Manứih Pa Kô vêy bấc bhiệc bhan, hân đhơ cơnh đêếc Ariêu Ping bơơn ta lêy nắc bhiệc bhan pậ chr’nắp bhlâng âng manứih Pa Kô. Bhiệc bhan Ariêu ping liêm chr’nắp văn hoá ma bhưy âng acoon cóh Pa Kô, bhrợ p’cắh râu chắp hơnh, năl lêy âng manứih dzợ mamung lâng đợ apêê ơy lấh chêết. Bhiệc bhrợ têng bhiệc bhan nâu dzợ bhrợ p’cắh râu đoàn kết ắt pazưm liêm chr’nắp cóh đhanuôr, đh’rứah pazưm têy bhrợ padưr vel bhươl k’bhộ ngăn.

Ting cơnh j’niêng cr’bưn tơợ ahay, bhiệc bhan Ariêu ping âng đhanuôr Pa Kô bơơn bhrợ têng lâng cr’noọ bh’rợ âng đơơng râu têêm ngăn, doọ dzợ ặt chô hay k’noọ âng apêê ơy lấh chêết bil, đơơng chô bấc râu chr’nắp liêm, têêm ngăn đoọng ha pr’ắt tr’mung đhanuôr, doọ ma k’ay k’naanh... Bêl bhiệc bhan Ariêu ping, manứih Pa Kô k’đươi moon đhanuôr lêy bhrợ têng bhiệc paliêm pa sạch cớ manứih lấh chêết, bhrợ paliêm ping xal, pa’chăm paliêm cớ ping xal tô bhúh lâng lêy nâu đoo nắc bhiệc zr’nưm âng zâp ngai. T’coóh vel acoon cóh Pa Kô Hồ Văn Hạnh cóh vel Lê Triêng, chr’val Hồng Trung, chr’hoong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên-Huế, đhị đhanuôr acoon cóh Pa Kô dzợ zư đợc bhiệc bhan Ariêu Ping nâu đoọng năl: “J’niêng cr’bưn chr’nắp bhlâng âng manứih Pa Kô liêm chr’nắp lalay lâng zâp acoon cóh lơơng lâng âng đơơng râu chr’nắp lalay âng acoon cóh Pa Kô nắc đoo j’niêng cr’bưn bhrợ bhiệc bhan Ariêu Ping. Nâu đoo nắc j’niêng cr’bưn mưy acoon cóh Pa Kô a’năm váih. Moót t’ngay bhiệc bhan, zâp ngai cóh vel đông đh’rứah bhrợ têng bhiệc bhrợ bhr’lậ, paliêm cớ ping xal đoọng ha tô bhúh, apêê ơy lấh chêết, cắh vêy bhrợ lalay ting pr’loọng đông.”

Bhiệc bhan Ariêu Ping buôn ta bhrợ têng 5-7 c’moo mưy chu, ting lêy pr’đơợ pr’ắt tr’mung âng zâp đhị zr’lụ lâng bhiệc bhan ta bhrợ têng mơ 2, 3 t’ngay. Nâu đoo nắc bhiệc bhan pậ chr’nắp, nắc zâp ngai cóh pr’loọng đông zêng ra’văng zâp pr’đươi bhuốih bhrợ, ch’na đh’nắh đoọng lêy ha ta’mooi chắp nhêr tước pấh bhiệc bhan. T’ngay tr’nơợp âng bhiệc bhan, đhanuôr cóh vel nắc lêy pazưm họp đh’rứah bhrợ mưy đhr’nông đông đhị m’pâng bhrợ têng bhiệc bhan. Đhr’nông đông nâu vêy pr’đợc nắc Ân Trạp, nắc đhị đoọng đợc n’hang manứih chêết lâng đợ pr’đươi bhuốih bhrợ. Zâp j’niêng cr’bưn ooy bhiệc bhan Ariêu ping ta bhrợ chr’nắp liêm. Bhiệc bhan chr’nắp bhlâng nắc tơợp bhrợ moót t’ngay thứ 2 bêl zâp Ra Gióoc-nắc ta’mooi cóh zâp vel đông đăn đêếc xập đợ xa’nập laliêm ty chr’nắp âng acoon coh đh’rứah lâng zâp râu tr’coọ xa’nưl cơnh tù và, chiing goong, cha’gâr... t’nơớt chi’ớh tơợ tơợp vel bhươl lêy chô tước ooy trung tâm ha hát bhui har. Cóh đoàn, bấc ngai xập xa’nập chr’nắp liêm bhrợ p’cắh đoọng ha đợ râu liêm chr’nắp âng k’tiếc lâng plêệng, lâng đợ râu cr’noọ bh’rợ liêm chr’nắp lalay. C’bhúh manứih lướt đhiêr ting k’tiếc Pa Roong đoọng bhrợ têng j’niêng cr’bưn. Đợ cha’nur nắc bơơn apêê c’bhúh âng manứih chêết bil lêy bhrợ padưr đoọng chọ ta’rí, k’roóc, bé, a’ọc đoọng bhuốih ha bhô dang. Đhị bhiệc bhan nắc t’coóh vel zước nhăn, k’đươi tô bhúh lang đắh tốh lêy chô cha’mêết k’coon cha’châu lâng đhanuôr cóh vel bhrợ. Bhiệc zước nhăn cơnh đâu: “Bêl đâu, azi nắc k’coon cha’châu lâng đhanuôr cóh vel Lê Triêng ting j’niêng cr’bưn bêl ahay, bhrợ têng bhiệc bhan Ariêu ping. Azi nhăn k’đươi ta’mooi ch’ngai đăn tước pấh bhiệc bhan. Bhiệc bhann nâu nắc bhui har, nắc k’đươi apêê a’bhô dang, tô bhúh lêy chô pấh ặt chi’ớh bhui har lâng k’coon cha’châu ooy t’ngay bhiệc bhan pậ chr’nắp. Azi nắc bhr’lậ paliêm, bhrợ t’mêê đông xang đoọng ga zâp apêê lấh bil lâng rơơm zâp apêê a’bhô dang, tô bhúh lêy zooi zúp đoọng ha coon a’châu xoọc dzợ ặt mamung vêy c’rơ bh’rợ ting t’ngay ting k’rơ, liêm choom...”

T’ngay thứ 2 ta bhrợ bhiệc bhan nắc liên hoan văn hoá chiing goong lâng zâp râu chr’ớh thể thao ty chr’nắp âng acoon cóh. Đhanuôr cóh vel nắc k’rong pazưm zâp đhị chi’ớh, đợ đha’đhâm c’moor k’rơ pấh thi tr’chứt, đợ apêê ta bách đa đấh nắc pấh thi penh p’nenh đhị râu hơnh déh âng bấc ơl manứih. Ooy zâp t’ngay bhiệc bhan, xa’nưl chiing cha’gâr dưr chr’val xưl cắh ha mơ đhêy, đợ apêê đha’đhâm c’moor  cóh vel nắc tr’xăl đh’rứah n’toong chiing cha’gâr, hát g’roóh toong t’ngay hi’dưm.

Tước t’ngay pr’lứch nắc bhrợ p’cắh râu ma bhưy chr’nắp âng đhanuôr, tu bêl đêếc zâp ngai âng đơơng r’vai âng tô bhúh, a’dích a’bhướp chô ắt lang đắh tốh têêm ngăn. XoỌc bêl zâp bh’rợ lơơng bhrợ têng nắc xa’nưl chiing goong cóh đông ta bhuốih bhrợ Ân Trạp cắh ha mơ đhêy. Đợ apêê đhi noo, bhúh xoọng bơơn pazao đoọng bhiệc moót đhị zr’lụ ping xal bắt hương, bhuốih bhrợ. L’lăm đêếc, bơr pêê cha’nặc ta pazao đoọng bhiệc lêy moót đhị ping xal lêy ta’lấh pay n’hang âng manứih chêết đợc ooy zâp hộp k’tứi xang nặc đơơng chô đoọng t’ngay pr’lứch bhiệc bhan nắc lêy đơơng tập lơi cớ. P’căn Hoàng Thị Liên, cán bộ lêy cha’mêết acoon cóh moon: “Ariêng Ping nắc mưy bhiệc bhan ty chr’nắp âng đhanuôr acoon cóh Pa Kô. Bhiệc bhan xang bêl bhrợ paliêm nắc ơy lơi jợ đợ bhiệc bhrợ cắh liêm crêê, zư đợc đợ râu văn hoá, nắc g’lúh đoọng đhanuôr Pa Kô bhrợ p’cắh râu hay k’noọ lâng tô bhúh cung cơnh padưr râu đoàn kết cóh đhanuôr, pr’loọng đông.”

Râu chr’nắp liêm lấh mơ ooy bhiệc bhan Ariêng Ping dzợ nặc g’lúh đoọng đhanuôr đh’rứah ắt tớt, xay moon lâng chấc lêy c’lâng bhrợ têng zâp râu bhiệc dzợ lưm k’đhạp ooy đắh j’niêng cr’bưn cung cơnh pr’ắt tr’mung. Ooy cr’chăl ta bhrợ bhiệc bhan, bấc bh’rợ văn hoá ty chr’nắp cung bơơn p’têết pazưm cơnh giao lưu chiing goong, penh p’nanh, tr’chứt... chrooi pa’xoọng bhrợ padưr đợ râu chr’nắp liêm văn hoá xoọc r’dợ ting  bil pất./.

Lễ hội Ariêu ping của dân tộc Pa kô

                                                                      Tô Tuấn/Vov5

Người Pa kô có rất nhiều lễ hội, nhưng Ariêu ping (lễ cải táng) được xem là lễ hội lớn nhất của người Pa kô. Lễ hội Ariêu ping mang đậm nét văn hóa tâm linh đặc sắc của đồng bào Pa kô, thể hiện sự tôn kính, hiếu nghĩa của người đang sống với những người đã khuất. Hình thức tổ chức lễ hội còn thể hiện sự đoàn kết gắn bó huyết thống trong cộng đồng dân cư, cùng chung tay xây dựng bản làng no ấm, phồn vinh và hạnh phúc.

 Theo phong tục truyền thồng từ xa xưa, lễ hội Ariêu ping (lễ cải táng) của đồng bào Pa kô được tổ chức với mục đích đem lại sự bình yên, siêu thoát cho những người đã khuất, mang lại cho dân làng một cuộc sống ổn định, không ốm đau, bệnh tật.. Vào dịp lễ hội Ariêu ping, người Pa kô huy động cả cộng đồng  thực hiện việc cải táng người chết, xây sửa, trang trí lại lăng mộ tổ tiên và coi đây là công việc chung của cả cộng đồng. Già làng dân tộc Pa kô Hồ Văn Hạnh ở thôn Lê Triêng, xã Hồng Trung, huyện A Lưới tỉnh Thừa Thiên Huế, nơi đồng bào dân tộc Pa kôvẫn duy trì lễ hội A riêu ping, cho biết: “Phong tục quan trọng nhất của người Pa kô có đặc điểm khác với các dân tộc khác và mang nét đặc trưng riêng của dân tộc Pa kô chính là phong tục cải táng gọi là lễ hội Ariêu ping. Đây là phong tục duy nhất chỉ có ở những nơi đồng bào Pa kô sinh sống. Vào ngày lễ hội, cả làng cùng thực hiện lễ cải táng, xây lại lăng mộ cho các bậc tổ tiên, người đã khuất, chứ không làm riêng theo dòng họ hay gia đình.”

Lễ hội Ariêu Ping thường được tổ chức 5-7 năm một lần, tùy theo điều kiện kinh tế của từng vùng và lễ hội thường diễn ra từ 2-3 ngày. Đây là lễ hội lớn, nên mọi gia đình trong làng đều chuẩn bị lễ vật cúng, lương thực, thực phẩm để thết đãi khách quý đến dự lễ hội. Ngày đầu tiên của lễ hội, người dân trong làng tụ họp cùng nhau làm một ngôi nhà ngay giữa trung tâm, nơi tổ chức lễ hội. Ngôi nhà này có tên gọi là Ân Trạp, là nơi để tro cốt của người đã khuất và những đồ cúng tế. Các nghi lễ trong lễ hội Ariêu ping diễn ra rất quy củ. Lễ chính được bắt đầu vào ngày thứ hai khi các Ra Gioóc (khách ở các bản xung quanh) trong bộ quần áo truyền thống cùng các loại nhạc cụ như tù và, cồng chiêng, trống... nhảy múa từ đầu bản hướng về phía trung tâm hát hò vui nhộn. Trong đoàn, nhiều người mang trang phục đặc biệt tượng trưng cho những gì tinh túy nhất của Đất và Trời với những thông điệp và ý nghĩa riêng. Đoàn người đi thành vòng tròn xung quanh bãi đất Pa Roong để thực hiện nghi lễ. Những cây nêu sẽ được những họ tộc có người đã khuất dựng lên để buộc trâu, bò, dê, lợn xung quanh phỏng theo nghi lễ tế thần. Tâm điểm của lễ hội, già làng đọc lời khấn mời tổ tiên ở thế giới bên kia về chứng giám lòng thành kính của con cháu và dân làng. Lời khấn có đoạn: “Hôm nay, chúng tôi là con cháu và dân làng Lê Triêng theo tục lệ ngày xưa, tổ chức lễ Ariêu ping. Chúng tôi mời cả khách gần xa đến dự lễ. Lễ hội này là lễ hội đông vui, nên mời các vị tổ tiên về dự chung vui với con cháu trong ngày hội lớn. Chúng tôi sẽ tu sửa, làm mới nhà cửa mới cho các vị và mong các bậc tổ tiên phù hộ cho con cháu đang sống trên trần gian có sức khỏe, làm  ăn ngày càng phát đạt…”

Ngày thứ hai diễn ra lễ hội là liên hoan văn hóa cồng chiêng và các môn thể thao truyền thống. Dân làng lại tụ tập quanh các trường thi đấu, những thanh niên khỏe mạnh tham gia cuộc thi đẩy gậy, những người khéo léo thì tham gia cuộc thi bắn nỏ trong tiếng reo hò cổ vũ. Trong các ngày diễn ra lễ hội, tiếng trống, tiếng cồng chiêng vang lên không ngừng nghỉ, số thanh niên trong làng thay phiên nhau đánh trống, hò reo suốt cả ngày đêm.

Đến ngày cuối là ngày thể hiện nét tâm linh của đồng bào, bởi hôm đó mọi người đưa tiễn hương hồn tổ tiên về nơi an nghỉ cuối cùng. Trong khi các hoạt động khác diễn ra thì tiếng cồng chiêng, tiếng trống ở nhà viếng Ân Trạp vẫn không ngừng vang lên. Những người thân ở xa, hoặc bà con làng xóm sẽ vào thắp hương, cúng viếng. Trước đó, một số người được giao công việc vào rừng ma cất bốc tro cốt của những người đã khuất đựng trong các hộp nhỏ rồi đưa về để ngày cuối của lễ hội sẽ được cải táng ở các nhà mồ mà dân làng chuẩn bị sẵn. Bà Hoàng Thi Liên, cán bộ nghiên cứu dân tộc, cho biết: “Ariêu ping là một lễ hội truyền thống của đồng bào dân tộc Pakô. Lễ hội sau khi được khôi phục đã loại bỏ những hủ tục lạc hậu, giữ lại những nét đẹp văn hóa, là dịp để đồng bào Pakô thể hiện sự tri ân với dòng họ, tổ tiên cũng như tăng cường khối đoàn kết trong cộng đồng dân cư”.

Điều có ý nghĩa đặc biệt trong lễ hội Ariêu Ping, đây còn là dịp để người dân cùng ngồi lại, bàn bạc và tìm cách giải quyết các vấn đề vướng mắc cả về phong tục tập quán lẫn đời sống. Trong suốt thời gian diễn ra lễ hội, nhiều hoạt động văn hóa truyền thống cũng được lồng ghép như giao lưu cồng chiêng, bắn nỏ, đẩy gậy... góp phần ''đánh thức'' những giá trị văn hóa đang mai một dần./.