Tơợ lang a hay, đha nuôr Cơ Tu tơợ bêl n’niên tước bêl a nhít mặt pặt pr’hơơm âi loóih lâng xa nul n’nâu. nắc đoo bhiệc bhan đắh t’rí. Bhiệc bhan chr’nắp n’nâu buôn bhrợ têng cóh apêê bhiệc bhan cha ha roo t’mêê, moọt Gươl t’mêê, bhrợ pa dưr vel, bhrợ pr’ngoóch. Bhiệc bhan đắh t’rí âng ma nứih Cơ Tu vêy chr’nắp nắc ca văr boo crêê đhí liêm, ha roo a bhoo chấc choor, pr’ặt tr’mông âng đha nuôr vel prang c’moo bơơn ca bhố ngăn. Lấh bh’rợ pa cắh loom lâng a bhuy dang nắc bhiệc bhan đắh t’rí nắc bêl đoọng bhrợ pa nhâm loom đoàn kết cóh đha nuôr Cơ Tu. t’coóh Bhriu Quân, chr’val A Tiêng, chr’hoong Tây Giang moon: “Cóh zấp g’lúh bhiệc bhan đắh t’rí nắc zấp bêl công kiêng vêy a ham. Lấh mơ a ham n’nắc pay tơợ móh t’rí, nắc zấp bêl tắh a ham ta chếh, apêê đoo hâng hơnh, bêl t’rí chêệt apêê đoo nắc đơơng ta la n’tuốc, a duông, a lợ a tứch, tước bhuốih đhị âng t’rí c’lâm chêệt lâng ca văr rơơm kiêng t’rí zư lêy đha nuôr vel”.

Đăn đâu, bấc pr’đươi truyền thông xay moon nắc: Đhr’niêng tắc t’rí âng apêê acoon cóh cắh cậ đhr’niêng tếch a óc cóh muy bơr zr’lụ vel đong Bắc Bộ nắc k’pân ga hớt lêy,cắh liêm crêê. Công vêy cắh hắt hội thảo cấp k’tiếc k’ruung xay prá ooy râu đâu cơnh lâng bấc boóp p’rá la lay cơnh. Cóh pr’đơợ n’nắc, muy bơr đhị nắc k’đươi cắh đoọng bhrợ têng bhiệc bhan đắh t’rí! Choom lêy bh’rợ n’nâu ng’cơnh ooy? Tiến sĩ Trần Hữu Sơn, Phó Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam moon: “Pay cr’liêng mắt âng ma nứih Kinh lêy ooy bhiệc bhan n’nắc, pay cr’liêng mắt âng ma nứih hiện đại lêy ooy văn hóa âng muy c’bhúh acoon ma nưih nắc ha dợ moon văn hóa n’nắc mốp lệt, cơnh đi cơnh tốh, cơnh đêếc nắc lệt, cắh crêê khoa học, Ahêê choom vêy cr’liêng mắt âng ma nứih cóh đêếc, lêy bhiệc bhan đắh t’rí lâng cr’liêng mắt âng đha nuôr apêê acoon cóh Trường Sơn _ Tây Nguyên, cắh vêy âng ma nưih Kinh. C’lâng pr’chắp âng acu nắc đợ đhr’niêng bh’rợ n’nắc doó râu rí mốp lệt ốt. Nâu đoo nắc râu quyền la lay âng c’bhúh ma nứih, apêê đoo vêy quyền bhrợ cơnh đêếc. A hêê choom chắp lêy quyền n’nắc! Tu cơnh đêếc, k’đươi moon nâu cắh đoọng tắc t’rí nắc căh âi choom bhlâng lâng lệt”.

Bh’cộ chr’hoong Tây Giang vêy c’lâng pr’chắp ghít t’lăng: Cắh lâng cắh ha mơ choom cắh đoọng cắh cậ ta lơi jợ bh’rợ đắh t’rí. Nắc đoo muy đhr’niêng bh’rợ, k’rong pa zum bấc râu đhr’niêng bh’rợ liêm pr’hay bhlâng âng đha nuôr Cơ Tu. Zư đớc văn hóa nứac choom lướt đh’rứah lâng pa dưr chr’nắp, glụ pa zước pr’zớc chr’ớh ch’ngai đắn tước lâng văn hóa Cơ Tu đhị bh’rợ du lịch. N’dhdơ cơnh đêếc, choom bhrợ bhr’lậ cơnh lâng bh’rợ zư đớc liêm đợ đhr’niêng bh’rợ bhiệc bhan, nắc muy xăl bh’rợ lêêng t’rí cắh tắc lêêng t’rí đhị móh mặt t’mooi lâng đha nuôr. Lấh 10 chu bh’cộ chr’hoong Tây Giang âi xiêr pa zum đha nuôr p’too moon, pay boóp p’rá âng apêê t’coóh vel, ma nứih t’coóh ga rứa. tr’nơợp, nắc n’dhơ apêê t’coóh vel công cắh tộ, vêy ngai moon rơợng cắh tộ.

T’coóh vel Bhriu Pố ặt cóh chr’val Lăng nắc muy cóh bấc ngai cắh tộ, n’đhang xang bấc chu xơợng cán bộ xay moon ghít, a đoo âi ting xơợng đươi cơnh xa nay âng bh’cộ chr’hoong. T’coóh vel Bhriu Poó lâng bấc ngai t’coóh t’ha cóh chr’val Lăng âi ơơi moon ting bhrợ bhr’lậ đhr’niêng bh’rợ lêêng t’rí. Bhriu Pố trúih: “Doó dzợ tắc cơnh a hay, nắc đhr’niêng bh’rợ công doó choom bil. Choom năl chr’nắp n’đắh a bhô dang công doó choom bil, n’đắh râu bhui har nắc công dzợ bhui har, công dzợ đhưưng cha gâr, n’toong chiing, dzợ tân tung da dặ, bhuốih cái, zấp râu zêng dzợ nắc muy tr’xăl bh’rợ lêêng  t’rí a năm. R’dợ bấc t’coóh t’ha công ma ting xơợng đươi, cóh đêếc vêy a cu, đợ apêê xơợng đươi bấc lấh”.

Đợ bêl đha nuôr âi năl, âi ghít nắc dha nuôr buôn ting xơợng đươi. Râu đêếc bơơn pa cắh ghít bhlâng đhị bhiệc bhan loọng c’moo t’mêê hơnh déh crâng ca coong g’lúh tr’nơợp bơơn chr’hoong Tây Giang bhrợ têng moọt tơợp 3.2018 ha nua. Đhị đâu, t’gắh t’rí ga mắc k’rơ lâng liêm l’mặ bhlâng bơơn chơớc pay tơợ chr’val c’noong k’tiếc Ga Ry, chô kéh đơơng lâng chọ đhị x’nur. T’coóh vel A Lăng Đàn bơơn k’đươi moon ma nứih bhrợ bha nuốih. Xa nul chiing cha gâr bêl lươu, bêl nhoọt r’rộ r’răm ting c’nặt bhuốih t’rí. Đh’riêng g’roóh vơi bêl t’coóh vel ton bhrợ cơnh a đay tắc t’rí lâng coóih đhị m’piing chr’lang đoọng pa lứch bh’rợ bhuốih. T’rí bơơn kéh đơơng tước muy đhị pợ đân đách đoọng cút lâng bh’zi. A noo Y – Arol Ê Căm, ma nứih Pa Cô tước tơợ tỉnh Thừa Thiên Huế moon: “A zi lêy bh’rợ bhiệc bhan cóh đâu pa bhlâng bhui har. Bh’rợ tắc t’rí chêệt đhị đêếc bh’nhăn vêy bấc a ham bh’nhăn liêm choom nắc tơợ a hay cóh apêê c’bhúh acoon cóh zêng dưr váih nắc đoo muy râu loóih âi. Cơnh bhrợ bhr’lậ tắc t’rí âng Cơ Tu cóh tỉnh Quảng Nam cơnh đâu công pa bhlâng choom đoọng pa chắp lêy. Râu pr’hay nắc đợ đhr’niêng bh’rợ cóh bhiệc bhan bhuốih t’rí zêng dzợ zư đớc liêm, apêê đoo tân tung da dặ bhui har”.

Bơr c’moo đâu, cóh bêl cha ha roo t’mêê, pa zêng 90 vel âng 11 chr’val cóh Tây Giang âi mân jứah bhrợ bhiệc bhan đắh t’rí ting cơnh c’lâng bh’rợ t’mêê. Muy bhiệc bhan đắh t’rí âng ma nứih Cơ Tu doó dzợ đhr’năng lêy a ham a hít ch’đéh záp ooy, đha nuôr dóo dzợ k’rang k’pân râu cắh yêm têêm cơnh a hay dzợ, n’đhang đha nuôr công dzợ bhui har cóh t’ngay bhiệc bhan âng vel. T’coóh Bhling Mia, Chủ tịch UBND chr’hoong Tây Giang moon: “Vêy bơơn bh’nơơn n’nâu nắc tu cơnh xay moon ga vớh tơợ apêê t’coóh vel, trưởng cr’noon. A zi pa chắp nâu đoo nắc cơnh bhrợ, cóh brương tr’nu công dzợ zư đớc bhiệc bhan đắh t’rí, bhuốih t’rí n’đhang la lay lâng a hay, p’tệêt lâng bh’rợ văn háo du lịch, đoọng tr’xăl cơnh lêy tơợ muy đhr’niêng bh’rợ cắh lấh liêm crêê, tu cơnh đeếc bêl tơợp bhrợ cơnh t’mêê, nâu đoo nắc muy c’lâng bh’rợ văn hóa bhrợ bhr’lậ lâng vêy đợ râu liêm crêê đoọng lướt dhd’rứah lâng c’lâng pa dưr za zum đoọng bhrợ pa dưr ha bh’rợ du lịch”.

 Bh’rợ bhrợ bhr’lậ cóh bhiệc bhan đắh t’rí bơơn đha nuôr xơợng đươi nắc muy râu liêm choom ga mắc cóh bh’rợ p’too moon đha nuôr âng chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam. Nâu đoo la lua nắc cơnh bhrợ grơơ cóh xa nay “ Zư đớc đoọng pa dưr chr’nắp văn hóa ty đanh, bhrợ đoọng pa dưr du lịch” âng vel đong xoọc bơơn bấc đhị ting xơợng đươi lâng bhrợ têng./.

CẢI TIẾN LỄ HỘI-CÁCH LÀM TỪ TÂY GIANG

            Tấn Sỹ

Trong khi cộng đồng các dân tộc như: Ca Dong, Xê Đăng, Cor, Giẻ Triêng vẫn còn giữ nguyên hình thức đâm trâu ngay khi lễ hội đang diễn ra, trước mặt của đông đảo người dân và du khách, thì chừng hai năm trở lại đây, đồng bào Cơ Tu ở huyện Tây Giang đã quyết định cải tiến hình thức đâm trâu trong lễ hội theo xu hướng tích cực hơn. Từ sự phân tích hợp tình, hợp lý của chính quyền địa phương, đồng bào Cơ Tu nơi đây đã có một bước đi táo bạo trong việc cải tiến, xóa bỏ mhững hình bạo lực trong mắt du khách gần xa, cũng như bao thế hệ con trẻ của dân làng…

Bao đời nay, người Cơ Tu từ khi sinh ra đến khi nhắm mắt xuôi tay đã quen với âm thanh quen thuộc này. Đó là lễ hội đâm trâu. Lễ hội quan trọng này thường được tổ chức trong những dịp tết mừng lúa mới, mừng Gươl mới, lễ dựng làng, ăn thề kết nghĩa. Lễ hội đâm trâu của người Cơ Tu có ý nghĩa cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống của dân làng quanh năm luôn được ấm no, hạnh phúc. Ngoài việc thể hiện lòng thành với các đấng thần linh thì lễ hội đâm trâu là dịp để thắt chặt tình đoàn kết trong cộng đồng làng Cơ Tu. Ông Bríu Quân, Xã A Tiêng, huyện Tây Giang nói: “Trong mỗi dịp lễ hội đâm trâu thì bao giờ cũng cần có máu, ngoài máu lấy ra từ mũi con trâu, thì bao giờ khi đâm máu toát ra thì người ta rất là mừng, khi trâu chết thì người ta phải đem tấm tút, tấm dồ, chiếu, con gà, đến cúng ngay chỗ vết đâm của con trâu đó và cầu mong con trâu phù hộ dân làng”.

Gần đây, nhiều phương tiện truyền thông lên tiếng cho rằng: Tục đâm trâu của các dân tộc thiểu số hay tục chém lợn ở một số vùng quê đồng bằng Bắc Bộ là dã man, là phản cảm. Cũng có không ít hội thảo cấp quốc gia bàn luận về vấn đề này với nhiều ý kiến trái chiều. Trong điều kiện đó, một số nơi cực đoan ra lệnh nghiêm cấm tổ chức lễ đâm trâu! Nên nhìn nhận vấn đề như thế nào? Tiến sĩ Trần Hữu Sơn, Phó Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam cho rằng: “Lấy con mắt của người Kinh nhìn vào lễ hội đó, lấy con mắt của người hiện đại nhìn vào văn hóa của cả một cộng đồng dân tộc mà phán xét rằng văn hóa đó là dã man, là thế này thế kia thì đó là sai về mặt nguyên tắc, phản khoa học. Ta phải có con mắt của người trong cuộc, nhìn lễ hội đâm trâu với con mắt của cộng đồng các dân tộc ở Trường Sơn- Tây Nguyên chứ không phải của người Kinh. Quan điểm của tôi là những tục ấy không có gì là phản cảm hay dã man cả. Đây là vấn đề nhạy cảm, là quyền riêng tư của cộng đồng, người ta có quyền làm như thế. Chúng ta phải tôn trọng cái quyền ấy! Vì thế, ra lệnh cấm đâm trâu là chưa thỏa đáng và sai”.

Lãnh đạo huyện Tây Giang có quan điểm thật rõ ràng: Không và không bao giờ được phép cấm hay xóa bỏ đâm trâu. Đó là một phong tục, tập quán hội tụ nhiều nét sinh hoạt văn hóa đặc sắc nhất của cộng đồng Cơ Tu. Bảo tồn văn hóa phải đi đôi với phát huy giá trị, kéo bạn bè gần xa đến với văn hóa Cơ Tu thông qua hoạt động du lịch. Tuy nhiên, cần cải tiến bằng cách giữ nguyên trình tự lễ, không đâm trâu trực tiếp trước mặt du khách và người dân. Không dưới 10 lần lãnh đạo huyện Tây Giang trực tiếp họp dân, lấy ý kiến của các già làng, người cao tuổi. Ban đầu, chính các già làng là người không đồng tình, có người phản đối kịch liệt.

Già làng Bríu Pố ở Xã Lăng là một trong những người phản đối nhưng sau năm lần bảy lượt nghe cán bộ phân tích, ông đã ủng hộ quan điểm của lãnh đạo huyện.  Già làng Bhriu Pố và những người cao tuổi ở xã Lăng đã đồng ý làm điểm việc cải tiến lễ đâm trâu. Briu Pố kể:“Không đâm như trước thì phong tục tập quán cũng không mất, tức là về mặt tâm linh cũng không mất, về mặt vui thì vẫn vui, vẫn đánh trống, đánh chiêng, vẫn da dá, vẫn tung tung, vẫn cúng, vẫn dâng thần linh, máu vẫn đỗ dưới sân, mặc dù giết cách mới, dần dần nhiều cụ sáng ra, ủng hộ, trong đó có tôi, số người ủng hộ nhiều, số không ưa lắm ngày càng ít đi, số kia phải theo số nhiều”.

        Một khi dân đã hiểu, đã thông thì dân sẽ đồng lòng ủng hộ. Điều đó được thể hiện rõ nhất tại lễ hội khai năm tạ ơn rừng lần đầu tiên được huyện Tây Giang tổ chức vào ngày 1.3.2018 vừa qua. Tại đây, con trâu đực to khỏe và đẹp mã nhất được chọn từ xã biên giới Ga Ry được dẫn ra và buộc vào gốc nêu. Già làng A Lăng Đàn được chọn làm chủ tế. Nhịp trống chiêng khi chậm rãi, khi khoan lại, lúc rộn ràng, dồn dập theo từng công đoạn của lễ tế trâu. Tiếng reo hò rộn vang khi Già làng xuyên tượng trưng ngọn giáo qua vai con trâu kết thúc lễ tế. Con trâu được dắt đến một rạp to che kín để giết và xẻ thịt. Anh Y-Arol Êcăm dân tộc Pa Kô đến từ tỉnh Thừa Thiên Huế  nói: “Chúng tôi thấy không khí lễ hội ở đây rất là vui. Việc đâm trâu chết tại chỗ càng có nhiều máu càng tốt thì gần như lâu nay ở các dân tộc đều diễn ra vì đó là một thói quen lâu ni rồi. Cách cải tiến đâm trâu của dân tộc Cơ Tu ở tỉnh Quảng Nam như thế này cũng rất đáng để suy nghĩ. Cái hay là các nghi lễ ở đây trong lễ cúng trâu gần như giữ nguyên, người dân múa hát xung quanh rất có không khí”.

Hai năm nay, trong dịp tết mừng lúa mới, toàn bộ 90 làng của 11 xã ở Tây Giang đã đồng loạt tổ chức nghi lễ đâm trâu theo phương pháp cải tiến mới. Một lễ hội đâm trâu của người Cơ Tu không còn cảnh máu me vương vãi, người dân không còn lo sợ trước sự mất an toàn như trước đây song bà con vẫn vui mừng, phấn khởi trong ngày hội làng. Ông Bling Mia- Chủ tịch UBND huyện Tây Giang nói: “Có được kết quả đó là do cách đặt vấn đề và nhờ vai trò già làng trưởng bản thấy mình đặt vấn đề hợp lý thì họ thống nhất. chúng tôi nghĩ đây là cách làm, sắp tới đây vẫn bảo tồn lễ hội văn hóa đâm Trâu, tế Trâu nhưng mà cách nhìn nhận không thực chất là đâm Trâu mà gắn với hoạt động văn hóa du lịch, nhằm thay đổi nhìn nhận từ một tư duy phong tục tập quán lạc hậu, nên khi tiếp cận cái mới, đây là một xu thế văn hóa cải tiến và có những tiến bộ để hòa nhập với xu hướng phát triển chung để phục vụ cho hoạt động du lịch”.

Việc cải tiến hình thức trong lễ hội đâm trâu được nhân dân hưởng ứng là một thành công lớn trong công tác dân vận của huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam. Đây thực sự là cách làm táo bạo trong thực hiện phương châm “Bảo tồn để phát huy giá trị văn hóa truyền thống, phục vụ phát triển du lịch” của địa phương đang được nhiều nơi ủng hộ và làm theo./.