Ch’ngai tợơ thành phố Thanh Hoá mơ 45km đắh Tây Nam, bhươn âng k’tiếc k’ruung Bến En ( âng chr’hoong Như Thanh, tỉnh Thanh Hoá), bơơn lêy năc cơnh “Hạ Long cóh k’tiếc bhlầng” âng k’tiếc Thanh tu râu laliêm pr’hay lâng crâng da ding t’viêng t’vir, đh’luúc đác k’bhlít k’bhláach.

       Bhươn âng k’tiếc k’ruung Bến En bơơn ta bhrợ t’váih tợơ c’moo 1992 lâng đhăm bhứah 16.643ha, cóh đếêc vêy 8.544ha crâng gmrâng ơy tợơ đanh lâng crâng t’mêê. Cóh prang zr’lụ k’tiếc nâu  dzợ zư đớc bh’lô bh’la a hay.

       T’ruíh cơnh đâu, bêl pleng k’tiếc căh ơy bhrợ t’váih, vêy muy p’nong mực ga mắc pa bhlầng nắc coon âng Long Vương kiêng bhlầng râu laliêm pr’hay cóh đâu, ặt cha ớh hớơ ha vil c’lâng chô. Bêl đác rệê, mực crêê ta k’đoong nắc pa zay k’préc chr’ploọng, c’léh nâu đớc tứơc t’ngay đâu. Đhị mực chệêt nắc váih a bóc đác Bến En, tua mực nắc váih apêê k’ruung đác. Tu cơnh đếêc, a bóc dzợ vêy đh’nớc nắc k’ruung Mực, đhăm bhứah nắc 4.000ha, đhậu k’zệt mét. A bóc Sông Mực bơơn pác bhrợ 2 a bóc: a bóc Thượng lâng a bóc Hạ. Cóh a bóc vêy 21 đảo ga mắc k’tứi lâng bấc râu a đhăh dzăm, bhơi k’tang lâng bọong gợp pr’hay pa bhlầng. Đhị bấc đảo, t’mooi choom bhrợ pớ ặt đhị cóh ha dưr lâng m’béh a xiu cóh ha dưm, zệê cha đhị đếêc. Bêl ha dưm đhí mát ang bh’rương, ha dang đươi bhuông máy lêy a bóc đác nắc pr’hay căh dzợ cơnh. T’ngay đâu, a bóc Sông Mực bơơn muy bệê bh’nậ đác zư đác đoọng ha đhanuôr đươi dua. A bóc đác vêy bấc râu a xiu nắc cơnh: trôi, cha ruốh, mè…. Pa bhlầng nắc a xiu mè cóh đâu pậ pa bhlầng, vêy đoo p’nong pậ tước 30-40kg.

       Cha ớh l’lêy cóh mặt a bóc đác bêl đấh ra diu, bêl pazêng bệê đảo dzợ đh’lúc bhoócc plum g’lọp,a hêê nắc lêy đui cơnh ặt đhị pleng cơnh bhia. K’ruung Mực lêy đui cơnh bệe gương x’mir pậ bhứah apêê bệê đảo, bhrợ  váih cơnh t’la tranh laliêm pr’hay. Ặt lớp, n’léh m’pâng k’ruùn đác nắc 21 bệê đảo lâng pazêng đh’nớc đớc nắc :Tình Yên, Hạnh Phúc, Núi Đôi, Hy Vọng… Êếh râu toon váih cơnh đếec, pazêng ngai ơy tước đâu zêng chắp kiêng đớc Bến Én nắc “Hạ Long cóh k’tiếc bhlầng” âng k’tiếc Thanh. Ặt cha ớh cóh a bóc, t’mooi nắc mọot ooy crâng lêy pr’hay bhlầng pazêng đhăm crâng zêng prí chặt váih pô bhrôông bhrang; cr’năn bhoọt chr’ploọng xiêr âm đác; đh’riêng a chim đhác chr’lích chr’luốch cóh zập tợơ… Lêy cóh ch’ngai nắc bơơn lêy xáu óih âng apêê vel Mường, Thái bhrợ ngăn loom cóh zr’lụ la ngúa nâ,

     Lấh mơ a bóc đác, đảo lâng crâng, Bến Én dzợ vêy pazêng da ding đhêl nhuum đhị apêê chr’val Hải Vân, Xuân Khang, Xuân Thái lâng bấc bọong gợp dzợ zư đớc râu laliêm pr’hay cơnh gợp Ngọc, gợp Dơi, gợp Xuân Thái… Cóh đếêc, pa ghít lấh mơ nắc gợp Ngọc n’juối dal 80m, bhứah 8m, dal 2,5m, cóh c’loong vêy bấc cơnh ta bhrợ váih laliêm pr’hay. Cóh m’pâng gợp vêy muy bul đhêl nhuum ga mắc, k’bít k’bláach cơnh ngọc nắc đớc Hòn Ngọc. Chr’nắp bhlầng, cóh đây dzợ zư lêy lò dal kháng chiến Hải Vân ( âng chr’val Hải Vân) ha dợ râu tr’haanh âng đoo nắc pa tệêt lâng đh’nớc âng giáo sư Trần Đại Nghĩa. Gợp Xuân Thái t’mêê bơơn lêy lâng n’juối dal 1km lâng vêy bấc cơnh n’léh pr’hay pa bhlầng.

       Tước lêy Bến Én, t’mooi dzợ bơơn cha x’roọng a tăng, chr’na a yêm bhlầng âng k’tiếc Thanh. X’rọong bơơn ta zệê lâng a xậ âng muy râu bhơi ra véh bơơn tợơ crâng zệê lâng lệê a tứch, lệê k’roọc căh cợ da dul, loom a ọc… X’rọong nâu cha xợơng a tăng, h’nghir, ha há, k’dúa, ngam… liêm đoọng c’rơ hêê. A xiu mè ga mắc bhlầng đhị k’ruung Mực cung bơơn ta zệê bhrợ bấc râu pr’dzăm, pa bhlầng nắc a xiu mè yêm pa bhlầng./.

Bến En, "Hạ Long trên cạn" ở xứ Thanh

Cách thành phố Thanh Hóa khoảng 45 km về phía Tây Nam, Vườn Quốc gia Bến En (thuộc huyện Như Thanh, tỉnh Thanh Hóa), được ví như “Hạ Long trên cạn” của xứ Thanh bởi vẻ đẹp hoang sơ với rừng xanh bạt ngàn, mây nước lung linh.

Vườn Quốc gia Bến En được thành lập từ năm 1992, với diện tích 16.643 ha, trong đó có 8.544 ha rừng nguyên sinh và tái sinh. Xung quanh vùng đất này còn lưu giữ lại nhiều truyền thuyết đậm chất sử thi.

Chuyện kể rằng, thuở trời đất còn hỗn mang, có một con mực khổng lồ là con của Long Vương ham cảnh đẹp nơi đây, mải chơi đến nỗi quên cả lối về. Khi nước rút, mực bị mắc cạn nên cố vùng vẫy, vết tích còn để lại đến bây giờ. Nơi mực chết tạo thành hồ Bến En, tua mực là các con suối. Vì vậy, hồ còn có tên là sông Mực, diện tích 4.000 ha, sâu hàng chục mét. Hồ sông Mực được chia làm hai hồ: hồ Thượng và hồ Hạ. Trên hồ có 21 hòn đảo lớn, nhỏ với nhiều động thực vật và hang động kỳ thú. Ở một số đảo, du khách có thể dựng lều bạt nghỉ qua đêm và giải trí bằng cách thả cần buông câu, làm bếp tại chỗ. Những đêm trăng thanh gió mát, nếu dùng thuyền máy du ngoạn trên mặt hồ thì không gì thư thái bằng. Ngày nay, hồ sông Mực được một con đập lớn giữ nước phục vụ sản xuất và đời sống. Lòng hồ có đủ loại cá như: trôi, trắm, mè... Đặc biệt, cá mè ở đây rất lớn, có con nặng 30 - 40kg.

Du ngoạn trên hồ vào buổi bình minh, khi những hòn đảo còn mập mờ trong sương trắng, chúng ta sẽ có cảm giác lạc vào thế giới thần tiên với sông nước mây trời hư ảo. Trong sương, sông Mực như tấm gương khổng lồ soi bóng các hòn đảo, tạo nên bức tranh sơn thủy hữu tình. Ẩn hiện giữa sông nước là 21 hòn đảo với những tên gọi đậm chất trữ tình: Tình Yêu, Hạnh Phúc, Núi Đôi, Hy Vọng... Không phải ngẫu nhiên, những người từng đặt chân đến đây đều yêu mến gọi Bến En là “Hạ Long trên cạn” của xứ Thanh. Dạo chơi trên hồ thỏa thê, du khách dạo bước vào rừng sẽ lập tức mê mẩn bởi những rừng chuối nở đỏ một góc trời; đàn khỉ chuyền cành ra hồ uống nước; tiếng chim kêu râm ran như một bản hợp xướng tuyệt mỹ của rừng già... Phóng tầm mắt ra xa, ta còn thấy khói bếp của bản Mường, bản Thái làm ấm áp không gian cô quạnh.

Ngoài khu vực hồ, đảo và rừng, Bến En còn có những dãy núi đá vôi thuộc các xã Hải Vân, Xuân Khang, Xuân Thái với nhiều hang động còn giữ được vẻ tự nhiên như hang Ngọc, hang Dơi, hang Xuân Thái... Trong số đó, đáng chú ý nhất là hang Ngọc với chiều dài 80m, rộng 8m, cao 2,5m, bên trong có rất nhiều hình thù kỳ vỹ. Giữa hang có một khối thạch nhũ lớn, lấp lánh như ngọc nên được gọi là Hòn Ngọc. Đặc biệt, nơi đây còn vẹn nguyên lò cao kháng chiến Hải Vân (thuộc xã Hải Vân) mà sự nổi tiếng của nó gắn liền với tên tuổi của giáo sư Trần Đại Nghĩa. Hang Xuân Thái mới được phát hiện với chiều dài hơn 1 km và có nhiều hình thù đẹp.

Đến tham quan Bến En, du khách còn được thưởng thức món canh đắng, đặc sản của miền núi xứ Thanh. Canh được nấu bằng lá của một loại cây rừng với thịt gà, thịt bò hay tim, gan lợn... Thứ canh này ăn vừa có vị đắng, béo, cay, chua, ngọt... rất bổ và mát. Loại cá mè khổng lồ ở sông Mực cũng được chế biến thành nhiều món ăn, đặc biệt là cháo cá mè rất ngon và bổ dưỡng./.