Đoo bêl xơợng xa nay đhí boo căh cậ áp thấp nhiệt đới, diịc điêl p’căn A Tiưng Pướch ăt coh cr’noon A Duông, thị trấn Prao, chr’hoong da ding k’coong Đông Giang năc k’rang k’pân pa bhlâng. Xang bâc c’moo chô ăt đhị đhăm ăt mamông coh xoọc đâu. Đhr’nong đong vêy ta xây7 cấp 4, p’loong đong năc ooy k’ruung A Vương, coh hoọng năc ooy da ding dal, năc đhị đhăm k’tiêc liêm pa bhlâng đoọng ng’ăt mamông bêl anhi đoo t’cooh đhur. Ha dợ, 2 c’moo đăn đâu, đoo bêl boo tuh tươc, coh loom năc k’ruung A Vương đác tuh bhrợ nong lít, ha dợ coh hoọng năc k’tiêc hr’lang hr’câh… zêng mọt ooy đong. Pazêng cr’chăl cơnh đêêc, diịc điêl, k’coon ch’chau năc đhiệp n’năl xó mút. Hay cớ ooy đhí boo số 9 dưr vaih coh c’moo ahay, năc căh mơ đanh, đác tuh pơ loong đong xang: “Bơr c’moo đâu pr’loong đong zi zr’năh k’đhap pa bhlâng đoo bêl hân noo boo tươc. Pa vbhlâng năc k’tiêc coh hoọng đong ta luôn hr’lang hr’câh, râu bơr cậ năc đác k’ruung A Vương nong bhrợ nong ooy đong, ăt tớt cha đăh căh têêm. Pr’loọng đong cung căh kiêng ăt coh đâu, năc tu căh vêy k’tiêc, căh n’năl đhị ăt mamông dợ, l’lăm ahay ăt coh cr’noon Gừng công zr’năh k’đhap, tu k’tiêc căh vêy. Đoo bêl hân noo boo tuh tươc năc căh têêm ăt tợt. Cơnh coh c’moo ahay đác tuh đơơng pơ loong đong xang, pazêng râu cr’vak cơnh: gọ, gooi, n’đooh, a dooh, g’hul, j’nuum, bhr’lếp lứch tu đơơng pơ loong. K’tiêc hr’lang hr’câh công bhrợ ha rập đong xang âng k’coon pân juyh, đăn đong cu. Ra văng bhrợ bể đác, năc tu đác boo, k’tiêc hooi bhrợ hư lứch xi măng lâng ch’canh, chuah.”

Boo tuh căh liêm crêê bhrợ đhr’năng nong đác lâng hr’lang hr’câh da ding k’coong âng chr’hoong Đông Giang dưr vaih ting t’ngay u ngân. Chr’val Cà Dăng năc vel đong zr’năh k’đhap bhlâng. Coh c’moo ahay, vel đong n’nâu đơơh hân bhrợ têng 2 zr’lụ ăt mamông t’mêê đoọng pa tơơi đhanuôr 2 cr’noon A Chôm lâng Tu Núch tươc ăt g’đech đhr’năng hr’lang hr’câh da ding k’coong. C’moo đâu, xang đhí boo c’xêê 9 lâng 10, đhị chr’val công n’leh p’xoọng bơr đhị hr’lang hr’câh k’rơ pa bhlâng, bhrợ râu căh liêm crêê ooy pr’ăt tr’mông âng 13 pr’loọng đong đhanuôr coh cr’noon Bến Hiên. Lâng đhr’năng n’nâu, chính quyền chr’val ơy bhrợ têng p’xoọng 1 zr’lụ ăt mamông t’mêê đoọng pa tơơi đhanuôr. T’cooh Phong Thái, Chủ tịch UBND chr’val Cà Dăng, chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng nam xay moon, vel đong ơy đoọng manuyh pr’đươi ra li đhăm k’tiêc, t’bhlâng xay bhrợ, pazao đoọng đhanuôr đươi coh x’rịa c’moo đâu: “Xa nay crêê tươc ooy đhr’năng jr’lang hr’câh bêl đhí boo năc đhr’năng dal bhlâng năc đhị bha nụ Dườm 1 lâng đhị bôl R’liêng. Xang bêl xơợng đhanuôr xay moon, chr’val công ơy bh’rợ t’vaih c’bhuh tươc ch’mêệt lêy, đhị Dườm 1 vêy 13 pr’loọng đong đăn đhị zr’lụ hr’lang hr’cậh, đăn đêêc công vêy muy bơr pr’loọng đong dợ. Đhị zr’lụ k’tiêc cr’đooh năc đăn ooy đong âng 13 pr’loonghj đong đhanuôr, năc vêy boo ngân năc chr’val k’dua 13 pr’loong đong n’nâu tơơi ooy lơơng, căh pân ăt, tu k’tiêc cr’đooh ga măc ặ. Đoọng nhân mâng ha đhanuôr, bêl đêêc ahay chr’hoong ơy bhrợ têng đhăm ăt mamông t’mêê, xoọc đâu xoọc bhrợ têng. Ting cơnh cr’noọ xa nay âng dự án năc t’bhlâng xay bhrợ xang coh c’moo 2021 n’nâu. Bêl bhrợ têng xang năc đoọng đhanuôr tươc ăt đhị đêêc, nhâm mâng râu liêm crêê.”

Boo tuh ngân coh cr’chăl đâu công bhrợ bil hư ngân ha chr’hoong da ding k’coong c’noong k’tiêc Tây Giang. Ting cơnh xa nay xay moon âng chr’hoong n’nâu, g’luh boo ngân đanh đanh đươnh tơợ t’ngay 16 tươc t’ngay 19/10 năc ơy bhrợ đác nong, hr’lang hr’câh bâc c’lâng p’rang, coh đêêc c’lâng Hồ Chí Minh tơợ chr’hoong Đông Giang tươc ooy Tây Giang, c’nặt đhị chr’val A Vương năc nong đhậu, c’lâng p’rang căh ng’choom lướt. Boo ngân công bhrợ hr’lang hr’câh da ding k’coong. Ghít năc, c’lâng tơợ chr’hoong tươc ooy pazêng chr’val c;noong k’tiêc n’leh 20 zr’lụ hr’lang hr’câh ngân, c’lâng p’rang tr’tượt, căh choom lươt chô coh bâc t’ngay, coh đêêc 4 chr’val zr’lụ da ding k’coong crêê hr’lang hr’câh ngân. Lâh râu bil hư ngân ooy c’lâng p’rang, k’nặ 150 công trình thuỷ lợi, t’nâl điện, c’lang đác crêê ta đơơng p’loong, c’lâm, g’lâp, hư zêng… Xang bêl đác tuh xrêệth, chính quyền pazêng vel đong ơy đoỌng manuyh, pr’đươi bhr’lậ râu bil hư âng dhí boo tuh bhlong bhrợ t’vaih, đơơh nhâm mâng pr’ăt tr’mông lâng bh’rợ tr’nêng đoọng ha đhanuôr. T’coo Tơ Ngôn Thiếu, Chủ tịch UBND chr’val A Xan, muy coh pazêng chr’val crêê râu bil hư ngân bhlâng coh bơr chu đhí boo tuh bhlong bêl đêêc ahay xay moon, c’xêê 6 bêl đêêc ahay, tơợ zên âng Trung ương âng tỉnh Quảng Nam, vel đong ơy bhrợ têng xang 2 zr’lụ ăt mamông t’’mêê, nhâm mâng pr’ăt tr’mông đoọng ha đhanuôr coh zr’lụ hr’lang hr’câh. Ting n’năc đơơh ha âu đớc ch’neh, pr’đươi chr’na đha năh chr’năp đoọng ha đhanuôr coh cr’chăl boo ngân, hr’lang hr’câh, tu cơnh đêêc doọ vêy pr’loong đong hân đoo ha ul. Xoọc đâu, pazêng c’lâng lươt ơy vêy ta bhr’lậ xang: “Bêl đêêc ahay boo tuh, muy bơr c’lâng p’rang ĐT, ĐH, c’lâng cr’noon crêê hr;’lang hr’câh, năc vêy đợ t’ngay xe ga măc căh choom. Bêl đêêc ahay pazêng đơn vị, doanh nghiệp đhị chr’val ơy k’rong pr’đươi, manuyh t’bhlâng bhr’lậ pa liêm. Chr’năp bhlâng, tơợ bêl vêy đồng chí Phó Chủ tịch tỉnh tươc ch’mêệt lêy, p’too moon năc bh’rợ bhr’lậ công vêy ta bhrợ đơơh hân, tươc nâu cơy bh’rợ bhr’lậ công ơy xang. Ooy công trình đác đươi công ơy ta bhr’lậ, tươc nâu cơy zr’lụ chr’val ơy vêy đác đươi dua ha đhanuôr.”

T’cooh Lê Hoàng Linh, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong da ding k’coong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam xay moon, xay bhrợ cơnh p’too moon âng Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam Trần Anh Tuấn xang bêl ch’mêệt lêy râu la lua đhị Tây Giang, chr’hoong ơy pazum đh’rưah lâng apêê ngành Giao thông vận tải, Điện lực… t’bhlâng k’rong manuyh, pr’đươi bhr’lậ râu bil hư. Tước nâu cơy, pazêng c’lâng lươt ooy zr’lụ da ding k’coong ơy choom lươt chô; bh’rợ lươt chô, đơơng âng hàng hoá công cơnh pr’ăt tr’mông, bh’rợ tr’nêng âng đhanuôr xoọc ting t’ngay chô cơnh c’xu. Hân đhơ cơnh đêêc, râu k’rang bhlâng xoọc đâu năc c’lâng ĐH đhị chr’val Gary năc hr’lang hr’câh ngân lâh 20 mét bhrợ zr’năh k’đhap ha bh’rợ lươt chô âng đhanuôr. Xoọc đâu, chr’hoong Tây Giang xoọc p’too moon k’rong pazêng manuyh lâng máy móc đơơh bhr’lậ c’lâng n’nâu đoọng nhâm mâng liêm crêê bh’rợ lướt chô ooy pazêng chr’val da ding k’coong. Ting cơnh t’cooh Lê Hoàng Linh, cr’chăl n’nâu, zr’lụ da ding k’coong Quảng Nam buôn dưr vaih boo ngân đanh đươnh, đhr’năng hr’lang hr’câh da ding k’rơ bhlâng, tu cơnh đêêc vel đong ta luôn ra văng xa nay bh’rợ 4 đhị đêêc đoọng đơơh loon zâl cha groong lâng râu căh liêm crêê âng đhí boo, tuh bhlong: “Zr’năh k’đhap bhlâng âng chr’hoong coh xoọc đâu năc đoo bêl boo năc c’lâng lướt ooy zr’lụ da ding k’coong crêê hr’lang hr’câh, tu cơnh đêêc bh’rợ đanh đươnh năc lêy xay bhrợ. Zr’lụ hân đoo ta luôn vaih hr’lang hr’câh năc bhr’lậ pa liêm, ch’mêệt lêy bhrợ c’lâng ving, pếch k’tiêc taluy, bhrợ t’bhưah, bhr’lậ pa liêm. Bêl k’nặ tươc ooy hân noo boo tuh chr’hoong công ơy ha âu đơc ch’neh ch’na. Xoọc đâu coh pazêng chr’val da ding k’coong công ơy ha âu đơc lâh 20 tấn ch’neh đhị pazêng chr’val; đhị chr’hoong công ơy ha âu đơc 20 tấn, ha âu đơc coh đhanuôr công dợ, tu cơnh đêêc ooy ch’neh ch’na năc doọ lâh k’rang. Tây Giang coh cr’chăl hân noo boo tuh năc ch’neh ch’na zập ng’đươi lâh muy c’xêê.”

Boo đhí, tuh bhlong, hr’lang hr’câh da ding k’coong năc dợ u vaih. Bêl căh ơy vêy bh’rợ hân đoo đanh đươnh đoọng zâl cha groong đhr’năng đác nong, hr’lang, hr’câh da ding k’coong, năc xa nay bh’rợ 4 đhị dêêc âng chính quyền lâng đhanuôr da ding k’coong Quảng Nam xoọc bhrợ têng năc bh’rợ liêm choom bhlâng đoọng pa xiêr râu bil hư tu đhí boo tuh bhlong bhrợ t’vaih./.

Khắc phục sạt lở, ổn định cuộc sống bà con sau mưa lũ

                                          PV Minh Hoa, Hốih Nhàn

Mấy đợt mưa lớn hồi cuối tháng 9 và tháng 10 vừa qua đã làm sạt lở nhiều tuyến đường lên vùng cao của tỉnh Quảng Nam; hàng trăm công trình thủy lợi, nước sinh hoạt bị đất đá vùi lấp, hư hỏng…ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc đi lại, lưu thông hàng hóa và sinh hoạt của người dân. Sau gần nửa tháng tập trung lực lượng, phương tiện khắc phục hậu quả, đến nay giao thông về các xã vùng sâu, vùng xa của tỉnh đã cơ bản thông tuyến; hoạt động sản xuất, sinh hoạt của bà con dân trở lại bình thường.

Mỗi khi nghe tin mưa bão hay áp thấp nhiệt đới, vợ chồng bà A Ting Pươch ở thôn A Duông, thị trấn Prao, huyện miền núi Đông Giang lại đứng ngồi không yên. Sau bao năm du canh, du cư, sống cảnh rày đây, mai đó, đến tuổi xế chiều, ông bà mới tìm được mảnh đất để dựng nhà ở. Căn nhà xây cấp 4 hướng ra sông A Vương, sau lưng là ngọn đồi cao tưởng là nơi lý tưởng để ông bà sống tuổi già. Vậy mà, 2 năm gần đây, mỗi khi mưa bão ập đến, phía trước thì nước sông A Vương dâng cao gây ngập còn phía sau, đất đá trên đồi đổ xuống...tràn cả vào nhà. Những lúc như thế, vợ chồng con cái chỉ còn cách bỏ của chạy thoát thân. Nhớ lại cơn bão số 9 xảy ra hồi cuối năm ngoái, chỉ trong chớp mắt, đất đá vùi lấp cả 2 gian nhà sàn phía sau mà bà chưa hết bàng hoàng: “Hai năm nay gia đình chúng tôi gặp nhiều khó khăn mỗi mùa mưa bão đến. Nhất là đất đồi sau nhà thường xuyên bị sạt lở, thứ hai nữa là nước sông A Vương dâng cao gây ngập úng, tràn vào nhà cửa, ăn ở không được yên ổn. Gia đình tôi cũng không muốn ở đây, nhưng không có đất, không biết ở chỗ nào nữa, trước đây ở thôn Gừng cũng khó khăn, vì đất đai không có. Mỗi mùa mưa bão đến là ở không yên. Như năm ngoái nước lũ cuốn trôi nhà cửa, mọi tài sản trong nhà như: soong nồi, chăn mền, giường chiếu, đồ thổ cẩm… đều bị nước lũ cuốn trôi. Đất đá sạt lở cũng làm sập ngôi nhà của con trai ngay cạnh căn nhà của tôi. Chuẩn bị xây bể nước, nhưng vì nước mưa, bùn đất tràn vào làm hư hết bao xi măng với cán sạn.”

Mưa lũ bất thường khiến tình trạng ngập lụt và sạt lở núi ở huyện miền núi Đông Giang xảy ra ngày càng nặng. Xã Cà Dăng là địa phương bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Năm ngoái, địa phương này đã phải gấp rút xây dựng 2 khu tái định cư để di dời hàng chục hộ dân ở 2 thôn A Chôm và Tu Núc bị đe dọa bởi sạt lở núi. Năm nay, sau mấy trận mưa bão tháng 9 và 10, trên địa bàn xã lại xuất hiện thêm 2 điểm nguy cơ sạt lở rất cao, đe dọa cuộc sống của 13 hộ dân ở thôn Bến Hiên. Trước thực trạng này, chính quyền xã đã phải xây dựng thêm 1 khu tái định cư để bố trí chỗ ở cho người dân. Ông Phong Thái, Chủ tịch UBND xã Cà Dăng, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết, địa phương đang tập trung nhân lực, phương tiện san ủi mặt bằng, phấn đấu hoàn thành, bàn giao cho người dân vào cuối năm nay: “Vấn đề liên quan đến sạt lở mưa gió thì nguy cơ nhất có hai điểm đó là Tổ Dườm 1 và điểm bôl R’liêng. Sau khi nghe nhân dân báo, xã cũng thành lập tổ đi khảo sát, chỗ Dườm 1 coh 13 hộ sát luôn điểm nguy cơ sạt lở, gần đó con vài hộ nữa. Nhưng điểm đất đồi nứt thì sau nhà của 13 hộ dân, chỉ cần có mưa lớn là xã vận động 13 hộ này dời đi chỗ khác, không dám ở, vì vết nứt cũng đã hở ra rồi. Để đảm bảo an toàn cho bà con, vừa rồi được huyện quan tâm thì có khu tái định cư, hiện nay đang triển khai thực hiện. Theo kế hoạch của dự án thì cố gắng hoàn thành trước năm 2021 này. Sau khi hoàn thiện sẽ đưa bà con về nơi đó ở, để đảm bảo an toàn.”

Mưa lũ bất thường trong thời gian gần đây cũng đã gây thiệt hại nặng nề cho huyện vùng cao biên giới Tây Giang. Theo báo của huyện này, đợt mưa lớn kéo dài từ ngày 16 đến 19/10 đã gây ngập, xói lở nhiều tuyến đường, trong đó đường Hồ Chí Minh từ huyện Đông Giang lên Tây Giang, đoạn qua xã A Vương bị ngập sâu, giao thông chia cắt. Mưa lớn cũng gây sạt lở núi, ách tắc giao thông tại nhiều điểm.  Cụ thể, đường từ trung tâm huyện lên các xã vùng cao biên giới xuất hiện khoảng 20 điểm điểm sạt lở nặng, giao thông bị đứt gãy, tê liệt trong nhiều ngày, trong đó 4 xã vùng cao bị sạt lở nghiêm trọng. Ngoài thiệt hại nặng nề về giao thông, gần 150 công trình thủy lợi, trụ điện, nước sinh hoạt cũng bị cuốn trôi, ngã đổ, bồi lấp, hư hỏng…Ngay sau khi lũ rút, chính quyền các địa phương vùng cao đã huy động lực lượng, phương tiện khắc phục hậu quả mưa lũ, sớm ổn định cuộc sống và sản xuất cho người dân. Ông Tơ Ngôn Thiếu, Chủ tịch UBND xã A Xan, một trong những xã biên giới bị ảnh hưởng nặng nề nhất trong mấy đợt mưa bão vừa qua cho biết, tháng 6 vừa qua, từ nguồn kinh phí của Trung ương và tỉnh Quảng Nam, địa phương đã hoàn thành 2 khu tái định cư, ổn định chỗ ở cho người dân vùng sạt lở. Đồng thời chủ động dự trữ gạo, nhu yếu phẩm thiết yếu cấp cho bà con trong thời gian mưa lớn, sạt lở núi chia cắt nên không hộ nào thiếu đói. Hiện, các tuyến đường về vùng sâu, vùng xa đã cơ bản khắc phục xong: “Vừa rồi mưa lũ, một số tuyến giao thông ĐT, ĐH, đường liên thôn bị sạt lở, nên có thời gian, phương tiện cỡ lớn không qua lại được. Vừa rồi các đơn vị, doanh nghiệp đóng trên địa bàn xã và huy động người dân trên địa bàn xã  tập trung sửa chữa, khắc phục. Đặc biệt, từ khi đồng chí phó Chủ tịch tỉnh lên kiểm tra, chỉ đạo thì  công tác khắc phục được triển khai khẩn trương, nhanh chóng, đến nay việc khắc phục đã cơ bản xong. Về các công trình nước nước sinh hoạt cũng đã khắc phục, đến nay khu vực trung tâm xã đã có nước sinh hoạt phục vụ người dân.”

Ông Lê Hoàng Linh, Phó Chủ tịch UBND huyện miền núi Tây Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết, thực hiện ý kiến chỉ đạo của Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam Trần Anh Tuấn sau khi đi kiểm tra thực tế tại Tây Giang, huyện đã phối hợp với các ngành Giao thông vận tải, Điện lực…tập trung lực lượng, phương tiện khắc phục hậu quả. Đến nay, các tuyến đường lên vùng cao đã cơ bản được thông tuyến; việc đi lại, lưu thông hàng hóa cũng như hoạt động sinh hoạt, sản xuất của người dân đang dần trở lại bình thường. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại hiện nay là đường DH qua địa bàn xã Gary bị sạt lở nặng kéo dài hơn 20 mét gây khó khăn cho việc đi lại của bà con. Hiện tại, huyện Tây Giang đang chỉ đạo địa phương huy động lực lượng cùng máy móc sớm khắc phục đoạn đường này để đảm bảo lưu thông lên các xã vùng cao. Theo ông Lê Hoàng Linh, thời gian này, vùng miền núi Quảng Nam thường xảy ra mưa lớn kéo dài, tiềm ẩn nguy cơ sạt lở rất cao nên địa phương luôn chủ động phương án 4 tại chỗ kịp thời ứng phó với diễn biến bất thường của thời tiết: “Khó khăn lớn nhất của huyện hiện nay là mỗi lần mưa thì các tuyến đường lên vùng cao lại bị sạt lở, cho nên về biện pháp lâu dài phải tính toán từng bước. Khu vực nào yếu, thường xuyên bị sạt lở thì phải điều chỉnh, xử lý kỹ thuật, tính toán đường tránh, chẻ mặt taluy, mở rộng, nâng cấp. Tuy nhiên, tất cả các phương án dự phòng liên quan đến tình hình phòng chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn, huyện và xã đã có phương án chủ động. Trước khi vào mùa mưa bão huyện cũng đã dự trữ lương thực. Hiện nay ở các xã vùng cao cũng đã đảm bảo hơn 20 tấn lương thực tại các xã; tại trung tâm huyện cũng dự trữ 20 tấn, dự trữ trong dân vẫn còn nên về lương thực không lo. Tây Giang vào thời điểm mưa lũ có thể cầm cự được khoảng 1 tháng.”

Mưa bão, sạt lở núi còn diễn biến bất thường. Trong khi chưa có giải pháp lâu dài để ứng phó với ngập lụt, sạt lở núi, thì  phương án “4 tại chỗ”  mà chính quyền và bà con miền núi Quảng Nam đang thực hiện vẫn là giải pháp tối ưu để hạn chế thấp nhất thiệt hại do thiên tai gây ra./.