Cơnh ơy xay moon cóh pazêng bha ar xrặ l’lăm ahay, Tây Nguyên nắc zr’lụ k’tiếc liêm pa bhlâng xoọc ắt đhị đhr’năng dưr xơớt goóh tu cắh zập đác. Rau la lua n’nắc xoọc xay moon ha chính quyền lâng ngành chức năng bh’rợ n’jứah đơớh hân lâng n’jứah đanh đươnh ooy bh’rợ bhrợ nhâm mâng vêy zập đác đoọng ha bh’rợ ch’chóh b’bêết. Cơnh đêếc nắc xăl bh’rợ k’rong bhrợ, ra pặ cớ bh’rợ pa bhrợ, đươi dua rau liêm choom âng khoa học kỹ thuật đoọng k’đhơợng lêy, đươi dua đác crêê cơnh, nhâm mâng.

 Pazêng c’moo đăn đâu cóh Tây Nguyên dưr váih bấc bh’rợ tưới đác k’miáh cóh pazêng rau chr’nóh la lay cơnh, chô đơơng rau liêm choom bấc pa bhlâng. Liêm choom bhlâng nắc cóh Lâm Đồng, pazêng zr’lụ chóh bhrợ r’véh, pô bha lâng cơnh Đà Lạt, Đơn Dương, Lạc Dương, Đức Trọng… nắc đươi pr’đươi tưới đác k’tứi, tưới phun cơnh boo bấc pa bhlâng. t’coóh vũ Đình Phúc ắt cóh phường 7, TP Đà Lạt xay moon rau liêm choom tơợ rau la lua âng bh’rợ đươi dua pr’đươi tưới k’tứi cóh 1 hecta ta pô.

Xăl tu ng’tưới muy c’xêê mơ 30 công, nâu cơy tưới k’tứi nắc k’miáh dzợ mơ 3 công, bơơn k’miáh phân bón, xang n’nắc k’miáh bh’rợ bhrợ têng, nắc kinh tế nhâm mâng lấh mơ.

Đhị Đắc Lắc 5 c’moo ahay, Công ty Cà Phê Trung Nguyên ơy p’têết đh’rứah lâng đhanuôr đoọng đươi dua pr’đươi tưới k’tứi ha 2 r’bhâu hecta t’nơơm cà phê, đoọng pa dưr dal rau liêm choom cóh zr’lụ chóh bhrợ. Pr’loọng đông t’coóh Y Na Auyn đh’rứah lâng 6 pr’loọng đông Ê Đê n’lơơng cóh chr’val Ea Tul, chr’hoong Chư M’gar nắc vêy ta zúp zooi bhrợ têng bh’rợ n’nâu. Zên ra lắp pr’đươi tưới đác k’tứi đoọng ha zập hecta cà phê nắc 50 ức đồng; Công ty zúp zooi muy pâng, xa nay bh’rợ bhrợ têng bhươl cr’noon t’mêê zúp zooi 40% nắc pr’loọng đông đớc bhrợ 10%. T’coóh Y Na Auyn prá:

Cóh c’moo ahay tu vêy pr’đươi tưới k’tứi nắc đợ các phê bơơn pay pa chô lấh 1,7 tấn. cóh c’moo ahay nắc c’moo tr’nơớp đươi dua pr’đươi tưới k’tứi nắc bơơn lấh 2,1 tấn, dzoóc p’xoọng lấh 20%, c’moo đâu nắc dzoóc lấh mơ.

Đác đươi ting t’ngay m’bứi lấh mơ, đhăm chóh bhrợ nắc dưr váih bấc lấh mơ, xa nay vêy zập đác đoọng tưới ha chr’nóh chr’bêết nắc xoọc bhrợ zr’nắh k’đháp ha đhanuôr Tây Nguyên, ting n’nắc nắc trách nhiệm ha lêệng âng chính quyền lâng ngành chức năng. Ting cơnh TS Lê Ngọc Báu – Viện trưởng Viện khoa học kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên, đh’rứah lâng bh’rợ bhr’lậ cớ đhr’năng pa bhrợ ga mắc, t’bhlâng đươi dua rau liêm choom crêê cơnh rau liêm choom âng khoa học kỹ thuật, cóh zr’lụ Tây Nguyên nắc đơớh vêy bh’rợ tr’xăl ga mắc ooy bh’rợ k’rong bhrợ bha nậ đác đươi dua ooy rau liêm choom tơợ bh’rợ pa châng pazêng rau t’nơơm chr’nóh.

Nhà nước nắc công vêy đợ rau tr’xăl cóh bh’rợ k’rong bhrợ bha n đác, pa xiêr đhr’năng bil rau ma mơ. Lâng đợ đác boo cóh zập c’moo tơợ 1.800 – 2 r’bhâu ly, ha dang ahêê vêy đợ bha nậ đác đoọng zư đớc đác tơợ 10 – 15% nắc vêy choom zập đác tưới cóh hân noo xơớt goóh. Ha dang k’rong bhrợ bha nậ đác đoọng ha Tây Nguyên chóh bhrợ t’nơơm chr’nóh công nghiệp vêy chr’nắp kinh tế bấc nắc rau liêm choom bấc lấh mơ lâng bh’rợ k’rong bhrợ bha nậ đác đoọng ha ha roo ruộng.

Ting cơnh quy hoạch zazum tơợ nâu cơy tước c’moo 2020 lâng t’hước ooy c’moo 2030, pazêng apêê tỉnh Tây Nguyên nắc k’rong bhrợ têng t’mêê lâng bhr’lậ pa liêm 2.370 bha nậ đác, lâng pazêng zên bhrợ têng lấh 58 r’bhâu tỷ đồng. Đhị đêếc cậ ngân sách zr’nắh k’đháp, nắc đơớh vêy muy rau xa nay bh’rợ liêm choom lấh mơ. PGS. TS Đoàn Doãn Tuấn – Viện trưởng Viện đác tưới Môi trường, Viện Khoa học bha nậ đác VN prá:

Ha dang rau ta đang moon chrooi đoọng c’rơ liêm choom lấh mơ nắc ahêê vêy pr’đơợ đoọng bhrợ têng pazêng pazêng rau pr’đươi bha nậ đác lâng bh’rợ k’đhơợng lêy. T’bhlâng t’bấc bh’rợ k’đhơợng lêy nắc chô đơơng thu nhập đoọng ha đhanuôr bấc lấh mơ lâng pa chô bh’rợ k’rong pazum liêm buôn lấh mơ. Ooy xã hội hoá bh’rợ k’rong bhrợ, ahêê nắc choom ta đang moon đhanuôr bhrợ ting cơnh c’lâng bh’rợ, cơnh nhà nước, doanh nghiệp lâng đhanuôr. Nhà nước lâng apêê dự án đoọng đác k’miáh nắc choom bhrợ têng c’lâng ch’hooi đác, c’lâng ch’hooi đác cấp 1, doanh nghiệp k’rong bhrợ c’lâng ch’hooi đác cấp 2, 3 lâng dhanuôr nắc choom k’rong bhrợ ooy cluung bhrợ têng a ngon tưới đác.

Rau la lua cóh Tây Nguyên nắc ơy vêy vel đông bhrợ têng liêm choom bh’rợ xã hội hoá cóh bh’rợ bhrợ têng pazêng bha nậ đác. Liêm choom bhlâng nắc tỉnh Lâm Đồng cóh pazêng c’moo ahay ơy ta đang moon pazêng đhanuôr chrooi đoọng đoọng bhrợ têng k’ha riêng a bóc đác k’tứi. Tơợ nâu cơy tước c’moo 2020, Lâm Đồng xay moon đớc nắc pếch k’dâng 5 r’bhâu bêệ a bóc, a bóc k’tứi lâng zên bhrợ têng mơ 125 tỷ đồng, cóh đêếc đhanuôr chrooi đoọng muy pâng. Bh’rợ n’nâu âng Lâm Đồng nắc vêy Thứ trưởng Bộ NN lâng PTNT Hoàng Văn Thắng xay moon nắc bh’rợ k’rong bhrợ liêm choom ooy bh’rợ bhrợ têng bha nậ đác cóh Tây Nguyên:

N’đắh Lâm Đồng bhrợ têng liêm choom bhlang, tỉnh bhrợ têng chính sách pr’hay pa bhlâng, zúp zooi 70% bêệ máy đoọng đhanuôr lâng zập ngai bhrợ têng a bóc đác n’nâu, nâu đoo nắc muy kinh nghiệm chr’nắp. a cuk k’noọ bh’rợ âng Lâm Đồng nắc ga mắc chr’nắp pa bhlâng, cơnh đêếc nắc bhrợ ha pazêng đhanuôr bhrợ têng bha nậ đác. Cóh đâu acu kiêng xay moon nắc vêy 3 rau xa nay đoọng pa dưr bh’rợ tưới đác. Tr’nơớp nắc bhr’lậ cớ bh’rợ pa bhrợ ting cơnh c’lâng xa nay bh’rợ ga mắc. cóh đêếc vêy bh’rợ chính sách, azi nắc zúp zooi p’têết bh’rợ pa bhrợ k’rơ lấh mơ. Rau bơr nắc đơớh hân bhr’lậ bh’rợ k’rong bhrợ, pa bhlâng nắc bh’rợ k’rong bhrợ âng nhà nước; t’bhlâng bhrợ k’rơ bh’rợ k’rong bhrợ đh’rứah nhà nước lâng cr’nhăng. Rau 3 nắc đươi dua rau liêm choom âng khoa học kỹ thuật; xay moon cớ xa nay bh’rợ bhrợ têng, ha dang chr’nóh chr’bêết hân đoo ta bhrợ cắh liêm choom, cắh crêê cơnh nắc xăl chóh chr’nóh rau lơơng, liêm choom lấh mơ. Cơnh đêếc nắc bêl kiêng bhrợ bh’rợ k’miáh đác nắc bhrợ mr’cơnh lâng chính sách n’lơơng, liêm choom lấh mơ.

Crêê pa bhlâng bêl pleng xơớt goóh nắc rơơm kiêng pa bhlâng vêy boo. Pazêng bh’rợ vêy ta xay moon tơợ rau la lua lâng nắc vêy ta ch’mêết lêy gít, nắc đoọng bhrợ t’bhứah nắc cắh vêy u buôn. Tu k’tiếc, đhr’năng pleng k’tiếc, pazêng rau chr’nóh chr’bêết lâng j’niêng bh’rợ bhrợ muy zr’lụ la lay cơnh. Tu cơnh đêếc, đh’rứah lâng bh’rợ đươi dua ooy c’rơ âng đhanuôr, rau t’béch g’lăng âng đhanuôr, Tây Nguyên nắc đơớh vêy bh’rợ zazum lâng rau c’rơ k’rong bhrợ ga mắc lâng t’bhlâng k’rong pazum pazêng apêê bhrợ têng bh’rợ khoa học, doanh nghiệp ting bhrợ têng, cơnh đêếc nắc nắc doọ dzợ vêy bh’rợ k’rang ooy đhr’năng pa chô rau cắh liêm crêê tơợ đhr’năng xơớt goóh nắc âng đay bhrợ t’váih./.

GIẢI PHÁP NÀO CHO THỦY LỢI TÂY NGUYÊN?

Như đã phản ánh trong các bài trước, Tây Nguyên màu mỡ đang đứng trước thách thức sa mạc hóa bởi áp lực thiếu nước trầm trọng. Thực tế đó đặt ra cho chính quyền và ngành chức năng  nhiệm vụ vừa cấp bách vừa lâu dài về việc đảm bảo nguồn nước tưới cho cây trồng. Đó là phải thay đổi mô hình đầu tư, sắp xếp lại sản xuất, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật để quản lý, khai thác nguồn nước hiệu quả, bền vững.

       Những năm gần đây ở Tây Nguyên xuất hiện nhiều mô hình tưới tiết kiệm trên nhiều loại cây trồng khác nhau mang lại hiệu quả rõ nét. Điển hình ở Lâm Đồng, những vùng trồng rau, hoa trọng điểm như Đà Lạt, Đơn Dương, Lạc Dương, Đức Trọng… đã áp dụng công nghệ tưới nhỏ giọt, tưới phun mưa khá phổ biến. Ông Vũ Đình Phúc ở phường 7, thành phố Đà Lạt cho biết hiệu quả thực tế của việc áp dụng công nghệ tưới nhỏ giọt trên 1 hec-ta hoa:“Thay vì mình tưới một tháng 30 công, nay mình tưới nhỏ giọt tiết kiệm còn lại 3 công, tiết kiệm được phân bón một phần, rồi tiết kiệm được công nên kinh tế gia đình ổn định hơn”. 

Tại Đắc Lắc 5 năm qua, Công ty Cà phê Trung Nguyên đã liên kết với nông dân để áp dụng công nghệ tưới nhỏ giọt cho 2 nghìn hec-ta cây cà phê, nhằm nâng cao chất lượng vùng nguyên liệu. Gia đình ông Y Na Ayun cùng 6 hộ dân tộc Ê Đê khác ở xã Ea Tul, huyện Chư M’gar được hỗ trợ triển khai mô hình này. Chi phí lắp đặt hệ thống tưới cho mỗi hec-ta cà phê là 50 triệu đồng; Công ty hỗ trợ một nửa, chương trình nông thôn mới hỗ trợ 40%, còn lại gia đình bỏ ra 10%. Ông Y Na Ayun cho biết :“Năm trước cho có hệ thống nhỏ giọt thì sản lượng cà phê được 1,7 tấn.  Năm ngoái là đầu tiên sử dụng hệ thống nhỏ giọt thì được 2,1 tấn, tăng thêm hai mươi mấy phần trăm, năm nay sẽ tăng thêm nữa”.

Nguồn nước ngày càng khan hiếm, diện tích gieo trồng lại không ngừng gia tăng, áp lực nước tưới cho cây trồng đang đè nặng lên vai nông dân Tây Nguyên, đồng thời là trách nhiệm nặng nề của chính quyền và ngành chức năng. Theo Tiến sĩ Lê Ngọc Báu – Viện trưởng Viện Khoa học kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên, bên cạnh việc tổ chức lại sản xuất quy mô lớn, đẩy mạnh ứng dụng tiến bộ khoa học một cách đồng bộ, ở khu vực Tây Nguyên cần có sự chuyển dịch lớn trong đầu tư thủy lợi dựa trên lợi thế so sánh các loại cây trồng: “Nhà nước cũng phải có sự chuyển dịch trong đầu tư phát triển thủy lợi, giảm bớt sự mất cân bằng nước. Với lượng mưa hàng năm từ 1.800 đến 2.000ly, nếu chúng ta có những công trình thủy lợi để giữ lại từ 10 đến 15% thì có thể đáp ứng được nước tưới trong mùa khô. Nếu đầu tư thủy lợi cho Tây Nguyên phát triển cây công nghiệp có giá trị kinh tế cao thì hiệu quả cao hơn rất nhiều so với đầu tư thủy lợi cho lúa nước”.

Theo quy hoạch tổng thể từ nay đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030, các tỉnh Tây Nguyên cần đầu tư xây dựng mới và nâng cấp 2.370 công trình thủy lợi, với tổng số vốn trên 58.000 tỷ đồng. Trong khi ngân sách khó khăn, cần có một cơ chế đầu tư linh hoạt hơn. PGS.TS Đoàn Doãn Tuấn – Viện trưởng Viện nước Tưới tiêu Môi trường, Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam nêu ý kiến:“Nếu sự huy động đóng góp nguồn lực càng có hiệu quả thì chúng ta càng có điều kiện để hoàn thành các cơ sở hạ tầng thủy lợi và dịch vụ quản lý. Tăng cường dịch vụ quản lý thì đưa đến thu nhập cho người nông dân cao hơn và đưa lại sự huy động dễ dàng hơn. Về xã hội hóa đầu tư, chúng ta có thể huy động nông dân bằng cách tổ chức sản xuất theo chuỗi, bao gồm nhà nước, doanh nghiệp và nông dân. Nhà nước đối với các dự án cấp nước tiết kiệm thì có thể đầu tư đường ống chính, đường ống cấp 1, doanh nghiệp đầu tư đường ống cấp 2 cấp 3 và nông dân có thể đầu tư vào ruộng các dây tưới”.

Thực tiễn ở Tây Nguyên đã có địa phương thực hiện tốt việc xã hội hóa trong việc xây dựng các công trình thủy lợi. Điển hình là tỉnh Lâm Đồng những năm qua đã huy động toàn dân đóng góp để xây dựng hàng trăm hồ chứa nhỏ. Từ nay đến năm 2020, Lâm Đồng dự kiến sẽ đào mới khoản 5 nghìn rưỡi ao, hồ nhỏ với tổng kinh phí 125 tỷ đồng, trong đó người dân đóng góp một nửa. Cách làm này của Lâm Đồng được Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hoàng Văn Thắng nhìn nhận như là điển hình về đầu tư phát triển thủy lợi ở Tây Nguyên: “Bên Lâm Đồng làm rất thành công, tỉnh ra những chính sách rất hay, hỗ trợ 70% ca máy để dân và cộng đồng làm những cái hồ này, đây là một kinh nghiệm rất quý. Tôi nghĩ sáng kiến của Lâm Đồng là vĩ đại, tức là đưa tòan dân làm thủy lợi. Ở đây tôi muốn nói 3 vấn đề để thúc đấy việc tưới. Thứ nhất là tổ chức lại sản xuất theo hướng quy mô lớn. Trong mô hình chính sách, chúng tôi sẽ hỗ trợ liên kết sản xuất mạnh hơn hỗ trợ cá thể. Thứ hai là khẩn trương điều chỉnh lại đầu tư, đặc biệt là đầu tư công; khuyến khích công – tư. Thứ ba là phải áp dụng đồng bộ các tiến bộ khoa học công nghệ; định hướng lại sản xuất, nếu cây gì đó manh mún, không phù hợp thì chuyển sang cây có lợi thế. Tức là khi muốn làm tiết kiệm nước thì phải đồng bộ với chính sách khác mới có hiệu quả lớn”.

Đúng là trời hạn mong mưa phùn. Những giải pháp đã nêu xuất phát từ thực tiễn và đã được kiểm nghiệm, nhưng để nhân rộng ra thì không đơn giản. Bởi địa chất, khí hậu, các loại cây trồng và cả tập quán canh tác mỗi nơi một khác. Vậy nên, cùng với việc dựa vào sức dân, trí dân, Tây Nguyên cần những giải pháp tổng thể đồng bộ với nguồn lực đầu tư lớn và tập trung, huy động được các nhà khoa học, doanh nghiệp vào cuộc, mới mong đến ngày không còn nhấp nhổm lo tính trả giá cho tình trạng khô khát do chính mình gây ra./.