Dưr váih tơợ pr’chắp zấp râu zêng vêy r’vai lâng râu chr’nắp ma bhuy, ma nứih Ja-rai moon, Yang Ia ( dang đác) nắc đoo dang đơơng đoọng đợ đác liêm ch’ngaach, c’rơ lâng râu têêm ngăn ha đha nuôr. Zấp c’moo, bêl hân noo âi xang xoót pay, ma nứih Ja-rai bhrợ cậ bhuiệc bhan bhuốih tr’dzốh đác (c’lang đác) đoọng chắp hơnh đợ râu liêm crêê âng dang đác đơơng đoọng ha đha nuôr.

Bêl cà phê, ha roo cóh ha rêê âi xang pêếh pay chô đơơng ooy zơng, đợ g’lúh boo tơợp tước công nắc bêl t’coóh vel Rơ Lah Hum, vel Ia Gri, chr’val Chư Đăng Ya, chr’hoong Chư Păh, tỉnh Gia Lai lum mặt đha nuôr đhị đong rông, ra văng đoọng ha bh’rợ bhuốih ch’nang đác. T’coóh vel k’đươi đha đhâm c’mâr z’hai t’bách moọt ooy crâng chơớc tếch p’oo ra văng ha bh’rợ pa chăm đhị ch’nang đác, tal xraach bhơi nhấc, bhậ  c’lâng đợ c’nặt c’lâng lướt k’đháp tước ooy ch’nang đác, pân đil ra văng zong lâng a lui goóh đoọng dzết đác…. Zấp ngai muy bh’rợ, đh’rứah ra văng đoọng xơợng bhrợ bh’rợ za zum âng vel.

Bêl bh’rợ ra văng âi lứch u xang, moọt t’ngay ta bhrợ đhr’niêng bh’rợ, zấp ngai cóh vel cắh ngai choom lướt ooy lơơng, đoọng k’đhơợng nhâm râu ma bhuy chr’nắp ha bh’rợ.. Moọt t’ngay liêm, bêl mặt t’ngay tơợp bhưưng ang, t’coóh vel Hum đh’rứah lâng đha nuôr vel Ia Gri ta tooi lướt tơợ vel tước c’lang đác. A noo Ksor Nah, đha đhâm ra văng bha nuốih bhuốih Yang Ia đoọng năl: “T’coóh vel nắc ma nứih bhuốih ch’nang đác xay trúih cớ ooy chính quyền, ca coon cha chau cóh vel đoọng ra văng bh’bhuốih. Bha nuốih zấp ngai đh’rứah chroi đoọng pa zêng 1 p\nong a tứch, 1 chai a lắc, 1 a óc. Zấp ngai ca coon cha chau cóh vel t’ngay đêếc cắh choom lướt ooy lơơng đoọng k’đhơợng nhâm râu ma bhuy âng bh’rợ”.

Ch’nang đác âng vel Ia Gri ặt đhị a ral da ding Chư Đăng Ya, đhị vêy bấc boọng đác ch’ngaach hooi tơợ cr’loọng crâng. Bêl ra văng bhuốih, t’coóh vel Hum đươi dua pr’đươi proọng m’bhí a óc lâng a tứch. Xang n’nắc, đha đhâm cóh vel đơơng âng đợ acoon bh’năn n’nâu tướ ch’nang đác bh’zi, pay loom âng 2 acoon n’nâu đớc đhị c’târ dăng bhrợ n’dza. Lêệ âng a óc lâng a tứch bơơn bóh đhị ta pêếh ta bhrợ đăn ch’nang đác. Bêl đâu, đha đhâm cóh vel taanh muy bêệ rốh ga mắc n’đhặ đhị ch’nang đác, n’đhâng tơơm x’nur n’đắh loom đoọng bha nuốih nắc tơợp.  Tước bêl giờ liêm, t’coóh Hum nắc tơợp pa nhưa: “Ơ a bhuy n’loong n’cuông, cram cr’đêê, a bhuy crâng ca coong, tước ooy đâu lâng zi, đh’rứah ộm n’dza, đắh loom a óc, a tứch n’nâu. Ơ dang đác Chan, z’lấh da ding ca coong, dang toọm Ai, lướt trúih toor đha nân ruộng, dang toọm Kleng ting n’đắh mặt t’ngay bhléh, dang toọm Tong Bră lướt trúih ta hung, dang toọm Pok nắc lướt tước tr’dzôh đác Ia Nguin âng zi. T’ngay đâu, a zi bhrợ bhuốih a bhu, dang loom a tứch, loom a óc lâng n’dza đoọng ha đha nuôr vêy pr’ặt tr’mông liêm crêê, ma mông k’rơ, ca coon cha chau doó jéh ca ay. Đoọng ha zi toọm đác ch’ngaach liêm”.

Lứch boóp pa nhưa, t’coóh vel pay muy n’jéh r’réh t’moọt opoy n’coo c’lang đoọng zruuc pa glúh lơi râu nha nhự k’đoong. Cóh bêl t’coóh vel pa nhưa lâng bhrợ bhuốih, nắc đợ đha đhâm cóh vel công dzợ bóh a óc, a tứch. Cơnh lứch bh’bhuốih, t’coóh vel Hum pay a lui dzêt đác. Xang n’nắc, muy đha đhâm cóh vel đớp pay k’đhơợng a lui đác toong ooy dăng n’dza. Bêl dăng n’dza bịng, t’coóh vel nắc ma nứih tr’nơợp tơợp dziệu ộm. bêl t’coóh vel âi oọm, nắc apêê n’lơơng vêy choom tơợp ộm. a moó Yanar, cán bộ Phòng Văn hóa Thông tin, UBND chr’hoong Chư Păh đoọng năl: “Lêệ hất, apêê đoo đớc đoọng ha dang. Lêệ chêện, nắc đha nuôr k’rong đhị ch’nang đác đoọng đắh ộm tơợ ra diu tước ha bu. Đhêêng cơnh bhuốih ch’nang đác nắc cắh vêy ching goong lâng múa xoang”.

Bêl ra văng rạch chô ooy vel, bấc pân đil vêy mặt đhị đâu đơơng a lui tước dzết đác xang n’nức guy chô đơơng đươi dua. Bêl bh’bhuốih xang ta bhrợ, zấp ngai công bhui har, tu apêê moon, xang bêl chắp hơnh Yang Ia, tơợ đâu tước lứch c’moo, Yang Ia vêy đoọng ha đha nuôr bấc đác ch’ngaach, bhréh k’rơ, bhui har.

T’coóh Nguyễn Quang Tuệ, Trưởng phòng K’đhơợng lêy C’kir văn hóa, Sở Văn hóa – Thể thao lâng Du lịch tỉnh Gia Lai đoọng năl: “Đh’rứah lâng đong rông, bhiệc bhan bhuốih ch’nang đác âng ma nưuíh Jarai nắc đhị pa bhlâng chr’nắp, muy c’moo apêê đoo bhuốih muy chu. Apêê đoo bhuốih dang đác, chắp hơnh tọom đác chô đơơng đoọng ha pêê đác đươi dua. Nâu câi, bấc pr’loọng đong vêy đác giếng, đác máy, n’đhang apêê đoo công dzợ tước c’lang dzệt guy đác. Đác nắc đoo đác tơợ cr’loọng k’tiếc u vêy, zr’lụ n’đoo dzợ c’lang đác nắc dzợ đhrniêng n’nắc. cóh vel cắh dzợ đhị đoo bhrợ c’lang đác nắc apêê đoo cắh bhuốih dzợ. Cóh loom luônh âng đha nuôr nắc công dzợ pa chắp tước c’lang đác”.

Bhiệc bhuốih ch’nang đác âng ma nứih Jarai cắh muy đơơng âng râu ma bhuy nắc dzợ đơơng pa cắh râu đoàn kết coh vel bhươl Jarai./.

Lễ cúng  nước giọt của người Ja-Rai

                                                                       Nguyễn Thảo

Xuất phát từ niệm mọi vật đều có linh hồn và sự linh thiêng, người Jơ rai cho rằng, Yang Ia (Thần nước) là vị thần cung cấp nguồn nước mát lành, sức khỏe và bình an cho dân làng. Hàng năm, khi mùa màng đã được thu hoạch xong, người Jơ rai thường tổ chức Lễ cúng nước giọt (bến nước)để tạ ơn những điều tốt đẹp mà Thần nước mang đến cho dân làng.

         Khi cà phê, lúa rẫy đã thu hoạch đưa vào kho, những cơn mưa đầu mùa chớm đến cũng là lúc già làng Rơ Lah Hum, làng Ia Gri, xã Chư Đăng Ya, huyện Chư Păh, tỉnh Gia Lai họp mặt dân làng tại nhà rông, chuẩn bị cho lễ cúng bến nước. Già làng phân công cho thanh niên khéo tay trong làng vào rừng lấy cây lồ ô chuẩn bị cho công việc trang trí tại bến nước, phát quang cỏ dại, đắp bậc thang những đoạn đường khó dẫn vào bến nước, phụ nữ chuẩn bị gùi và quả bầu khô để đựng nước… Ai vào việc nấy, cùng nhau chuẩn bị để thực hiện nghi lễ chung của dân làng.

Khi việc chuẩn bị đã hoàn tất, vào ngày diễn ra nghi lễ, mọi người trong làng không ai đi ra ngoài, để đảm bảo sự linh thiêng cho nghi lễ. Vào ngày lành, khi mặt trời bừng sáng, già làng Hum cùng dân làng Ia Gri đi thành hàng dọc từ làng ra bến nước. Anh Ksor Nah, thanh niên chuẩn bị lễ vật cúng Yang Ia cho biết: “Gìa làng chuyên môn cúng bến nước báo lại chính quyền, con cháu trong làng để chuẩn bị lễ cúng. Lễ vật mọi người cùng góp lại với nhau gồm 1 gà, 1 rượu, 1 heo. Tất cả anh em con cháu trong làng ngày đó không được ra ngoài để đảm bảo tính linh thiêng của nghi lễ”.

Bến nước của làng Ia Gri nằm lưng chừng núi Chư Đăng Ya, nơi có mạch nước ngầm  trong và mát chảy ra từ lòng núi. Trước khi thực hiện nghi lễ, già làng Hum dùng vật cứng đập heo và gà. Sau đó, thanh niên trong làng mang những con vật này ra bến nước mổ bụng, lấy gan của 2 con vật đặt lên tai của ghè rượu. Phần thịt còn lại được nướng trên bếp lửa ngay cạnh bến nước. Lúc này, thanh niên trong làng đan khung lồ ô hình bán nguyệt lớn cắm ở đầu bến nước, cắm cây nêu phía trước bến nước để nghi lễ bắt đầu. Giờ lành tới, già Hum cất cao giọng khấn “Hỡi thần cây cối, tre nứa, thần núi rừng, hãy đến đây với chúng tôi, cùng uống rượu, ăn gan heo, gan gà này. Hỡi thần suối Chan, hãy băng qua núi, qua rừng, thần Suối Ai, hãy men theo bờ ruộng, thần suối Kleng theo hướng đông, thần suối Tong Bră dọc theo khe núi, thần suối Pok hãy đến với giọt nước Ia Nguin của chúng tôi. Hôm nay, chúng tôi làm lễ cúng dâng lên các  vị thần gan gà, gan heo và rượu tưới lên bến nước để cho dân làng có cuộc sống tốt, luôn luôn mạnh khỏe, con cháu không bị bệnh tật, ốm đau. Xin hãy cho chúng tôi dòng nước trong trẻo, tràn trề.”

Kết thúc lời khấn, già làng dùng một que nhỏ cho vào trong ống ở nơi lỗ nước chảy ra để khơi thông những cặn bẩn. Trong lúc già làng khấn và làm những động tác mang tính “làm phép”, thì những thanh niên trong làng vẫn tiếp tục nướng heo và gà. Kết thúc nghi lễ, già làm Hum dùng quả bầu khô hứng 1 bầu nước. Sau đó, một trai trẻ trong làng nhận lấy bầu nước rồi châm vào ghè rượu. Khi rượu đầy, già làng là người đầu tiên được đặt môi vào cần. Khi già đã uống một hơi rượu thật dài, những người khác trong làng mới được bắt đầu uống. Chị Yanar, cán bộ Phòng Văn hóa Thông tin, UBND huyện Chư Păh cho biết: “ Thịt sống, họ để lại cho Yang. Thịt chín, thì dân làng tập trung tại bến nước để ăn uống từ sáng đến chiều. Riêng cúng bến nước thì không có cồng chiêng và múa xoang.”

Trước khi trở về lại làng, những phụ nữ có mặt tại đây mang bầu khô mình đã mang đến hứng nước rồi gùi về nhà sử dụng. Khi nghi lễ thực hiện xong, ai cũng rạng rỡ, vì họ tin rằng, sau lễ cảm tạ Yang Ia, từ nay tới hết năm, Yang Ia sẽ cho dân làng nhiều nước ngon, khỏe mạnh, vui vẻ.

  Ông Nguyễn Quang Tuệ, Trưởng phòng Quản lý Di sản văn hóa, Sở Văn hóa- Thể Thao và Du lịch tỉnh Gia Lai cho biết:“ Cùng với Nhà rông, lễ bến nước của người Jrai là nơi rất quan trọng, một năm người ta phải cúng một lần. Người ta cúng thần nước đó, cảm ơn nguồn nước đó mang lại cho họ nước sinh hoạt. Bây giờ nhiều gia đình đã có nước giếng, nước máy, nhưng họ vẫn ra bến nước gùi nước về. Nước đó là nước ngầm, vùng nào còn bến nước thì còn tập tục đó. Trong làng không còn chỗ nào làm bến nước nữa thì người ta không cúng nữa. Trong tiềm thức của đồng bào thì vẫn còn suy nghĩ về bến nước.”

Lễ cúng bến nước của người Jơ rai không chỉ mang tính tâm linh mà còn tượng trưng cho tính cộng đồng, tình đoàn kết trong buôn làng Jơ rai./.