Đoọng pa dưr c’rơ đoọng ha chiến trường miền Nam, bấc manuýh k’coon t’béch g’lăng cóh miền Bắc nắc dưr lướt, lơi bh’rợ học tập, đh’rứah lâng râu hay k’er âng pr’loọng đông âng ch’roonh. Hân đhơ chiến tranh cắh ng’năl bêl u xang, hân đhơ ch’ngai bha dắh zr’nắh k’đháp , nắc manuýh dưr lướt lâng manuýh ắt cóh đông nắc dzợ zư liên lạc đh’rứah lâng pazêng ta la thư cóh c’xêê c’moo zâl arọp a bhuy. Pazêng ta la thư nắc cắh muy xay moon ooy cr’noọ tr’hay âng apêê díc điêl ta đhâm c’mor, âng pazêng k’coon ch’ngai pr’loọng đông, ting n’nắc nắc dzợ cơnh bha ar xrặ đớc cr’noọ bh’rợ, cơnh t’clắh phim tài liệu ooy xa nay bh’rợ zr’nắh k’đháp đoọng mamông lâng zâl arọp a bhuy grơơ k’rơ âng quân đhanuôr âng bơr miền Nam Bắc. bha ar xrặ g’lúh 3 cóh pazêng bha ar xrắ ooy: pazêng bh’rợ tr’pác đoỌng ha t’ngay chô ắt zazum, xay truíh tước ooy xa nay âng a nhi díc điêl Đại tá, Bác sĩ Nguyễn Văn Ích lâng Trung tá, Bác sĩ Vũ Thị Như Hiền. Cóh cr’chăl c’moo tơợ 1962 – 1975, díc điêl nhi đoo ơy xrặ k’r’bhâu ta la thư, ha dợ đợ ta la thư vêy ta zư đớc xang t’ngay k’tiếc k’ruung vêy ta pa chô nắc dzợ mơ 321 ta la. Nâu đoo nắc vêy ta lêy cơnh kỷ lục cóh bh’rợ ta đang moon chêếc lêy, zư đớc: pazêng râu pr’đươi cóh c’xêê c’moo zâl arọp a bhuy.

# Cóh đhr’nong đông têêm ngăn cóh zr’lụ ắt mamông zazum Nam Đồng, quận Đống Đa – Hà Nội, díc điêl Đại tá- Bác sĩ Nguyễn Văn Ích lâng Trung tá – Bác sĩ Vũ Thị NHư Hiền hân đhơ ơy đhưr t’coóh, nắc xa nay ooy c’xêê c’moo zâl arọp a bhuy nắc ngoọ cơnh nâu t’mêê. Pay pazêng râu pr’đươi cóh hây, pazêng ta la sử âng lang manuýh, t’coóh Nguyễn Văn Ích xay truíh: Cóh cr’chăl nắc ahay, miền Bắc vêy ta pa chô lâng tước ooy c’xêê c’moo bhrợ pa dưr chủ nghĩa xã hội, miền Nam nắc dzợ ắt đhị râu k’đhơợng âng aropj Mỹ lâng c’bhúh ting Mỹ. bh’rợ zâl arọp a bhuy pa chô miền Nam, pazum k’tiếc k’ruung nắc dưr váih bh’rợ ga mắc chr’nắp pa bhlâng âng pazêng acoon manuýh. C’xêê 3/1962, t’coóh Ích dưr lướt B, đớc lơi cóh đông k’điêl,  k’căn đhur t’coóh lâng 3 cha nắc k’coon dzợ k’tứi.

Miền Nam nắc dzợ ắt cóh têy âng arọp Mỹ, nắc pr’loọng đông, bhúh xoọng dzợ ắt cóh n’đắh tố vĩ tuyến. đhị râu ta đang moon âng mặt trận, acu nắc muy cha nắc ta đhâm nắc acu dưr lướt. Cr’noọ đoọng lướt bộ đội, mót Đảng Cộng sản nắc t’bhlâng zâl arọp a bhuy đoọng k’tiếc k’ruung bơơn độc lập. K’điêl cu công cơnh acu, bơr azi đh’rứah thi đua, prá xay đh’rứah pr’too pa choom nắc bhrợ têng liêm choom bh’rợ lâng nắc xay moon tr’lum xang bêl k’tiếc k’ruung vêy ta pa chô. Tu cơnh đêếc acu pân dưr lướt.

Chụp đh’rứah muy bêệ ảnh, t’coóh Ích dưr lướt, nắc tơớp đợ c’xêê c’moo ắt ch’ngai đông đanh đươnh, k’điêl Bắc, k’díc Nam. Cóh hoọng âng ta la ảnh, a ngắh Vũ Thị Như Hiền xrặ: rơơm kiêng a noo bhrợ liêm xang bh’rợ ga mắc chr’nắp, acu rơơm a noo chô, k’coon rơơm k’conh chô. N’juông chữ hân đhơ m’bứi, nắc xay moon bấc cr’noọ cr’niêng đoọng ha k’díc k’nặ dưr lướt pa bhrợ. A ngắh Hiền xay truíh, bêl ha dum tr’pác têy, bơr azi cắh choom bếch. Đh’rứah ra văng pazêng đồ đạc ting cơnh xa nay m’bứi lấh, lâng nắc đhiệp rơơm kiêng, tin đươi ooy t’ngay pa chô k’tiếc k’ruung. Hân đhơ, t’ngay n’nắc nắc cắh n’năl xoọc bêl, 5 c’moo, 10 c’moo… Đhị đêếc cậ, cóh chiến trường, zr’lụ bấc ơl bom, cha rắh, mamông, chêết bil zập bêl công đăn, cắh ngai n’năl n’hâu dưr váih. Ha dợ k’tiếc k’ruung ta đang moon, bh’rợ zazum nắc râu bha lâng. A ngắh Hiền hay cớ:

Công nắc manuýh pân đil, ắt mamông cóh zr’lụ zazum nắc bấc apêê dic điêl ắt mamông liêm crêê. Ha dợ a đay, vêy k’díc k’nặ dưr lướt, nắc k’rang pa bhlâng, hay cắh dzợ cơnh. Ha dang cắh vêy manuýh cơnh k’díc cu, nắc bh’rợ zâl arọp a bhuy zr’nắh k’đháp, nắc h’cơnh choom ng’bhrợ têng cr’noọ bh’rợ pa chô k’tiếc k’ruung. Nâu đoo nắc cr’noọ bh’rợ bha lâng.

Cóh bơr n’đắh âng k’tiếc k’ruung, bêl bác sĩ Nguyễn Văn Ích toong t’ngay ha dum pa chô tr’mông đoọng ha k’r’bhâu thương binh cóh pazêng g’lúh zâl arọp a bhuy zr’nắh k’đháp, nắc bác sĩ Vũ Thị Như Hiền n’jứah băn par k’căn âng k’díc, k’coon k’tứi, n’jứah đh’rứah lâng đhanuôr miền Bắc bhrợ pa dưr pr’ắt tr’mông t’mêê. Xoọc đêếc, pazêng ta la thư nắc a ngon liên lạc bha lâng, p’têết cr’noọ tr’hay âng bơr a nhi đoo. Ađoo n’năl: bêl bơơn đớp thư nắc đoo xay moon ađay dzợ mamông. Ta luôn zập c’xêê, bơr a nhi xrặ thư tơợ 2 tước 4 ta la. Xang 2 c’xêê dưr lướt, bác sĩ Nguyễn Văn Ích z’lấh Trường Sơn, lướt ooy k’tiếc Lào lâng tước ooy chr’hoong Trà My, tỉnh Quảng Nam, vêy ta k’dua bhrợ Chủ nhiệm Quân y Công trường 1, lâng k’đhơợng bhrợ Tỉnh đội Quảng Nam- Đà Nẵng. 8 c’xêê t’tun, ta la thư tr’nơớp ađoo bơơn đớp âng k’điêl cóh c’xêê 10 – 1962. Lâng ađoo công xrặ thư pa chô ooy Bắc:

Ađhi lâng pazêng k’coon da dêr! A noo t’mêê bơơn đớp ta la thư âng ađhi cóh ha bu. Mị bơr ta la, bhui har cắh dzợ cơnh. Bhui har bhlâng nắc ađhi bơơn xơơng xa nay ooy acu… a noo hay a đhi pa bhlâng, hay đợ t’ngay n’niên âng k’coon. K’er apêê đoo dzợ k’tứi. Cắh n’năl t’ngay hân đoo, c’moo hân đoo k’conh nắc bơơn đh’rứah lâng k’căn zư lêy, băn par k’coon. Tu bh’rợ pa chô miền Nam, nắc năl mơ pr’loọng đông ắt cóh đhr’năng tr’pác, hân đhơ cơnh đêếc nắc tin đươi ooy Đảng, hân đhơ zr’nắh k’đháp, chêết bil. Ađhi nắc bhui har đhị đhr’năng âng cách mạng miền Nam ting t’ngay dưr váih k’rơ. Hay a đhi lâng hay pazêng k’coon, a noo t’bhlâng z’lấh pazêng râu zr’nắh k’đháp đoọng bhrợ têng liêm xang bh’rợ tr’nêng…. Nắc ng’choom lêy, k’ha riêng ta la thư âng t’coóh Ích xrặ pa gưi ooy a ngắh lâng pazêng k’coon nắc đợ râu boóp p’rá p’too pa choom doọ chêếc k’pân, tin đươi ooy cách mạng, tin đươi ooy t’ngay k’tiếc k’ruung vêy ta pa chô. T’coóh Nguyễn Văn Ích hay cớ:

Cóh chiến trường, cóh c’moo 1969 – 1970 nắc zr’nắh k’đháp pa bhlâng, ha ul cha, manuýh jéh k’ăy bấc, thương binh bấc, nắc acu t’bhlâng z’lấh, bhrợ têng liêm xang bh’rợ tr’nêng. Tước x’rịa c’moo 1971 đhr’năng la lay cơnh, lâng ta luôn tin đươi cắh zập cha nắc u váih cóh muy bơr t’ngay a năm, arọp tước lêệng c’chêết nắc doọ dzợ lấh đanh. Acu z’lấh lứch pazêng râu zr’nắh k’đháp n’nâu, tu cơnh đêếc acu ta luôn tin đươi, tin đươi nhâm mâng k’tiếc k’ruung bơơn ta pa chô.

Lâng nâu cơy nắc đợ n’juông pa chô âng a ngắh Hiền đoọng ha k’díc: Đọc thư âng a noo, ađhi nắc vêy p’xoọng c’rơ, t’bhlâng pa bhrợ, băn k’coon. Chr’nắp bhlâng nắc anoo ta luôn ha Đảng, ha đhanuôr, ha bh’rợ zâl arọp a bhuy pa chô k’tiếc k’ruung, ha râu têêm ngăn âng acoon manuýh, a noo doọ k’pân zr’nắh k’đháp t’bhlâng z’lấh. râu đêếc nắc râu bhui har âng ađhi, k’er a noo bấc pa bhlâng, ting n’nắc công ting học tập lâng chắp râu cr’noọ bh’rợ n’nắc… Đoo bêl đọc báo đương xơơng xa nay tin cóh zập t’ngay , xa nay xay moon chiến thắng bấc ơl âng Quảng Nam, miền Nam nắc bhrợ ha đhi bhui har, cóh đêếc vêy ting chrooi đoọng âng a noo… . Đh’rớh lêy pazêng ta la thư n’nắc, a ngắh Hiền xay truíh: bấc ap bhlâng ta la thư tơợ hậu phương pa gưi ooy tiền tuyến lâng tơợ tiền tuyến pa gơi ooy hậu phương, cắh vêy ta la thư hân đoo công tước ooy têy manuýh đớp. Pazêng ta la thư vêy manuýh lính quân bưu guy đhị hoong, dzang k’ruung, z’lấh da ding k’coong, z’lấh Trường Sơn, z’lấh bom cha rắh âng arọp a bhuy, bấc aham cr’hậu âng apêê đoo. Ta la thư bấc dưr bil. Tu cơnh đêếc, ha dang cắh bơơn đớp thư, bhrợ ha ngắh k’rang, k’pân vêy váih bh’rợ n’hâu. Râu k’pân n’nắc nắc ắt lâng a ngắh tơợ bêl k’díc lướt ooy chiến trường. 14 c’moo, nắc lấh 5 r’bhâu t’ngay ắt mamông cóh đhr’năng k’rang, đương rơơm.

Cóh xrịa, pazêng ta la thư bhui har nắc vêy ta chô đơơng bêl a ngắh Hiên bơơn xơợng, miền Nam nắc vêy ta pa chô. Cóh ta la thư t’ngay 1/5/1975, a ngắh xrặ: A noo da dêr! Xa nay xay moon chiến thắng bấc ơl, bhrợ zập ngai bhui har, miền Nam ơy bơơn ta pa chô. Acu nắc bhui har lấh mơ tu doọ dzợ lấh k’rang ha noo. Rơơm kiêng a noo chô lâng k’coon căn zi. K’nặ 14 c’moo ặ, bấc ha dum k’pân anoo cắh chô. Nâu cơy chiến tranh doọ dzợ, ađhi rơơm kiêng pr’loọng đông hêê bơơn chô ắt zazum tơợt lang, đh’rứah băn par k’coon pậ banh, học hành liêm choom, t’bhlâng bhrợ pa dưr k’tiếc k’ruung đhị râu têêm ngăn… T’ngay k’tiếc k’ruung vêy ta pa chô, t’coóh Ích guy ba lô chô ooy Hà Nội ắt đh’rứah lâng pr’loọng đông. A ngắh Hiền cắh choom ha vil đợ t’ngay k’díc chô ooy đông:

Bêl dưr chô nắc crêê 1 cha nắc manuýh bộ đội t’coóh, tu xoọc đêếc têêm ngăn ặ. Xoọc đêếc zập ngai cóh pr’loọng đông nắc ắt cha cha zazum, prá xay bấc. xoọc đêếc, nắc đhiệp k’noọ tước bơơn ắt zazum đh’rứah, cha đắh nắc lêy ma zập, bhui har pa bhlâng.

Chiến tranh nắc ơy xang cóh đanh đươnh, nắc pazêng râu pr’đươi cóh c’xêê c’moo zâl arọp a bhuy, pazêng ta la thư nắc dzợ cóh đêếc. lấh 300 ta la thư âng díc điêl Đại tá – Bác sĩ Nguyễn Văn Ích lâng Trung tá- Bác sĩ Vũ Thị Như Hiền nắc dưr váih pr’đươi zư đớc đhị Bảo tàng Lịch sử quân sự VN, đoọng tước nâu cơy, pazêng lang t’tun nắc haanh déh ooy lang k’conh pa bhướp, đợ manuýh cắh k’noọ ooy râu têêm ngăn âng đay, đớc k’tiếc k’ruung nắc râu bha lâng, glúh lướt ooy mặt trận đoọng zâl arọp a bhuy, pa chô râu têêm ngăn, độc lập tư do ha coon manuýh./.