Đác tuh năc cớ dưr nong ga măc, bhrợ nong lít bâc đhr’nong đong, c’lâng p’rang, ruộng bhươn, chr’noh chr’bêệt âng đhanuôr miền Trung; đac mặt âng đhanuôr năc cớ dưr hooi, râu k’er da dô dưr vaih k’rơ bêl k’zệt cha năc manuyh chêệt bil tu hr’lang hr’câh da ding k’coong, bhuông clệch coh biển, tu tuh bhlong, đac tân glươi k’rơ bhrợ t’vaih.  Pazêng râu bil hư lâh cơnh cr’noọ âng đhanuôr, tỵ ơy lum bâc râu zr’năh xr’dô coh đhăm k’tiêc: ra diu cha groong đhí boo, tuh bhlong, ha bu năc zâl cha groong lâng p’răng xơợt n’nâu: “Acu xơợng gruung muy pr’leh năc dưr păr lưch. Xoọc đêêc acu c’jệ căh chêêc n’năl râu rị dzợ, xó pơ lơơp năc căh pân gluh mút. Tơợ k’tưi tươc nâu cơy căh bool lêy vêy đhí boo ga măc mơ đhí boo n’nâu.”

“Buôn năc pazêng g’luh tuh ga măc a đay buôn g’đéch. Đợ đac nong dal bhlâng năc coh c’moo 2010 đac nong ooy đong cu mơ 1,5 mét, xoọc đâu đac nong lâh bhluuch dzương âng manuyh, năc đhiệp muy xó mút a năm.”

“7,8 giờ, đac ađoo ga măc pa bhlâng năc nong tươc m’pâng đong, ra diu t’tun 2 diic điêl chô lêy năc đác tú lưch đơơng pơ loong đong xang.”

Xang 2 chu hr’lang hr’câh k’tiêc ga măc pa bhlâng đhị Thừa Thiên Huế lâng Quảng Bình, năc đhí a muốt số 9, prang k’tiêc k’ruung dưr c’jệ xơợng bêl ta luôn dưr vaih pazêng g’luh hr’lang hr’câh da ding k’coong, g’lâp bâc ngai. Căh muy coh miền Trung năc coh zr’lụ da ding k’coong, xang bêl boo ngân đanh t’ngay năc dưr vaih g’luh hr’lang hr’câh k’tiêc, tuh pr’hơợc bhrợ k’ăy loom cơnh coh g’luh hr’lang hr’câh k’tiêc n’đăh Bắc căh cậ coh chr’hoong Quan Sơn, Thanh Hoá g’lâh 30 pr’loọng đong đhanuôr cr’noon Sa Ná coh c’moo ahay: “Đac tuh chô đơơh pa bhlâng! Cơnh acu ăt coh đong đhâl n’tộ bâc pa bhlâng, gluh ooy đâu lêy c’lâng lưch đac nong, hooi coh m’piing zung, bhrợ c’lâng hr’lang hr’câh.”

“K’rơ bhlâng năc 4 chu, bêl k’tiêc ha vooh n’tộ ooy a boc băn axiu, năc acu lâng ađoo chrâm ooy a boc đoọng ta bơơn pay axiu, năc k’tiêc tơơp g’lâp đh’lưah ađoo, g’lâp c’lâm đong kho, k’chụt đong ăt lâng xe ô tô đhr’vất ooy lơơng, Bêl cơ quan chức năng tươc lêy năc căh dzợ bơơn lêy ađoo, năc xoọc đêêc acu n’năl ađoo căh dzợ mamông.”

“Đhanuôr xoọc đâu căh dzợ vêy râu rị, cr’van cr’bhộ công căh dzợ vêy.”

Đoọng pazêng bhươl cr’noon têêm ngăn coh aral da ding năc vêy crâng zư lêy, pa xiêr đhr’năng tuh bhlong lâng đhr’năng hr’lang hr’câh k’tiêc. Bâc dự án kinh tế, đhanuôr bhrợ cha coh zập c’moo ơy t’bil k’r’bhâu héc ta crâng năc đơơh ch’mêệt lêy, lâng căh dzợ đoọng đợ dự án cha ooy đhăm crâng g’mrâng. Bh’rơ pa dưr kinh tế ha dzợ ha vil, căh cậ câh lâh lêy chăp râu bh’rợ căh liêm crêê ooy môi trường năc acoon manuyh ơy vaih nợ lâng crâng k’coong, k’tiêc k’bunh. TS Đào Công Khanh, Phó Viện trưởng Viện k’đhơợng lêy crâng nhâm mâng lâng chứng chỉ crâng xay moon: “Ahêê oó muy t’bhlâng pa dưr kinh tế lâng bh’rợ t’boil pazêng râu đơ chr’năp âng môi trường lâng bâc cơnh âng sinh học. Việt Nam hêê xay bhrợ la lay cơnh lâng râu liêm choom âng pazêng k’tiêc k’ruung liêm choom. Apêê đoo xoọc t’bhlâng zư lêy crâng, ha dợ êêh râu t’bhlâng ta bơơn râu liêm choom âng kinh tế năc pa hư crâng đoọng xăl đươi dua cơnh lơơng.”

Ban Bí thư Trung ương Đảng coh t’ngay 12/01/2017 ơy bhrợ têng Chỉ thị số 13-CT/TW ooy bh’rợ t’bhlâng râu k’đhơợng xay âng Đảng lâng bh’rợ zư lêy lâng pa dưr crâng, l’lăm đêêc, c’xêê 6/2016, Thủ tướng Chính phủ công ơy ta đang moon xay bhrợ ta nih đha nâng căh dzợ đoọng bơơn n’loong coh crâng g’mrâng lâng ch’mêệt lêy ghit pazêng dự án xăl cr’noọ đươi dua crâng g’mrâng. Đảng, Nhà nươc lâng pazêng bộ ngành công ơy vêy c’lâng xa nay, chính sách đoọng zư lêy lâng pa dưr crâng, hân đhơ cơnh đêêc, hâu tu, râu la lua, bâc bha lăh crâng coh miền Trung, Tây Nguyên dzợ crêê ta tal, ta col bâc pa bhlâng? Vêy bâc cơnh p’rá ta ơơi pa chô đoọng ha p’rá ta mooh n’nâu, năc muy râu nhâm mâng năc ha râu liêm crêê âng kinh tế, râu liêm crêê ha muy c’bhuh năc tơợ bh’rợ bhrợ n’loong năc ơy bhrợ ha bâc cha năc manụyh, c’bhuh tih căh đương zup zooi đoọng ha bh’rợ pa hư crâng. GS TSKH Nguyễn Ngọc Lung, bêl ahay bhrợ Cục trưởng Cục pa dưr lâm nghiệp, Bộ NN lâng pa dưr pa xơc bhươl cr’noon xay moon, năc xay bhrợ k’rơ lâh mơ dzợ bh’rợ toọm đợ bh’rợ bhrợ lất xa nay pháp luật ooy bh’rợ zư lêy crâng, pa bhlâng năc bh’rợ âng acoon manuyh: “Pa bhlâng năc xa nay bh’rợ ng’toọm. Ha dang manuyh bhrợ têng bh’rợ n’nâu, năc ađay pa hư crâng căh cậ manuyh pa bhrợ âng đay bhrợ năc râu n’lât ga măc lâh mơ, pazêng bh’rợ toọm n’nâu t’tun lâng pazêng luật, coh đêêc vêy luật lâm nghiệp căh vêy, năc đhiệp muy ngai bhrợ têng liêm choom năc cher đoọng ch’ner, ngai bhrợ căh liêm choom năc ng’toọm.”

Lâng đợ dự án pay k’xịa crâng g’mrâng, coh đêêc vêy pazêng dự án thuỷ điện năc ch’mêệt lêy ghít, ta nih đha nâng lâh mơ dzợ. Xang g’luh tuh bhlong ga măc căh bool vêy coh miền Trung n’nâu, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc ơy ta đang moon pazêng vel đong ta nih đha nâng lêy ghít ooy xa nay n’nâu: “Pa chô kinh nghiệm năc pa dưr thuỷ điện ting cơnh quy hoạch, liêm crêê, pa xiêr căh cậ căh dzợ bhrợ têng thuỷ điện k’tứi dzợ. Năc ahêê lêy prá xay bhrợ têng crêê cơnh, râu đâu bha lâng năc apêê vel đong. Râu bơr cậ năc t’bhlâng choh crâng. Năc t’bhlâng choh crâng t’bâc, xay moon đợ n’loong vêy riah chặt đhậu ooy đhăm k’tiêc lâh mơ…”

Bêl đac tuh xang boo đhí dzợ bhrợ nong lít coh bâc vel đong năc muy bơr thuỷ điện coh Quảng Nam, Hà Tĩnh, Nghệ An đh’rưah ch’hooi đac tuh bhrợ muy bơr zr’lụ clêch coh đac tuh: “Bêl xay moon ch’hooi đac tuh năc đac tuh ơy ặ u nong, xoọc đêêc năc n’năl dzooc g’đech ooy p’bhung đong a năm. Crêê liêm bhlâng năc ch’hooi đac tuh đơơh lâh mơ bêl đac coh k’ruung dzợ xrêệt năc doọ lâh bil hư.”

“Ch’hooi đac tuh năc đơơh ng’xay moon đoọng đhanuôr n’năl, đoọng đhanuôr doọ dzợ k’rang k’pân pr’hơợc. Bơr pêê t’ngay n’nâu k’rang k’pân pa bhlâng.”

“Ng’moon zazum zr’lụ clung êp bêl ch’hooi đac tuh năc n’tơợ bơơn liên lạc; bil điện n’hâu năl râu bơơn xơợng, zập ngai năc ma xó mút.”

Hân đhơ thuỷ điện lưch xay moon ađay ơy xay bhrợ crêê cơnh xa nay ch’hooi đac, ha dzợ lâng đhr’năng ch’hooi đac pr’hơợc, đac ơy nong tươc ooy dzung năc ha dzợ ng’moon ch’plong, xay moon l’lăm mơ bơr tiếng đồng hồ bêl k’nặ ch’hooi năc đhanuôr coh piic k’ruung n’xoọc loon apêê đoo xó mút. T’cooh Nguyễn Văn Vi, Hiệp hội năng lượng Việt Nam xay moon ghít: “Bêl bhrợ têng bh’rợ zâl tuh bhlong ha piic k’ruung, năc vêy bh’rợ ng’xay moon pa rơợt, bêl k’nặ ch’hooi đac tuh năc ng’xay moon đoọng ha đhanuôr coh piic k’ruung n’năl đoọng đơơh loon xó mút. Chr’năp bhlâng, bêl ch’hooi năc đh’rưah xay moon, xay moon pa rơớt đơơh loon đoọng ha vel đong, đoọng vêy đợ bh’rợ pa xiêr râu bil hư ha đhanuôr coh piic k’ruung.”

Bh’rợ ch’hooi đac pazêng a bọc coh xoọc đâu công ơy vêy ta bhr’lậ coh bâc chu. Hân đhơ cơnh đêêc năc dzợ muy bơr râu căh liêm choom, tu cơnh đêêc, Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Trọng Hồng, bêl ahay Thứ trưởng Bộ NN lâng pa dưr pa xơc bhươl cr’noon xay moon, nhà nước năc k’đhơợng lêy nhâm mâng lâh mơ dzợ bh’rợ ch’hooi đac bhlưa pazêng a bọc thuỷ điện: “Tr’nơơp năc ahêê prá xay tơợ bh’rợ k’đhơợng xay nhà nước, tước ooy cơ quan bh’rợ tr’nêng, xang n’năc tươc ooy bh’rợ ch’hooi. Pazêng a bóc đac thuỷ điện năc ch’hooi đac l’lăm hân noo tuh bhlong đoọng coh hân noo tuh năc đương k’độ đac tuh, cơnh đêêc vêy crêê. A bóc đac vêy bh’rợ đương ch’hooi, pa xiêr đac tuh crêê cơnh, hân noo tuh bhlong năc đương k’độ pa nong đac, hân noo xơợt gooh năc ch’hooi đác. Ha dzợ pazêng thuỷ điện đương pa nong đac tơợ tr’nơơp hân noo tuh bhlong đoọng pa âng điện năc nâu đoo căh ơy crêê cơnh, ta đang moon nhà nước xay bhrợ. Râu bơr cậ vêy đợ bh’rợ toọm, xay moon lâng pazêng a bọc đác thuỷ điện. Năc tơợ bêl thiết kế thuỷ điện ơy vêy đợ râu n’lất tu căh vêy dung tích pa nong đac tuh, tu cơnh đêêc vêy tuh năc ch’hooi tih ooy piic k’ruung.”

Lâng đhr’năng pa bhlâng bâc thuỷ điện cơnh xoọc đâu, bh’rợ đơơh ng’bhrợ năc ch’mêệt lêy, ch’mêệt cớ tơợ bh’rợ quy hoạch, pa bhrợ, tươc ooy đhr’năng crêê tươc ooy môi trường. Coh pazêng c’moo ahay, Bộ Công thương công ơy ta đang moon đhêy k’ha riêng dự án thuỷ điện coh prang k’tiêc k’ruung; năc ting cơnh xa nay xay moon, pazêng dự án thuỷ điện k’tứi công suất n’dup 30MW năc vêy ta pazao đoọng ooy UBND cấp tỉnh ch’mêệt lêy, xay moon bhrợ têng năc dzợ bâc râu căh liêm choom. T’cooh Tô Xuân Bảo, Phó Cục trưởng Cục Kỹ thuật liêm crêê môi trường công nghệ- Bộ Công thương ta đang moon: “Thuỷ điện k’tưi năc thẩm quyền âng vel đong xay moon bhrợ năc công lêy ghít lâh mơ. Pazum đh’rưah lâng Bộ Công thương, Bộ Xây dựng, Bộ Nông nghiệp lâng pa dưr pa xơc bhươl cr’noon bêl xay moon bhrợ têng đoọng nhâm mâng bêl xay moon bhrợ têng dự án lâng ch’mêệt lêy bêl bhrợ têng lâng đươi dua dzợ, đoọng pazêng dự án n’năc vêy ta bhrợ liêm choom, pa bhrợ liêm crêê.”

Ha dzợ GS TSKH Nguyễn Đức Ngữ, bêl ahay bhrợ Tổng cục trưởng Tổng cục Khí tượng thuỷ văn xay moon, năc đhêy đoọng bhrợ têng đợ thuỷ điện k’tứi căh lâh liêm choom: “Ting cơnh acu, nhà nước năc căh đoọng bhrợ têng thuỷ điện k’tứi. Râu bơr cậ năc đợ công trình thuỷ điện k’tứi hân đoo liêm choom ooy bh’rợ tr’nêng căh lâh bâc năc t’bil lơi. Cơnh đêêc năc xăl công trình n’năc vaih cơnh công trình thuỷ lợi năc êêh dzợ công trình thuỷ điện, đoọng nhâm mâng đhr’năng ch’hooi đac, zâl tuh ha piic k’ruung lâng ch’hooi đac coh hân noo xơợt gooh.”

Nghị quyết 55 âng Bộ Chính trị ooy xa nay bh’rợ chr’năp ga măc âng k’tiêc k’ruung năng lượng tươc c’moo 2030, cr’noọ bh’rợ tươc c’moo 2045 ơy xay moon ghít năc pa dưr crêê cơnh ooy thuỷ điện glặp lâng k’tứi. Vêy cơnh cậ, đoọng ch’mêệt lêy mơ choom đhr’năng bâc ơl đoọng bhrợ têng thuỷ điện coh vel đong năc đơơh ng’đươi ooy muy cha năc bha lâng đoọng p’too moon, toọm đợ râu n’lất. Bh’rợ n’nâu, QUốc hội năc đơơh ting xay bhrợ đoỌng bhrợ têng muy nghị quyết ooy cr’noọ bh’rợ, pa bhlâng năc cr’chăl bhrợ têng đoọng căh dzợ đoọng bhrợ têng, pay lơi đợ dự án công trình căh lâh liêm choom, căh nham mâng, bhrợ mốp ooy đhr’năng hooi âng đác, môi trường lâng pr’ăt tr’mông âng đhanuôr. Ha dang vel đong hân đoo vêy bâc thuỷ điện k’xịa bâc crâng năc t’cooh xa nay vel đong n’năc vêy trách nhiệm lâng Chính phủ lâng Quốc hội./.

Bài 3: Xin đừng làm thiên nhiên nổi giận

Sau những cơn bão lũ, liên tiếp và hoàn lưu mưa sau bão liên tiếp trút xuống đã nhấn chìm miền Trung trong đau thương, tang tóc khi nhiều người dân bị vùi lấp do sạt lở núi, mất tích trên biển và gây thiệt hại nhà cửa, tài sản của người dân. Mưa bão, thiên tai ngày một khốc liệt, dị thường. Có lẽ, con người khó có thể chống lại thiên tai nhưng có thể ứng phó để giảm nhẹ rủi ro và thích nghi để sống chung với mưa lũ. Hơn nữa, sau những cơn cuồng nộ của thiên nhiên thì con người cũng cần nhìn nhận, điều chỉnh lại những hành động của mình khi đã tác động quá mức vào địa chất, vào những cánh rừng tự nhiên. Hãy đừng làm thiên nhiên nổi giận. Đây cũng là nội dung của phần cuối loạt bài: “Thiên tai và nhân họa – Nhìn từ mưa lũ lịch sử miền Trung”.

Nước lũ lại cuồn cuộn dâng lên, nhấn chìm nhiều ngôi nhà, đường xá, ruộng vườn của người dân miền Trung; nước mắt người dân lại tiếp tục rơi, nỗi đau chồng chất khi có hàng chục người chết và mất tích do sạt lở núi, chìm tàu trên biển, do bị nhấn chìm trong dòng nước lũ. Tất cả dường như vượt quá ngưỡng chịu đựng của những người dân vốn đã chịu nhiều khó khăn, vất vả ở vùng đất “sáng chắn bão giông, chiều ngăn năng lửa” này: “Mình nghe rầm một cái là nó bay luôn. Lúc đó mình hoảng hồn lo sợ núp vậy thôi chứ không dám ra. Từ nhỏ đến giờ tôi chưa từng thấy cơn bão nào lớn như cơn bão này.”

“Thường thường những trận lũ lớn mình đều có đề phòng. Mức cao nhất năm 2010 nước lên nhà tôi ngập khoảng 1,5 mét, đến giờ nó lên đến quá đầu người thì chỉ có trốn người thôi”

“ 7,8 giờ, nước hắn to nhưng mới ngập nửa nhà, sáng hôm sau 2 vợ chồng trở về thì thấy nước cuốn cả nhà trôi đi hết”

  Sau 2 vụ sạt lở đất nghiêm trọng ở Thừa Thiên Huế và Quảng Bình, thì sau cơn bão số 9, cả nước lại bàng hoàng khi liên tục xảy ra các vụ sạt lở núi khiến nhiều người bị vùi lấp. Không chỉ có miền Trung mà ở những vùng núi, sau khi mưa lớn nhiều ngày đã xảy ra những vụ sạt lở đất, lũ quét đau lòng như các vụ sạt lở ở miền núi phía Bắc hay ở huyện Quan Sơn, Thanh Hóa vùi lấp 30 hộ dân bản Sa Ná vào năm ngoái: “Lũ về nhanh lắm! Như em ở trong nhà nghe đá rơi ầm ầm, ra đây thấy đường ngập hết cả, nước tràn qua cả cầu, nó sạt tắc đường”

  “Mạnh nhất là 4 đợt, khi ập xuống ao thứ 4 thì tôi với ông ấy xuống cố gắng để hất cá vào, thế là nó bắt đầu hất ông ấy đi, đẩy toàn bộ nhà kho đi, đẩy nhà ở và xe ô tô đi. Khi cơ quan chức năng lên đi tìm thì không thấy ông ấy nữa, thì lúc ấy tôi biết tôi đã mất ông ấy thật rồi.”

“Bà con giờ không còn cái gì, tài sản không còn gì”

Để các bản làng được bình yên dưới chân núi thì cần có những cánh rừng chở che, bao bọc, giảm cường độ lũ và khả năng sạt lở đất. Những dự án kinh tế, dân sinh hàng năm đã lấy đi hàng ngàn ha rừng cần được rà soát, và đương nhiên là không cấp phép những dự án “ăn” vào diện tích rừng tự nhiên. Việc đổi phát triển kinh tế mà quên đi hoặc xem nhẹ tác động môi trường thì con người đã “mắc nợ” với thiên nhiên. TS Đào Công Khanh, Phó Viện trưởng Viện Quản lý rừng bền vững và chứng chỉ rừng nêu quan điểm: “Chúng ta đừng đánh đổi lợi ích kinh tế bằng việc mất đi các giá trị về môi trường và đa dạng sinh học. Việt Nam chúng ta đúng là đi ngược lại đối với những nước tiên tiến. Họ đang cố gắng giữ rừng chứ không phát triển theo kiểu chạy theo lợi ích kinh tế mà phá rừng để chuyển sang mục đích sử dụng khác.”

Ban Bí thư  TƯ Đảng ngày 12/01/2017 đã ban hành Chỉ thị số 13-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng, Trước đó, tháng 6/2016, Thủ tướng Chính phủ cũng đã ra lệnh thực hiện nghiêm túc đóng cửa khai thác gỗ rừng tự nhiên và kiểm soát các dự án chuyển mục đích sử dụng rừng tự nhiên. Đảng, Nhà nước và các bộ ngành cũng đã có những chủ trương, chính sách để bảo vệ và phát triển rừng, thế nhưng, tại sao, thực tế, nhiều cánh rừng ở miền Trung, Tây Nguyên vẫn tiếp tục bị đốn hạ không thương tiếc? Có nhiều lời giải câu hỏi trên nhưng chắc chắn lợi ích kinh tế, lợi ích nhóm mà khai thác rừng đem lại đã khiến cho không ít những cá nhân tổ chức trực tiếp hoặc tiếp tay cho nạn phá rừng. GS TSKH Nguyễn Ngọc Lung, nguyên Cục trưởng Cục Phát triển lâm nghiệp, Bộ NN&PTNT cho rằng, cần mạnh tay hơn nữa trong công tác xử lý vi phạm pháp luật về bảo vệ rừng, nhất là yếu tố con người: “Đáng chú ý là chế tài. Nếu nhân viên làm việc này, tự mình phá rừng hay hạ cấp của mình phá rừng thì tội sẽ to hơn. Cái chế tài này sau tất cả các luật, kể cả luật lâm nghiệp không có, chỉ có ai làm tốt thì thưởng, ai làm xấu thì phạt.” 

Với các dự án xâm phạm đến rừng tự nhiên, trong đó có các dự án thủy điện cần phải rà soát triệt để, nghiêm túc hơn nữa. Sau trận lũ lịch sử ở miền Trung này, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc đã đề nghị các địa phương nghiêm túc xem xét về vấn đề này: “Rút kinh nghiệm là phát triển thủy điện theo quy hoạch, an toàn, hạn chế hoặc không phát triển thủy điện nhỏ nữa. Nhưng chúng ta phải tính toán phù hợp, cái này chủ yếu địa phương thôi.Thứ hai là tiếp tục trồng rừng. Cần gia tăng trồng rừng, xác định loại cây có bộ dễ bám sâu hơn….”

Trong khi nước lũ sau mưa bão còn gây ngập sâu ở các địa phương thế nhưng một số thủy điện ở Quảng Nam, Hà Tĩnh, Nghệ An lại thi nhau xả lũ khiến một số nơi tiếp tục chìm trong biển nước: “Khi thông báo xả lũ tì nước lại lên rồi, lúc đó chỉ biết trèo lên nóc nhà mà ngồi thôi. Đúng ra phải xả lũ sớm khi mực nước sông còn thấp thì sẽ đỡ được thiệt hại”

“Xả lũ thì cũng phải báo cho dân biết sớm, để dân đỡ hoang mang. Mấy ngày nay cứ nơm nớp lo sợ.”

“Nói chung vùng trũng khi xả lũ thì đâu bắt được liên lạc; mất điện đâu thông tin được gì, mọi người mạnh ai nấy chạy thôi.”

Mặc dù các thủy điện đều khẳng định mình đã tuân thủ đứng quy trình vận hành liên hồ chứa nhưng kiểu xả lũ cấp tập theo kiểu nước đến chân mới nhảy, báo trước có 2 tiếng trước khi xả thì người dân vùng hạ du sao có thể chạy kịp. Ông Nguyễn Văn Vi, Hiệp Hội năng lượng Việt Nam nêu rõ: “Khi xây dựng phương án phòng chống lũ lụt vùng hạ du, phải có hình thức phải có hình thức cảnh báo, khi vận hành cũng như khi xả lũ cho người dân vùng hạ du biết để chủ động. Đặc biệt, trong quá trình vận hành cần phối hợp thông báo, cảnh báo kịp thời cho địa phương để có những biện pháp giảm thiểu cho người dân vùng hạ du”

Quy trình vận hành liên hồ chứa hiện nay cũng đã được điều chỉnh nhiều lần. Tuy nhiên vẫn còn một số tồn tại do đó, Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Trọng Hồng, nguyên Thứ trưởng Bộ NN&PTNT cho rằng, nhà nước cần quản lý chặt chẽ hơn nữa quy trình vận hành các hồ thủy điện: “Đầu tiên chúng ta phải đi từ quản lý nhà nước, đến cơ quan chuyên môn rồi đến qui trình vận hành. Các hồ thủy điện phải xả nước trước mùa lũ để trong mùa lũ đón lũ thì mới đúng. Hồ là có nhiệm vụ điều tiết, mùa lũ thì chứa nước, mùa khô xả nước. Nhưng thủy điện phải giữ nước ngay từ đầu mùa lũ để phát điện thì cái này đang mâu thuẫn, đề nghị nhà nước giải quyết. Thứ 2 phải có những chế tài, qui định đối với hồ thủy điện. Ngay từ thiết kế thủy điện đã có sai lầm vì không có dung tích chứa lũ cho nên lũ mới xả thẳng ra hạ du.”

Trước thực trạng lạm phát thủy điện hiện nay, việc cần làm ngay là phải rà soát, xem xét lại từ khâu quy hoạch, vận hành, đến tác động môi trường. Những năm qua, Bộ Công thương cũng đã “tuýt còi” tạm dừng hàng trăm dự án thủy điện trên cả nước; nhưng theo quy định, các dự án thủy điện nhỏ công suất dưới 30 MW lại được giao cho UBND cấp tỉnh thẩm định, phê duyệt thì vẫn còn nhiều lỗ hổng. Ông Tô Xuân Bảo, Phó Cục trưởng Cục Kỹ thuật an toàn môi trường công nghệ- Bộ Công thương đề nghị: “Thủy điện nhỏ thuộc thẩm quyền quyêt định của địa phương thì cũng cần phải chú ý hơn. Phối hợp giữa Bộ Công thương, Bộ Xây dựng, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn trong quá trình để đảm bảo trong quá trình phê duyệt dự án và giám sát quá trình thi công và vận hành nữa để đảm bảo các dự án đó vận hành hiệu quả nhưng mà phải an toàn.”

Còn GS TSKH Nguyễn Đức Ngữ, nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Khí tượng thủy văn cho rằng, cần dừng cấp phép các thủy điện nhỏ không hiệu quả: “Theo tôi, nhà nước phải nghiêm cấm phát triển thủy điện nhỏ. Thứ ha là những công trình thủy điện nhỏ nào hiệu quả của việc không cao nữa thì có thể xóa bỏ. Tức là chuyển công trình đó thành công trình thủy lợi chứ không còn công trình thủy điện nữa, để đảm bảo điều tiết nước, chống lũ cho hạ du và điều tiết nước cho mùa khô.”

Nghị quyết 55 của Bộ Chính trị về Chiến lược quốc gia năng lượng đến năm 2030, tầm nhìn 2045 đã xác định cần phát triển có chọn lọc về thủy điện vừa và nhỏ. Có lẽ, để kiểm soát được tình trạng ồ ạt cấp phép, đầu tư, xây dựng thủy điện ở các địa phương cần phải có một nhạc trưởng để chỉ huy, xử lý sai phạm. Việc này, Quốc hội cần phải vào cuộc để đưa ra nghị quyết về mục tiêu, giải pháp, nhất là thời hạn để kiên quyết dừng, loại bỏ các dự án, công trình không hiệu quả, không bảo đảm an toàn, ảnh hưởng xấu tới chế độ dòng chảy, môi trường và đời sống người dân. Nếu địa phương nào có nhiều thủy điện “nuốt” rừng thì lãnh đạo địa phương phải chịu trách nhiệm trước Chính phủ và Quốc hội.

Năm 2016, có 1 câu chuyện được xem điều kỳ diệu đã diễn ra trong đợt lũ quét ở huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai khi Sải Duần là bản duy nhất của xã Phìn Ngan không bị lũ quét nhờ rừng cây lớn che chắn. Rừng cây này được gìn giữ từ hơn 30 năm trước khi hàng ngày dân bản đã lập đội tuần tra, không cho ai vào chặt cây trong rừng và bắt nộp phạt nếu vi phạm. Yêu rừng, bảo vệ rừng thì con người cũng sẽ được rừng che chở, bảo vệ và ngược lại, nếu phá rừng, chọc giận thiên nhiên thì hậu quả thật khôn lường. Vì thế, xin hãy đừng làm thiên nhiên nổi giận./.