Đhị 2 chô ooy đâu, zập ra diu a moó Nguyễn Thị Dung, đhanuôr Cơ Tu coh vel Giàn Bí, chr’val Hòa Bắc, chr’hoong Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng  nắc pih dooh đong xang, tang c’riing liêm sạch. Tọ nhựa bơơn a moó Dung k’rong pa câl căh cợ đơơng ooy trường đoọng ha pêê cô giáo bhrợ pr’đươi chr’ơh đoọng ha pêê học sinh. A moó Nguyễn Thị Dung đoọng năl, ma nuyh Cơ Tu tợơ a hay ơy loih lâng bh’rợ pa liêm pa sạch đong xang tang leh âng đay. Đhị zập bhiệc bhan căh cợ vêy t’mooi tước vel nắc đhanuôr vêy pa liêm pa sạch prang vel bhươl. T’mêê đâu, chr’val Hòa Bắc bhrợ t’vaih Câu lạc bộ “Pân đil Cơ Tu lâng môi trường t’viêng”, a moo nắc ma nuyh tr’nợơp ting pâh. Ting cơnh amoó Nguyễn Thị Dung, zư lêy liêm sạch đong xang tang leh, zr’lụ ặt ma mông nắc ơy vaih bh’rợ u loih cơnh lâng đhanuôr coh đâu: “Chủ nhật zập tuần nắc a zi k’rong crih prih tan, c’lâng âng bhươl cr’noo. Tước pih Gươl, k’rong n’noh prang vel, tưới n’loong choh coh c’lâng vel, zih bhơi zr’lụ choh pô pa chăm vel… Xọoc đâu, apêê doó chéêc k’dua zập prloọng cơnh lalăm zập ngai ơy năl cứ tước ra diu chủ nhật 7 giờ lướt crih prih, tước 10 giờ nắc xang. Nâu kêi nắc pr’luh cr’ay, nắc pih coh đong xang, tang c’riing âng đay, pác ma nuyh đoọng crih coh c’lâng vel, oó k’rong bấc ma nuyh.”

Câu lạc bộ “Pân đil Cơ Tu lâng môi trường t’viêng”,  âng K’bhuh pân đil chr’hoong Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng bhrợ t’vaih tợơp c’moo 2020 đhị 2 vel Giàn Bí lâng Tà Lang, chr’val Hòa Bắc, t’pâh 70 cha nắc ting pâh. A moó Trần Thị Một, Chi hội trưởng pân đil vel Giàn Bí, chr’val Hòa Bắc đọong năl, Chi hội nắc ơy xay bhrợ bấc bh’rợ cơnh k’nong n’noh lâng ra pặ ting loại n’noh, choh n’loong, choh pô coh truih c’lâng âng vel, crih prih, pa liêm sạch tang leh bhươl cr’noon… A đhi a móo vêy chéêc năl lâng pa choom bhrợ pr’đươi cơnh tọ choh pô, choh n’loong, t’vaih pô… Pa chăm coh đong lâng đơc coh Gươl. A moó Trần Thị Một đoọng năl: “A zi cung ta luôn lướt xay moon đoọng ha pêê a đhi amoó xợơng, k’dua apêê bhrợ t’vaih pr’đươi đoọng xăl pr’đươi nhựa. Đoo rau choom ng’bhrợ nắc lêy bhrợ đươi oó đươi âng a đhuốc bhrợ đoọng zư lêy rau chr’năp liêm âng hêê. Nắc cơnh bhrợ chr’đhung lướt chợ căh cợ z chuy a zong đoọng pa dưr du lịch đhị vel đong. Zập ngai coh vel zêng năl lâng ting bhrợ.”

Cr’chăl ahay, K’bhuh pân đil chr’hoong Hòa Vang ơy k’dua bhrợ bấc bh’rợ tr’nêng cơnh “pa zưm têy pa xiêr n’noh nhựa, t’ngay chủ nhật t’viêng, sạch, liêm, 5 vêy 3 căh, c’nặt c’lâng âng k’bhuh pân đil zư lêy… Pa tệêt lâng bhrợ têng vel bhươl t’mêê, r’dợ pa dưr dal c’năl âng a đhi amoó đh’rưah zư lêy môi trường. Cơnh lâng zr’lụ đhanuôr acoon coh đhị vel đong, bh’rợ âng Câu lạc bộ “Pân đil Cơ Tu lâng môi trường t’viêng”, xọoc tợơp nắc đơơng chô bh’nơơn zăng liêm choom. Pr’căn Lê Huyền Trâm, Chủ tịch K’bhuh pân đil chr’hoong Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng đọong năl: “Cr’nọo bh’rợ pa xiêr n’noh nhựa xoọc ta bhrợ têng đhị chr’val Hòa Bắc bhrợ têng liêm choom pa bhlầng. Cơnh lâng đhanuôr Cơ Tu, a zi bhrợ têng lêy tợơ chr’năp j’niên văn hóa âng đhanuôr. Pa bhlầng, đhanuôr Cơ Tu ặt ma mông g’nưm tợơ crâng, apêê năl zư lêy crâng ting cơnh bh’rợ lalay âng đay. Nắc cung bh’rợ zư lêy môi trường pleng k’tiếc. Ha dợ g’nưm tợơ crâng cung vêy rau căh liêm dưr vaih. Xọoc đâu, đoọng t’vaih bhiệc bhrợ đoọng ha đhanuôr oó lâh g’nưm tợơ crâng dzợ nắc thành phố ơy xay bhrợ du lịch vel  bhươl, lêy tợơ bhiệc zư lêy môi trường, zư lêy lâng pa dưr chr’năp văn hóa ty đanh âng đhanuôr coh đâu.”/.

Hiệu quả từ mô hình

Câu lạc bộ “Phụ nữ Cơ Tu với môi trường xanh”

                                                                                                                    (Vơnich Oang)

Từ khi Hội LHPN huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng triển khai mô hình Câu lạc bộ “Phụ nữ Cơ Tu với môi trường xanh”, nhận thức bảo vệ môi trường của bà con Cơ Tu ở xã miền núi Hòa Bắc đã thay đổi, góp phần giảm thiểu rác thải nhựa tại khu dân cư.

Đã 2 năm nay, công việc đầu tiên mỗi buổi sáng của chị Nguyễn Thị Dung, dân tộc Cơ Tu ở thôn Giàn Bí, xã Hòa Bắc, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng là quét dọn nhà cửa, cổng ngõ sạch sẽ. Rác thải nhựa được chị Dung gom vào một góc vườn rồi bán phế liệu hoặc đem tới trường để giáo viên tái chế dụng cụ học tập cho học sinh. Chị Nguyễn Thị Dung cho biết, người Cơ Tu từ xưa đã quen với việc dọn dẹp vệ sinh ở khuôn viên gia đình. Chỉ những dịp lễ, tết bà con mới tổng vệ sinh cả làng. Mới đây, xã Hòa Bắc thành lập câu lạc bộ “Phụ nữ Cơ Tu với môi trường xanh”, chị là người đầu tiên tham gia. Theo chị Nguyễn Thị Dung, giữ gìn vệ sinh môi trường khu dân cư giờ đã trở thành thói quen của bà con nơi đây: "Theo lịch, Chủ nhật hàng tuần chị em tổ chức dọn vệ sinh cả làng. Chúng tôi đến quét dọn Gươl của làng, nhặt gom rác thải nhựa, dọn vệ sinh xung quanh làng, cắt tỉa cành cây, đắp đất, tưới nước cho cây và hoa… xung quanh làng. Hiện, Câu lạc bộ không cần đến từng hộ kêu gọi nữa như trước nữa, cứ 7h sáng là chị em đã tập trung đông đủ để quét dọn. Thời gian dịch diễn biến phức tạp như hiện nay, chúng tôi chia nhau ra dọn, tránh tập trung đông người."

Câu lạc bộ “Phụ nữ Cơ Tu với môi trường xanh” do Hội LHPN huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng thành lập đầu năm 2020 tại 2 thôn Giàn Bí và Tà Lang, xã Hòa Bắc, thu hút 70 hội viên tham gia. Chị Trần Thị Một, Chi hội trưởng Hội Phụ nữ thôn Giàn Bí, xã Hòa Bắc cho biết, Chi hội đã triển khai nhiều hoạt động như thu gom và phân loại rác thải nhựa, trồng cây, trồng hoa đường làng, cổng ngõ, quét dọn, vệ sinh xóm làng... Chị em còn tìm hiểu và tái chế rác thải nhựa thành vật dụng hữu ích như bồn hoa, bồn cây, thành giữ đất hay làm các lọ hoa, hoa giả… trang trí trong gia đình và nhà sinh hoạt cộng đồng thôn. Chị Trần Thị Một cho biết thêm: "Chúng tôi thường xuyên tuyên truyền, vận động hội viên thay đổi chính mình bằng việc làm cụ thể thường ngày của gia đình như: Sử dụng vật dụng mây tre đan làm giỏ đi chợ; tăng cường sử dụng vật dụng gia đình bằng nguyên liệu tự nhiên sẵn có thay vật liệu nhựa góp phần giữ gìn phong tục tập quán, nét văn hóa truyền thống. Đây cũng là hoạt động nhằm phát triển du lịch cộng đồng tại địa phương. Nên chị em trong thôn đều hết lòng làm theo."

Thời gian qua, Hội Phụ nữ huyện Hòa Vang đã phát động nhiều phong trào và mô hình “Chung tay giảm thiểu rác thải nhựa”, “chống rác thải nhựa”, “năm không ba sạch”, các mô hình “Ngày chủ nhật xanh-sạch-đẹp”, “đoạn đường phụ nữ tự quản”… gắn với xây dựng nông thôn mới, từng bước nâng cao nhận thức hội viên cùng bảo vệ môi trường. Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn, hoạt động của câu lạc bộ “Phụ nữ Cơ Tu với môi trường xanh”, bước đầu mang lại hiệu quả tích cực. Bà Lê Huyền Trâm, Chủ tịch Hội LHPN huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng cho biết: “Mô hình giảm rác thải nhựa đang thực hiện ở xã Hòa Bắc làm rất hiệu quả. Đối với đồng bào Cơ Tu, chúng tôi thực hiện bằng cách dựa vào tập quán sinh hoạt tryền thống, văn hóa của bà con. Đặc biệt, bà con Cơ Tu sống dựa vào rừng, nên họ rất có ý thức bảo vệ rừng, bảo vệ các loài động vật hoang dã theo cách riêng của mình. Đó cũng chính là bảo vệ môi trường tự nhiên. Thế nhưng, việc dựa vào rừng cũng có những tác động tiêu cực. Hiện nay, để tạo sinh kế bền vững cho người dân và từng bước để người dân thoát dần việc tác động vào rừng, thành phố đã triển khai du lịch cộng đồng tại khu vực này thông qua công tác bảo vệ môi trường, bảo tồn và gìn giữ văn hóa truyền thống của đồng bào nơi đây./.