc căh choom căh vêy, tu căh choom lơi: “N’đhơ ta bhúch h’cơnh ng’bhrợ, nâu kêi căh choom ng’lơi hót dzợ”.

        Âm hót nắc váih cr’ay lâng ha ul đha rựt. Rau đếêc nắc ơy pa hay zập bêl cóh zập g’lúh xay moon đắh xa nay rau căh liêm âng hót đhạ. Cóh zập g’lúh prá xay nâu đh’rứah lâng pazêng đợ bấc “k’juột xợơng” cơnh: lấh 6 ức cha nắc lấh chệêt zập c’moo tu âm hót cóh prang bha lang k’tiếc. Zập t’ngay, đhị Việt Nam vêy 100 cha nắc lấh chệêt crêê tước rau căh liêm âng hót đhạ. Đhơ cơnh đếêc nắc pazêng xa nay cr’pân cơnh đâu cung căh bhrợ cr’pân rau rị tước đhr’năng lóih âm hót âng đhanuôr đhị apêê chr’hoong da ding k’coong Quảng Ngãi. T’coóh Nguyễn Văn Thành, Trung tâm y tế Minh Long đoọng năl, tợơ đhr’năng lalua nâu, nắc lêy pa cắh xa nay xay moon cơnh choom đơơng chô bh’nơơn liêm dal lấh mơ: “Bh’rợ xăl c’năl nắc căh choom tr’xăk đhị muy bơr t’ngay. Apêê bh’rợ xay moon nắc lêy t’bhlầng k’rơ lấh mơ dzợ. Lấh mơ xay moon cóh zập c’lâng xa nay nắc lêy vêy  bh’rợ bhrợ têng đhị apêê vel bhươl”.

        Bêl căh ơy vêy cơnh xay moon lalay cơnh đoọng ha đhanuôr acoon cóh đhị da ding k’coong nắc đhr’năng lóih âm hót âng đhanuôr k’đháp đoọng lơi. Rau k’rang đăh cr’ay cr’naanh lâng ha ul đha rựt tu âm hót nắc dzợ ặt váih đhị bấc vel bhươl da ding k’coong Quảng Ngãi./.

Nhiều người dân miền núi vẫn còn thói quen hút thuốc lá

          CTV Anh Vinh

        Từ đàn ông đến phụ nữa, người già và tầng lớp thanh niên đều hút thuốc là là  thực tế đáng báo động ở nhiều bản làng đồng bào dân tộc thiểu số miền núi tỉnh Quảng Ngãi. Nghiện hút thuốc lá đang đẩy chất lượng sống của nhiều gia đình vốn đã thấp lại càng thấp hơn khi họ thường xuyên đối mặt với bệnh tật và nghèo đói. Điều này một lần nữa đặt ra công tác truyền thông về tác hại thuốc lá mạnh mẽ hơn nữa, nhất là ở các buôn làng miền núi.

         Đinh Văn Tính, ở thôn Diệp Thượng, xã Thanh An, huyện Minh Long năm nay 28 tuổi. Tính bắt đầu hút thuốc lá từ năm lên 10 tuổi, không kể sáng chiều, lúc nào trên tay Tính cũng cầm điếu thuốc. Hiện tại, mỗi ngày Đinh Văn Tính hút ít nhất là 1 gói thuốc, mất hơn 10.000 đồng. Ở xã miền núi khó khăn này, 10.000 đồng bằng nửa số tiền đi chợ cho 1 bữa ăn của 2 vợ chồng. Biết hút lá có hại cho sức khỏe lại tốn kém nhưng không chỉ ở thôn Diệp Thượng, xã Thanh An, huyện Minh Long mà nhiều đồng bào dân tộc thiểu số miền núi Quảng Ngãi vẫn không bỏ được thuốc lá. Người lớn hút thuốc. Trẻ con lớn lên cũng bắt chước hút thuốc. Riêng ở làng Diệp Thượng này, đàn ông hút thuốc, phụ nữ cũng hút thuốc. Còn những đứa trẻ thì thường xuyên hít phải khói thuốc. Anh Đinh Văn Tính cho biết, từ nhỏ anh tập tành hút thuốc và nghiện thuốc lá không biết từ lúc nào: “Mình theo anh em mình chơi. Mình đâu biết hút thuốc. Hồi trước mình đâu có biết. Nhưng theo bạn bè hút thuốc rồi nghiện luôn, không bỏ được”.

        Những ngày nắng hạn, vùng miền núi Minh Long thiếu nước trầm trọng, nguy cơ thiếu đói. Ngày nào có người gọi đi làm thuê thì số lao động trong làng mỗi người may ra kiếm được hơn một trăm ngàn đồng, chủ yếu khai thác gỗ keo. Thời gian gần đây, giá keo bấp bênh, xuống thấp, không ai thuê công lao động. Gia đình không có thu nhập, nhưng thuốc lá vẫn phải mua để hút, thậm chí có người mua nợ. Những bao thuốc lá giá từ 5 -10 ngàn đồng vẫn là mặt hàng bán chạy ở những quán tạp hóa ở miền núi Quảng Ngãi. Anh Đinh Văn Xênh, ở thôn Gò Da, xã Long Sơn, huyện Minh Long cho biết, trong nhà có thể thiếu gạo nhưng thuốc lá không thể thiếu, vì không thể bỏ được: “Túng thiếu làm sao vẫn phải hút chứ bỏ không được”.

        Húy thuốc là sẽ gây bệnh tật và nghèo đói. Điều đó được nhắc đi nhắc lại trong các buổi truyền thông về tác hại của thuốc lá. Trong các buổi truyền thông này đi kèm với những con số “giật mình” như: hơn 6 triệu người chết mỗi năm do thuốc lá trên toàn thế giới. Mỗi ngày, ở Việt Nam có 100 người chết liên quan đến tác hại của thuốc lá. Nhưng những thông tin đáng lo ngại này dường như chưa tác động gì mấy đến thói quen hút thuốc lá của người dân các huyện miền núi Quảng Ngãi. Ông Nguyễn Văn Thành, Trung tâm y tế Minh Long cho biết, từ thực tế này cần đặt ra vấn đề truyền thông sao có hiệu quả hơn: “Việc thay đổi nhận thức nó không thể thay đổi một sớm, một chiều. Các hoạt động truyền thông cần phải tiếp tục đẩy mạnh hơn nữa. Ngoài truyền thông đại chúng thì cần có hoạt động các địa phương”.

        Một khi vẫn chưa có cách truyền thông đặc thù cho đồng bào dân tộc thiểu số ở miền núi thì thói quen bỏ hút thuốc lá cũng khó được thay đổi. Nỗi lo bệnh tật và nghèo đói do hút thuốc lá vẫn còn dai dẵng ở nhiều buôn làng miền núi Quảng Ngãi./.