Đha nuôr lâng pr’zơc da dêr!

Chủ tịch Hồ Chí Minh âi đơc đoọng ha prang Đảng, pa zêng đha nuôr hêê muy Di chúc pablâng chr’năp. Xa nay tin t’ngay đâu, a zi p’têêt xay truih cớ cr’liêng Di chúc âng Ava Hồ.

( Pa bhlâng căh choom p’căh)

C’moo đâu, a cu đhiêp 78 c’moo, moot ooyy c’bhuh apêê ngai “ma mông z’zăng đanh”. A cọ a bôc, loom luônh dzợ pa bhriêl g’lăng n’đhơ năc muy c’rơ vêy cơnh đhur m’bứi t’piing lâng bơr pêê c’moo a hay. Apêê đoo tươc bêl t’cooh bhlâng năc c’rơ bh’nhăn đhur. Năc đoo râu căh choom g’đach.

N’đhang căh ngai năl l’lăm a cu vêy ma mông lâng bhrợ têng đoọng ha K’tiêc k’ruung, bhrợ têng đoọng ha cách mạng m’mơ c’xêê, m’mơ c’moo dzợ?

Tu cơnh đêêc, acu xră đơc lâng đơc đoọng bơr pêê cr’liêng pr’too n’nâu, oó tơơp bêl a cu chô lâng a bhươp Các Mác, Lênin lâng apêê a ngai bhrợ cách mạng lang l’lăm, năc đha nuôr prang k’tiêc lâng đồng chí coh Đảng doó lâh xơợng p’jơh.

N’đăh bh’rợ cr’nhăng âng cu:

Toot lang cu lưch loom bhrợ têng ha K’tiêc k’ruung, bhrợ têng cách mạng, bhrợ têng ha đha nuôr. Nâu câi n’đhơ năc lươt ch’ngai lang n’nâu, a cu căh râu dzợ hay hoọng loom, năc muy chơớ căh bơơn bhrợ têng đanh lâh mơ, bâc lâh mơ dzợ.

Xang bêl a cu căh dzợ ma mông,  oó bhrợ têng ga măc, ta uôh ta ruông t’ngay pa bhrợ lâng zên pră âng đha nuôr.

Acu k’đươi a chăc a cu choom och boh. A cu rơơm “ cơnh boh” r’dợ vêy bơơn bhrợ têng bâc. Pa đhang cơnh đêêc, cơnh lâng ma nưih ma mông âi liêm ooy a chăc a rang, năc cớ doó bil k’tiêc tâp. Bêl ooy ahêê vêy bâc điện, năc boh lâng điện bh’nhăn liêm choom lâh.

Bloo n’hang năc pac bhrợ 3 hun, t’moot ooy 3 tọ dhêl. 1 tọ đoọng ha miền Bắc. 1 tọ đoọng ha miền Trung. 1 tọ đoọng ha miền Nam.

Đha nuôr zâp zr’lụ choom chơơih pay muy bha đưn năc tâp đơc tọ bloo n’năc. Coh ping, oó đớc bia đhêl tr’ngâl đồng, năc muy choh bhrợ 1 dhr’nong đong n’đhơ căh u liêm, năc muy u bhưah, dh’hi đhí đoọng apêê ngai tươc lum lêy vêy đhị pa dhêy.

Choom vêy bh’rợ ra văng choh n’loong coh bha đưn. Ngai tươc lum liêng năc choh muy t’nơơm bhrợ c’kir. Choh n’loong n’hâu choom n’loong n’năc. Đanh, n’loong bâc dưr vaih crâng, vêy liêm pr’hay lâng liêm crêê ha k’tiêc k’buynh, crâng ca coong. Bh’rợ zư x’mir lêy năc choom đơc đoọng ha pêê t’cooh t’ha.

C’xêê 5, 1968, bêl lêy cớ ta la bha ar n’nâu a cu lêy choom xră p’xoọng muy bơr râu căh vêy moot ooy xa nay liêm ghit.

Cơnh xang bêl g’luh zêl pruh Mỹ, trông dâc k’tiêc k’ruung âng đha nuôr hêê âi bơơn liêm choom xang, bh’rợ prang Đảng, pa zêng quân lâng pa zêng đha nuôr hêê t’bhlâng bhrợ đơơh pa dưr t’bil băng đhôn âng a rập Mỹ bhrợ t’vaih coh g’luh tông pay k’tiêc k’ruung hêê. Năc đoo muy bh’rợ pa bhlâng ga măc chr’năp, k’đhap k’ra lâng zr’năh xr’dô. A hêê choom vêy ra văng bhrợ ghit t’lăng, liêm ta nih, đoọng rơơt đhr’năng lêt chêr. Ting a cu, bh’rợ choom bhrợ l’lăm năc bhrợ bhr’lậ Đảng, bhrợ đoọng ha zâp đảng viên, zâp đoàn viên, zâp chi bộ zêng t’bhlâng bhrợ liêm bh’rợ âng đảng k’đươi ha đay, lưch loom, lưch c’rơ bhrợ têng đoọng ha đha nuôr. Choom bhrợ cơnh đêêc,  n’đhơ bh’rợ ga măc ga mai đợ mơ, zr’năh k’đhap mơ ooy ahêê công mă bhrợ têng.

Tr’nơơp năc bh’rợ cơnh lâng acoon ma nưih.

Cơnh lâng apêê ngai âi grơơ loom lơi jợ a ham n’hang âng đay (cán bộ, binh sĩ, dân quân, du kích, đha đhâm c’mâr xung phong...), Đảng, Chính phủ lâng đha nuôr năc choom bhrợ t’vaih lơp pa choom bh’rợ liêm glăp lâng zâp ngai đọong apêê đoo r’dợ ma “t’bhlâng pa dưr tr’mông âng đay”.

Cơnh lâng apêê liệt sĩ, zâp vel đong (thành phố, vel bhươl) choom bhrợ pa dưr nang pô lâng bia chăp hơnh râu grơơ nhool âng apêê liệt sĩ, đoọng zâp lang p’too moon loom chăp kiêng k’tiêc k’ruung âng đha nuôr hêê.

Cơnh lâng ca conh ca căn, ca coon k’điêl (âng thương binh lâng liệt sĩ) năc căh dzợ zâp c’rơ pa bhrợ lâng ha ul đha rưt, năc chính quyền vel đong (ha dang coh vel bhươl năc chính quyền  chr’val pa zum lâng hợp tác xã ha rêê đhuôch) choom zooi đoọng apêê đoo vêy bh’rợ tr’nêng liêm glăp, t’bhlâng căh choom đơc apêê đoo ha ul, đha rưt.

Apêê chiến sĩ lang p’niên coh apêê c’bhuh vũ trang đha nuôr lâng đha đhâm c’mâr xung phong zêng âi bơơn pa đhep coh bhrợ têng lâng zêng pa căh râu grơơ nhool. Đảng lâng Chính phủ choom chơơih pay muy bơr ngai liêm choom bhlâng, đoọng ha pêê a chau n’năc lươt học p’xoọng apêê bh’rợ tr’nêng, đoọng bhrợ t’vaih đợ cán bộ lâng công nhân vêy kỹ thuật liêm choom, z’hai t’bach, loom pr’chăp crêê, loom cách mạng mâng. Nắc đoo c’bhuh bha lâng coh bh’rợ bhrợ pa dưr liêm choom chủ nghĩa xã hội coh k’tiêc k’ruung hêê.

Coh bh’rợ zêl pruh a râp Mỹ, trông dâc k’tiêc k’ruung, pân đil zay t’bach âng hêê âi chroi đoọng bâc râu chr’năp ga măc. Đảng lâng Chính phủ choom vêy c’lâng bh’rợ liêm choom đoọng lêy pa choom, zooi zúp đoọng ting t’ngay ting bấc pân đil k’đhợơng bhrợ zâp bh’rợ hân đhơ lâng bh’rợ k’đhợơng bha lâng. C’la pân đil nắc lêy t’bhlâng dưr zi lấh. Nâu đoo nắc mưy g’lúh cách mạng âng đơơng tước quyền liêm ma mơ lalua ha pân đil.

Lâng đợ apêê âng chế độ xã hội ty, cơnh t’tông, pân đil cắh liêm ta níh, cờ bạc, chấc đơơng pa câl cắh liêm crêê... nắc Nhà nước lêy n’jứah p’too pa choom, n’jứah đươi lâng pháp luật đoọng bhrợ pa liêm apêê, zúp apêê đoo dưr váih đợ apêê pa bhrợ liêm ta níh.

Ooy bấc c’moo zêl penh a’rập Pháp, xang nặc zêl a’rập Mỹ, đhanuôr hêê ơy pazưm c’rơ liêm ta níh lâng Đảng lâng Chính phủ hêê, t’bhlâng chrooi đoọng pr’đươi cr’van, manứih, đương hơnh déh hân đhơ zr’nắh zr’dô. Xoọc đâu ơy bhrợ pa chô thắng lợi, acu nắc vêy cr’noọ k’đươi moon oó pay thuế nông nghiệp 1 c’moo đoọng ha zâp hợp tác xã nông nghiệp đoọng ha đhanuôr yêm loom, hơnh déh, pa dưr k’rơ bh’rợ tr’nêng.

Ooy đâu moon đắh c’lâng bh’rợ pa dưr cớ thành phố lâng vel bhươl liêm áih, ta níh lấh bêl zêl penh ahay. Bhrợ pa dưr lâng t’bhứah zâp ngành kinh tế. Pa dưr pa xớc bh’rợ vệ sinh, y tế. Bhr’lậ chế độ p’too pa choom đoọng liêm glặp lâng pr’ắt tr’mung t’mêê âng đhanuôr, cơnh pa dưr pa xớc zâp trường m’pâng t’ngay học tập m’pâng t’ngay pa bhrợ. Bhrợ pa liêm nhâm quốc phòng. Ra văng zâp bhiệc bhan đoọng pa zưm pa chô k’tiếc k’ruung.

Bh’rợ n’tếh nắc ga mắc bhlâng, hi lệêng lâng zr’nắh, ha dợ cung nặc bhiệc chr’nắp ga măc. Nâu đoo nắc mưy g’lúh zêl cha groong lơi đợ râu ty đenh, hư zớch, đoọng bhrợ pa dưr đợ râu t’mêê, liêm choom lấh. Đoọng bơơn pa chô thắng lợi ooy g’lúh zêl penh ga mắc nâu nắc lêy p’too p’zương prang đhanuôr, bhrợ têng pa choom prang đhanuôr, g’nưm ooy c’bhúh đhanuôr./.

10-5-69

G’lúh zêl Mỹ, trông dấc k’tiếc k’ruung hân đhơ zi lấh năl mơ zr’nắh k’đhạp, chếêt bil, nắc bơơn thắng lợi liêm choom.

Nắc đoo mưy râu la lua.

Acu vêy cr’noọ tước t’ngay n’nắc, acu lướt vốch cóh 2 miền Nam Bắc, đoọng hơnh déh đhanuôr, cán bộ lâng chiến sĩ anh hùng, lưm ta moóh zâp apêê t’coóh t’ha, zâp apêê a’châu đha đhâm c’moor, p’niên nha nhêr âng hêê.

Xang nặc, acu nắc p’cắh mặt đhanuôr hêê lưm lêy lâng cảm ơn zâp k’tiếc k’ruung đhi noo ooy đắh xã hội chủ nghĩa, lâng zâp k’tiếc k’ruung bhrợ pr’zợc zâp prang ơy liêm ta níh zooi zúp zêl Mỹ, trông dấc k’tiếc k’ruung hêê.

***

T’coóh Đỗ Phủ nắc manứih bhrợ thơ pr’hay bhlâng cóh Trung Quốc, xoọc lang đông Đường, vêy c’nắt xay moon: “tơợ a hay hăt ngai vêy ma mông đanh mơ đêêc” nâu đoo nắc “manứih ma mung 70 c’moo, cắh bool lêy”.

C’moo đâu, acu nắc 79 c’moo, nắc cung ma mung đenh bhlâng, hân đhơ cơnh đếêc, tinh thần, a’cọ a’bục dzợ tr’ang tưn taách liêm, hân đhơ c’rơ cắh dzợ cơnh l’lăm ahay. Bêl apêê lấh 70 c’moo, nắc t’coóh đhưr. Nâu đoo cung cắh râu cha chrứih.

Hân đhơ cơnh đếêc ngai dzợ năl acu bhrợ têng cách mạng, bhrợ đoọng ha k’tiếc k’ruung, bhrợ đoọng ha đhanuôr ha mơ đenh dzợ?

Tu cơnh đếêc, acu đợc lơi đợ cr’liêng xa nay cơnh đâu, ha dang bêl acu lưm t’coóh Các Mác, t’coóh Lênin lâng zâp apêê cách mạng n’lơơng, nắc đhanuôr prang k’tiếc k’ruung, đồng chí cóh Đảng lâng pr’zợc zâp ooy zêng c’jựch lêy./.

Thưa bà con và các bạn  !

Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu đã để lại cho toàn Đảng, toàn dân ta một bản Di chúc vô cùng quý báu. Trong chương trình hôm nay, chúng tôi tiếp tục giới thiệu phần tiếp theo trong bản Di chúc của Người.

.... Năm nay, tôi vừa 78 tuổi, vào lớp những người “trung thọ”. Tinh thần vẫn sáng suốt tuy sức khoẻ có kém so với vài năm trước đây. Người ta đến khi tuổi tác càng cao thì sức khoẻ càng thấp. Đó là một điều bình thường.

Nhưng không ai đoán biết được tôi sẽ sống và phục vụ Tổ quốc, phục vụ cách mạng mấy tháng, mấy năm nữa?

Vì vậy, tôi viết sẵn và để lại mấy lời này, phòng khi tôi sẽ đi gặp cụ Các Mác, cụ Lênin và các vị cách mạng đàn anh khác, thì đồng bào cả nước và đồng chí trong Đảng khỏi cảm thấy đột ngột.

Về việc riêng.

Suốt đời tôi hết lòng hết sức phục vụ Tổ quốc, phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân. Nay dù phải từ biệt thế giới này, tôi không có điều gì phải hối hận, chỉ tiếc là tiếc rằng không được phục vụ lâu hơn nữa, nhiều hơn nữa.

Sau khi tôi đã qua đời, chớ nên tổ chức điếu phúng linh đình, để khỏi lãng phí thì giờ và tiền bạc của nhân dân.

Tôi yêu cầu thi hài tôi được đốt đi, tức là “hỏa táng”. Tôi mong rằng cách “hỏa táng” sau này sẽ được phổ biến. Vì như thế đối với người sống đã tốt về mặt vệ sinh, lại không tốn đất ruộng. Khi ta có nhiều điện, thì “điện táng” càng tốt hơn.

Tro thì chia làm 3 phần, bỏ vào 3 cái hộp sành. 1 hộp cho miền Bắc. 1 hộp cho miền Trung. 1 hộp cho miền Nam.

Đồng bào mỗi miền nên chọn 1 quả đồi mà chôn hộp tro đó. Trên mả, không nên có bia đá tượng đồng, mà nên xây 1 ngôi nhà giản đơn, rộng rãi, chắc chắn, mát mẻ, để những người đến thăm viếng có chỗ nghỉ ngơi.

Nên có kế hoạch trồng cây trên và chung quanh đồi. Ai đến thăm thì trồng 1 vài cây làm kỷ niệm. Lâu ngày, cây nhiều thành rừng sẽ tốt cho phong cảnh và lợi cho nông nghiệp. Việc săn sóc nên giao phó cho các cụ phụ lão.

Tháng 5, 1968, khi xem lại thư này tôi thấy cần phải viết thêm mấy điểm không đi sâu vào chi tiết.

Ngay sau khi cuộc chống Mỹ, cứu nước của nhân dân ta đã hoàn toàn thắng lợi, công việc toàn Đảng, toàn quân và toàn dân ta phải ra sức làm là mau chóng hàn gắn vết thương nghiêm trọng do đế quốc Mỹ gây ra trong cuộc chiến tranh xâm lược dã man. Đó là một công việc cực kỳ to lớn, phức tạp và khó khăn. Chúng ta phải có kế hoạch sẵn sàng, rõ ràng, chu đáo, để tránh khỏi bị động, thiếu sót và sai lầm. Theo ý tôi, việc cần phải làm trước tiên là chỉnh đốn lại Đảng, làm cho mỗi đảng viên, mỗi đoàn viên, mỗi chi bộ đều ra sức làm tròn nhiệm vụ đảng giao phó cho mình, toàn tâm toàn ý phục vụ nhân dân. Làm được như vậy, thì dù công việc to lớn mấy, khó khăn mấy chúng ta cũng nhất định thắng lợi.

Đầu tiên là công việc đối với con người.

Đối với những người đã dũng cảm hy sinh 1 phần xương máu của mình (cán bộ, binh sĩ, dân quân, du kích, thanh niên xung phong...), Đảng, Chính phủ và đồng bào phải tìm mọi cách làm cho họ có nơi ăn chốn ở yên ổn, đồng thời phải mở những lớp dạy nghề thích hợp với mỗi người để họ có thể dần dần “tự lực cánh sinh”.

Đối với các liệt sĩ, mỗi địa phương (thành phố, làng xã) cần xây dựng vườn hoa và bia kỷ niệm ghi sự hy sinh anh dũng của các liệt sĩ, để đời đời giáo dục tinh thần yêu nước cho nhân dân ta.

Đối với cha mẹ, vợ con (của thương binh và liệt sĩ) mà thiếu sức lao động và túng thiếu, thì chính quyền địa phương (nếu ở nông thôn thì chính quyền xã cùng hợp tác xã nông nghiệp) phải giúp đỡ họ có công việc làm ăn thích hợp, quyết không để họ bị đói rét.

Những chiến sĩ trẻ tuổi trong các lực lượng vũ trang nhân dân và thanh niên xung phong đều đã được rèn luyện trong chiến đấu và đều tỏ ra dũng cảm. Đảng và Chính phủ cần chọn một số ưu tú nhất, cho các cháu ấy đi học thêm các ngành, các nghề, để đào tạo thành những cán bộ và công nhân có kỹ thuật giỏi, tư tưởng tốt, lập trường cách mạng vững chắc. Đó là đội quân chủ lực trong công cuộc xây dựng thắng lợi chủ nghĩa xã hội ở nước ta.

Trong sự nghiệp chống Mỹ, cứu nước, phụ nữ đảm đang ta đã góp phần xứng đáng trong chiến đấu và trong sản xuất. Đảng và Chính phủ cần phải có kế hoạch thiết thực để bồi dưỡng, cất nhắc và giúp đỡ để ngày thêm nhiều phụ nữ phụ trách mọi công việc kể cả công việc lãnh đạo. Bản thân phụ nữ thì phải cố gắng vươn lên. Đó là một cuộc cách mạng đưa đến quyền bình đẳng thật sự cho phụ nữ.

Đối với những nạn nhân của chế độ xã hội cũ, như trộm cắp, gái điếm, cờ bạc, buôn lậu, v.v., thì Nhà nước phải dùng vừa giáo dục, vừa phải dùng pháp luật để cải tạo họ, giúp họ trở nên những người lao động lương thiện.

Trong bao năm kháng chiến chống thực dân Pháp, tiếp đến chống đế quốc Mỹ, đồng bào ta, nhất là đồng bào nông dân đã luôn luôn hết sức trung thành với Đảng và Chính phủ ta, ra sức góp của góp người, vui lòng chịu đựng mọi khó khăn gian khổ. Nay ta đã hoàn toàn thắng lợi, tôi có ý đề nghị miễn thuế nông nghiệp 1 năm cho các hợp tác xã nông nghiệp để cho đồng bào hỉ hả, mát dạ, mát lòng, thêm niềm phấn khởi, đẩy mạnh sản xuất.

Ở đây nói về kế hoạch xây dựng lại thành phố và làng mạc đẹp đẽ, đàng hoàng hơn trước chiến tranh. Khôi phục và mở rộng các ngành kinh tế. Phát triển công tác vệ sinh, y tế. Sửa đổi chế độ giáo dục cho hợp với hoàn cảnh mới của nhân dân, như phát triển các trường nửa ngày học tập nửa ngày lao động. Củng cố quốc phòng. Chuẩn bị mọi việc để thống nhất Tổ quốc...

Công việc trên đây là rất to lớn, nặng nề, và phức tạp, mà cũng là rất vẻ vang. Đây là một cuộc chiến đấu chống lại những gì đã cũ kỹ, hư hỏng, để tạo ra những cái mới mẻ, tốt tươi. Để giành lấy thắng lợi trong cuộc chiến đấu khổng lồ này cần phải động viên toàn dân, tổ chức và giáo dục toàn dân, dựa vào lực lượng vĩ đại của toàn dân./.

10-5-69

Cuộc chống Mỹ, cứu nước của nhân dân dù phải kinh qua gian khổ hy sinh nhiều hơn nữa, song nhất định thắng lợi hoàn toàn.

Đó là một điều chắc chắn.

Tôi có ý định đến ngày đó, tôi sẽ đi khắp 2 miền Nam Bắc, để chúc mừng đồng bào, cán bộ, và chiến sĩ anh hùng, thăm hỏi các cụ phụ lão, các cháu thanh niên và nhi đồng yêu quý của chúng ta.

Kế theo đó, tôi sẽ thay mặt nhân dân ta đi thăm và cảm ơn các nước anh em trong phe xã hội chủ nghĩa, và các nước bầu bạn khắp năm châu đã tận tình ủng hộ và giúp đỡ cuộc chống Mỹ, cứu nước của nhân dân ta.

***

Ông Đỗ Phủ là người làm thơ rất nổi tiếng ở Trung Quốc, đời nhà Đường, có câu rằng: “nhân sinh thất thập cổ lai hy” nghĩa là “người thọ 70, xưa nay hiếm”.

Năm nay, tôi vừa 79 tuổi, đã là hạng người “xưa nay hiếm” nhưng tinh thần, đầu óc vẫn rất sáng suốt, tuy sức khoẻ có kém so với vài năm trước đây. Khi người ta đã ngoại 70 xuân, thì tuổi tác càng cao, sức khoẻ càng thấp. Điều đó cũng không có gì lạ.

Nhưng ai mà đoán biết tôi còn phục vụ cách mạng, phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân được bao lâu nữa?

Vì vậy tôi để sẵn mấy lời này, phòng khi tôi sẽ đi gặp cụ Các Mác, cụ Lênin và các vị cách mạng đàn anh khác, thì đồng bào cả nước, đồng chí trong Đảng và bầu bạn khắp nơi đều khỏi cảm thấy đột ngột./.