Đhanôr Pa Cô cóh vel A Liêng, chr’val Tà Rụt, chr’hoong Đakrông, tỉnh Quảng Trị k’rong pazưm liêm zâp đhị tang đông anoo Hồ Văn Ngư. Đha’đhâm c’moor pân’jứih pân’đil ting pr’múa pa lư cóh xa’nập truyền thống la liêm, xa’nưl chiing, cha gâr r’rộ r’răm đh’rứah lâng râu bhuốih bhrợ âng manứih p’bhuốih. Bêl đâu, pr’loọng đông anoo Hồ Văn Ngư bhrợ têng bhiệc bhan hơnh déh đông t’mêê, cóh đâu nắc lêy dưr váih ma bhưy chr’nắp lâng pr’hay lấh mơ bêl lơơng.

(Ảnh: KT)

Anoo Hồ Văn Ngư moon, ting cơnh j’niêng cr’bưn âng đhanuôr Pa Cô cóh chr’hoong Đakrông, tỉnh Quảng Trị đhị pr’ắt tr’mung acoon manứih nắc đhị a’bhô dang, zâp râu, zâp đhị zêng váih dang. Nắc zâp bêl ra’văng moót đông t’mêê zêng lêy vêy j’niêng cr’bưn zêl t’mứt lơi a’bhưy a’lụ bêl k’noọ chô ặt đông t’mêê, đhanuôr Pa Cô moon nắc Klok đung cắh cậ Xo đung. Tu zấp pr’đươi pr’dua bhrợ đông nắc lêy zêng lâng n’loong, ooy đâu vêy đợ t’nơơm ty đenh nắc đhị ắt mamung âng a’bhưy a’lụ, moon zr’nưm nắc a’bhưy n’loong, a’bhưy da ding, a’bhưy k’tiếc... zâp a’bhô dang nâu nắc ơy ting lêy cha’mêết bh’rợ âng acoon manứih tơợ bêl tơợp đơợ k’tiếc.

Bêl đâu đông zi bhrợ têng bhiệc bhan hơnh déh đông t’mêê. Acu k’đươi zâp ngai đhanuôr ch’ngai đăn, đhanuôr cóh vel nắc đh’rứah ting pấh ắt bhui har lâng pr’loọng đông. Nâu đoo nắc g’lúh đoọng pr’loọng đông zi bhrợ p’cắh năl ơn lâng a’bhô dang ơy lêy zooi zúp, đhanuôr cóh vel đông ơy zúp đoọng ha zi bhrợ têng liêm xang đông nâu. Anoo Hồ Văn Ngư moon.

Ting cơnh Nghệ nhân ưu tú Kray Sức, cóh vel A Vương, chr’val Tà Rụt, đhanuôr Pa Cô nắc lêy hơnh déh đông xang t’mêê buôn pay t’ngay 14, 16, 18 lâng 20 ooy zâp c’xêê 6, 7, 8. Ting lêy pr’đơợ tr’mung âng pr’loọng đông ra’văng váih đợ n’hâu đoọng bhuốih bhrợ, cơnh ta rí cắh cậ bé. Ha dang ta rí cắh cậ bé nắc lêy vêy bhrợ cha nur, vêy manứih bhuốih, vêy c’bhúh đương n’toong chiing cha gâr, vêy apêê đương t’nơớt đhị đông lâng cóh tang k’tiếc, câm óih zêl t’mứt a’bhưy a’lụ, têêm ngăn ắt mamung. Cha nur ta pa đhâng bhrợ đhị tang đông lâng mưy p’nong acoon bh’năn đoọng bhuốih. Hân đhơ cơnh đêếc, manứih Pa Cô nắc lêy cắh choom pay k’roóc bhrợ râu bhuốih:

Bêl k’noọ bhrợ bhiệc bhan hơnh déh đông t’mêê, c’la đông nắc lêy ra’văng bhuốih mưy p’nong a’ọc bha lếch đoọng lêy zêl t’bil lơi râu cắh liêm crêê, 2 p’nong a’tứch gôông pậ, bhrông, dal p’rai, t’căr k’rơ, ta rí cắh cậ bé nắc lêy ting pr’đơợ pr’loọng đông. Hân đhơ cơnh đêếc, nắc lêy oó pay k’roóc đoọng bhuốih. Ting cơnh cr’noọ âng đhanuôr Pa Cô, pay k’roóc đoọng bhuốih hơnh déh đông t’mêê nắc cắh bơơn pr’đoọng. Nghệ nhân ưu tú Kray Sức prá.

Xang bêl râu bh’năn ta chọ đhị cha nur cung nặc bêl xa nưl chiing cha gâr lâng pr’múa r’rộ r’răm ta t’coọ t’nơớt toong r’dưm tước bêl a’tứch t’căr ra’diu nắc vêl đhêy. Tu xoọc đâu, 2 đắh bha’lang k’tiếc xoọc tr’xăl ta toọn t’ngay lâng hi dưm. crê ê bêl đâu, zâp ngai nắc côông đơơng cóh đông đoọng zêl t’mứt a’bhưy a’lụ. Apêê lướt l’lăm nắc k’đhơợng nến, bột trám, bhật, manứih bhuốih, c’bhúh chiing cha hâr lâng pr’lứch hơơn nắc c’bhúh t’nơớt lâng zâp apêê chi’ớh tr’coọ xa nưl. Bhrợ têng liêm xang j’niêng cr’bưn zêl t’mứt a’bhưy a’lụ, bhuốih ta rí, c’la đông lâng zâp apêê ting por âng đơơng đồ đạc chô cóh đông t’mêê. A’pướih bhuốih đông t’mêê bơơn ta đợc đhị pa pan bhuốih pazêng vêy 1 p’ngan a’vị, 1 p’ngan đác, 1 p’ngan đác pra a’cọ lâng hi’la píh, 1 đôi đhúah, 1 bêệ ch’ráih, 1 bêệ nam n’toóch, 1 bêệ bhật, 1 bộ chiing cha gâr, 1 đoong n’loong dzợ váih hi’la lâng mưy n’coọ a’ham a’ọc đa đác. Manứih bhuốih bhrợ nắc dzoọng đhị a’pướih nâu lâng bhuốih.

Bêl đâu pr’loọng đông Hồ Văn Ngư bhrợ têng moót đông t’mêê, nhăn k’đươi a’bhô dang n’loong, da ding k’coong, k’tiếc k’bunh... nắc đh’rứah chô ặt bhui har. A’pướih bhuốih mơ đêếc a’năm, hân đhơ nắc lêy têêm ngăn loom c’la đông, năl ơn tước zâp a’bhô dang, ta luôn lêy zooi zúp zâp apêê cóh pr’loọng đông ta luôn lưm bấc râu pr’đoọng liêm crêê.

Bhiệc bhan hơnh déh moót đông t’mêê liêm chr’nắp hân đhơ đắh pr’ắt tr’mung lâng râu ma bhưy chr’nắp, nắc đoo pr’ắt bh’rợ ty chr’nắp, trách nhiệm âng zâp apêê cóh đâu nắc lêy đươi bhrợ cơnh mưy bh’rợ liêm gít âng đhanuôr Pa Cô. Nâu đoo nắc g’lúh đoọng zâp apêê pân’jứih pân’đil bhrợ p’cắh loom luônh tr’kiêng liêm ta níh ooy pr’hát K’lới, cha chấp, Siêng cóh mưy r’dưm hơnh déh đông t’mêê pr’hay chr’nắp lâng xa’nưl Koong tle tơợ dứp sân dzoọc cóh đh’rơơng đông tất r’dưm./.

(Ảnh:KT

Lễ mừng nhà mới của dân tộc Pa Cô

 ( Alăng Lợi)

Từ ngàn đời, khắp bản làng người Pa Cô được gắn các phong tục, tập quán, lễ nghi độc đáo. Bà con Pa Cô quan niệm thế giờ thần linh, ma quỷ luôn theo dõi các hoạt động của con người và các mối quan hệ của con người với các hiện tượng tự nhiên.... Vì thế tất cả mọi hoạt trong động cuộc sống đều gắn với thần linh. Lễ mừng nhà mới là một điển hình thể hiện điều này rõ nhất.

Bà con Pa Cô thôn A liêng, xã Tà Rụt, huyện Đakrông, tỉnh Quảng Trị tập trung đông đủ trước sân nhà anh Hồ Văn Ngư.  Thanh niên nam nữ dập dìu điệu múa pa lư trong trang phục truyền thống sặc sỡ; tiếng trống, tiếng chiêng, rộn ràng hòa cùng tiếng khấn rì rầm của thầy cúng. Hôm nay, gia đình anh Hồ Văn Ngư tổ chức lễ mừng nhà mới, không khí ở đây trở nên linh nghiêm và sinh động hơn bao giờ hết.

Anh Hồ Văn Ngư bảo, theo quan niệm của đồng bào Pa Cô ở huyện Đakrông, tỉnh Quảng Trị xung quanh cuộc sống con người là thế giới thần linh, tất cả đều có thần (Giàng). Nên khi mỗi lần chuẩn bị vào nhà mới đều phải có tập tục đuổi ma, quỷ trước khi lên nhà mới, đồng bào Pa Cô gọi là Klok đung hay Xo đung. Bởi các vật liệu làm nhà phần lớn là bằng cây gỗ, trong số đó có cây cổ thụ là nơi trú ngụ của ma quỷ, gọi chung là thần cây, thần núi, thần đất...  Các vị thần này đã theo dõi hoạt động của con người từ khi động thổ.

Hôm nay gia đình tôi tổ chức làm lễ mừng nhà mới. Tôi mời tất cả bà con  gần xa, bà con trong thôn cùng tham gia chia vui cùng gia đình. Đây là dịp để gia đình tôi báo ơn với Giàng đã che chở, bà con dân làng đã giúp đỡ để tôi hoàn thành ngôi nhà.  Anh Hồ Văn Ngư chia sẻ, lễ mừng nhà mới là dịp hoàn ân các vị thần và với dân làng của gia chủ.

Theo Nghệ nhân ưu tú Kray Sức, ở thôn A Vương, xã Tà Rụt, bà con Pa Cô tiến hành tổ chức lễ mừng nhà mới thường lấy ngày 14, 16, 18 và 20 trong các tháng 6, 7, 8. Tùy theo điều kiện mà gia chủ chuẩn bị con vật hiến sinh có thể trâu hoặc dê. Nếu có trâu hoặc dê đương nhiên phải có cây cột lễ (cây Nêu), có thầy cúng, có đội trống chiêng, có đội múa cả trên nhà và dưới đất, trẩy lửa đuổi ma, bình an gia cư. Cây cột lễ đặt nơi sân làng cùng một con vật hiến sinh. Nhưng người Pa Cô tuyệt đối không lấy con bò làm vật hiến tế.

Trước khi làm lễ mừng nhà mới, gia chủ phải chuẩn bị vật cúng một con lợn đực mới lớn để tiến hành giải uế, giải độc; hai con gà trống to, màu đỏ, đuôi dài, có tiếng gáy to; con trâu hoặc con dê tùy theo điều kiện của gia chủ. Nhưng tuyệt đối không được lấy con bò làm vật hiến sinh. Theo quan điểm của bà con Pa Cô, lấy bò để cúng mừng nhà mới sẽ không được may mắn. Nghệ nhân ưu tú Kray Sức nói,

Sau khi con vật hiến sinh đã neo vào Cây cột lễ cũng là lúc trống chiêng kèm điệu múa, làn điệu dân ca cứ thế rộn ràng nổi lên cả đêm đến khi gà gáy đầu tiên thì dừng lại. Đây là thời điểm để gia chủ tiến hành hạ sinh. Quan niệm của đồng bào Pa Cô, hạ sinh vào lúc gà gáy đầu tiên là tốt nhất. Bởi lúc này, hai thế giới đang đảo ngược nhau giữa ngày và đêm. Đúng lúc này, tất cả mọi người khiêng con vật hiến sinh lên trên nhà để đuổi ma quỷ. Người đi trước cầm đèn nến, bột trám, cây kiếm, ông thầy cúng, đoàn cồng chiêng và cuối cùng là đoàn dân vũ kèm theo nhạc cụ. Hoàn tất nghi thức trảy lửa đuổi ma quỷ, cúng trâu, gia chủ và các thành viên mới chuyển đồ lên nhà mới. Mâm cúng của lễ Mừng nhà mới được đặt lên bàn thờ gồm có: 1 bát cơm, 1 bát nước lã, 1 bát nước gội bằng lá bưởi, 1 đôi đũa, 1 cái lược, 1 miếng sắt nhọn (để đóng vào cột nào nghi có tà ma ẩn náu), 1 cây kiếm, 1 bộ cồng chiêng, một nhánh cây nguyên lá và một ống tiết lợn loãng. Thầy cúng đứng trước mâm cúng và khấn...

“Hôm nay gia chủ Hồ Văn Ngư tổ chức lễ mừng nhà mới, mời thần cây, thần núi, thần đất,... cùng về chung vui. Mâm lễ chỉ có bấy nhiêu thôi nhưng tấm lòng của gia chủ sâu sắc biết ơn các vị thần. Hãy luôn phù hộ, che chở, bao bọc các thành viên của gia chủ luôn gặp điều nhiều tốt đẹp....

Lễ mừng nhà mới có ý nghĩa quan trọng cả về tâm linh và đời sống, là mối quan hệ truyền thống, trách nhiệm của các thành viên trong cộng đồng ràng buộc theo một quy tắc nhất định của đồng bào Pa Cô. Đây cũng là dịp các đôi trai gái thể hiện tình cảm qua điệu K’lới, cha chấp, điệu Siêng trong một đêm lễ mừng nhà mới dồn dã cùng tiếng Koong tle từ dưới sân lên sàn nhà suốt cả đêm...../.