Năc k’nặ 10 c’moo n’nâu, năc tơợ 3 tươc 5 t’ngay, c’bhuh zư lêy crâng âng cr’noon Arâh, chr’val Lăng, chr’hoong da ding k’coong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam năc lươt mọt ooy crâng k’coong đoọng ch’mêệt lêy đợ đhăm crâng vêy ta pazao đoọng zư lêy. Apêê zư lêy crâng cr’noon Arâh vêy lâh 100 pr’loọng đong pac 10 c’bhuh, zư lêy lâh 1.200 héc ta crâng g’mrâng. Hân đhơ p’răng, boo, căh cậ đoo bêl cha kêệt, năc zập c’xêê 4 chu apêê n’nâu tr’xăl lươt lêy crâng. Amoó Zơrâm Chi, manuyh coh c’bhuh zư lêy crâng coh cr’noon Arâh, chr’val Lăng xay moon, l’lăm ahay coh cr’noon vêy bêl công vêy đhanuôr coh cr’noon lươt col n’loong ta bơơn tr’mông. Hân đhơ cơnh đêêc, tơợ bêl vêy c’bhuh zư lêy crâng ta bhrợ t’vaih, đhr’năng pa hư crâng, col n’loong lất xa nay crêê ta toom rơợng griing lâng xay p’căh ooy bhươl cr’noon. Đoọng pa dưr râu liêm choom âng bh’rợ zư lêy crâng, pr’loọng đong amoó đh’rưah lâng đhanuôr Cơ Tu coh cr’noon Arâh t’bhlâng choh tơơm ba kích coh crâng âng cr’noon zư lêy. Amoó Zơrâm Chi xay moon, đợ zên vêy ta đoọng tơợ bh’rợ chroót zên môi trường crâng zập c’moo, pr’loọng đong amoó năc câl lâh 1 r’bhâu m’ma ba kích chô choh. M’bưi bhlâng zập c’moo, pr’loọng đong amoó bơơn pay pa chô tươc bơr pêê zệt ức đồng. Ting cơnh amoó Zơrâm Chi, đươi vêy choh tơơm zơ nươu coh crâng, căh muy bhrợ t’vaih bh’rợ tr’nêng, nhâm mâng pr’ăt tr’mông đoọng ha đhanuôr ting n’năc năc dợ zư lêy liêm pa bhlâng đhăm crâng vêy Ban k’đhơợng lêy crâng phòng hộ Tây Giang pazao đoọng. “Tơợ bêl đơp đợ crâng đoọng zư lêy azi zêng xay bhrợ liêm choom bh’rợ zư lêy crâng. Tơợ bh’rợ zư lêy crâng, pr’loong đong cu công bơơn đơp zên zup zooi tơợ 1 ức đồng tươc 2 ức đồng coh zập quý. Vêy crâng azi vêy bh’rợ tr’nêng nhâm mâng.”

Coh đhăm crâng vêy ta pazao đoọng, pazêng c’bhuh âng bhươl cr’noon, pr’loọng đong vêy ta đoọng zên tơợ chính sách dịch vụ crâng, đươi tơơm zơ nươu bơơn tơợ crâng coh pr’ăt tr’mông, pa dưah đh’reh cr’ăy, b’băn, ooy đanh đươnh đhanuôr năc dợ choom bơơn n’loong bêl n’loong z’lâh ting cơnh xa nay xay moon. Đh’rưah lâng n’năc, đươi tơợ bh’rợ zư lêy crâng, đác đươi coh pr’ăt tr’mông lâng coh bh’rợ ch’choh b’bêệt âng vel đong ta luôn nhâm mâng liêm t’băh. Anoo Pơloong Glai, trưởng cr’noon, lâng bhrợ tổ trưởng bhươl cr’noon zư lêy crâng cr’noon Arâh, chr’val Lăng xay moon, cr’noọ zư lêy crâng âng đhanuôr ting t’ngay liêm choom lâh mơ: “Đhanuôr Cơ Tu tơợ bêl ahay năc tỵ lêy crâng cơnh cr’van zazum âng bhươl cr’noon. Dợ vêy crâng, năc dợ vêy đác, dợ vêy pr’ăt tr’mông. Xoọc đâu vêy xa nay âng nhà nước ooy bh’rợ chroot zên dịch vụ môi trường crâng lâng azi mr’cơnh cr’noọ xa nay pac đoọng ha pazêng pr’loong đong. Zập quý cr’noon bơơn đơp k’dâng 100 ức đồng; 50% pac đoọng ooy pazêng pr’loọng đong, 45% năc đơc ooy quỹ âng bhươl cr’noon zư lêy crâng lâng 5% năc đoọng ooy Tổ trưởng. Lâh đợ zên n’nâu, đhanuôr năc dợ choh tơơm zơ nươu coh crâng năc bh’rợ zư lêy crâng ting t’ngay liêm choom lâh mơ. Đhanuôr năc ơy n’năl ghít bh’rợ zư lêy crâng năc chr’năp pa bhlâng, tu cơnh đêêc zập ngai công ta nih đha nâng xay bhrợ pazêng bh’rợ zư lêy cranag năc bhươl cr’noon xay moon.”

Ting cơnh p’căn Bhriu Thị Hát, Phó Chủ tịch UBND chr’val Lăng, chr’hoong da ding k’coong Tây Giang, tơợ bêl đơp zư lêy crâng, pr’ăt tr’mông âng 620 pr’loọng đong đhanuôr coh chr’val ting zư lêy crâng vêy bâc râu tr’xăl liêm choom: “Tơợ bêl vêy chính sách chroot zên dịch vụ môi trường crâng, đhanuôr công bơơn đươi coh pr’ăt tr’mông, pr’ăt tr’mông liêm crêê lâh mơ t’piing lâng l’lăm ahay. Cr’noọ xa nay âng đhanuôr coh bh’rợ zư lêy crâng ting t’ngay vêy ta ha dưr dal. Coh cr’chăl ahay, lâng đợ đhăm crâng k’nặ 9.300 héc ta âng chr’val zư lêy doọ bơơn lêy manuyh hân đoo vêy bh’rợ pa hư crâng.”

Prang chr’hoong Tây Giang vêy lâh 91 r’bhâu héc ta crâng g’mrâng, coh đêêc pazêng đhăm crâng vêy ta pazao đoọng vêy chroot zên năc k’nặ 48.940 héc ta đoọng ha 64 c’bhuh bhươl cr’noon (46 bhươl cr’noon) coh chr’hoong, ha mơ dợ năc đhăm crâng âng Ban zư lêy crâng Tây Giang zư lêy. Zập c’moo, chr’hoong Tây Giang ơy chroót đoọng lâh 12,4 tỷ đồng zên dịch vụ môi trường crâng ha đhanuôr. C’moo 2021, 100% pr’loọng đong đhanuôr coh 10 chr’val năc gr’hoót moon căh k’xịa pay k’tiêc crâng. Ting cơnh t’cooh Nguyễn Văn Lượm, Chủ tịch UBND chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam, bh’rợ pazao đoọng crâng ooy bhươl cr’noon Cơ Tu zư leey n’jưah pa dưr râu liêm choom coh bh’rợ zư lêy crâng, n’jưah pa dưr thu nhập, nhâm mâng pr’ăt tr’mông đoọng ha đhanuôr. “Bh’rợ zư lêy crâng coh Tây Giang la lay cơnh lâng pazêng vel đong n’lơơng. Ting cơnh xa nay pazao đoọng zư lêy crâng năc pazao đoọng ha pr’loỌng đong ha dợ coh Tây Giang năc pzao đoọng ooy bhươl cr’noon zư lêy. Cơnh đêêc năc k’tiêc lâng crâng âng cr’noon hân đoo năc bhươl cr’noon n’năc zư lêy lâng zên dịch vụ crâng vêy ta chroot đoọng năc bhươl cr’noon n’năc đươi, apêê đoo đươi cơnh ooy năc quyền âng apêê đoo. Lâh râu zup zooi âng tỉnh, apêê đoo năc choom đươi zên n’năc đoọng bhrợ Gươl, pa ang điện, bhrợ đong pr’noong âng bhươl cr’noon… Râu liêm choom âng bh’rợ zư lêy crâng coh bhươl cr’noon năc c’rơ bâc pa bhhlâng. Tu muy c’bhuh manuyh năc k’rơ lâh mơ lâng muy cha năc manuyh. Tu cơnh đêêc râu liêm choom công bâc lâh mơ./.”

Cộng đồng Cơ Tu giữ rừng

               A Lăng Lợi

Việc giao khoán rừng cho cộng đồng quản lý kết hợp với chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, khuyến khích trồng dược liệu dưới tán rừng tại các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam đã phát huy hiệu quả trong công tác bảo vệ rừng và nâng cao thu nhập cho người dân.

  Đã gần 10 năm nay, cứ 3 đến 5 ngày, tổ cộng đồng tuần tra bảo vệ rừng của thôn Arâh, xã Lăng huyện miền núi Tây Giang, tỉnh Quảng Nam lại tổ chức chuyến đi sâu vào rừng già để kiểm tra diện tích rừng được giao khoán bảo vệ. Tổ cộng đồng bảo vệ rừng thôn Arâh có hơn 100 hộ chia thành 10 nhóm, nhận quản lý bảo vệ hơn 1.200ha rừng tự nhiên. Bất kể trời nắng, mưa, hay giá rét, định kỳ 4 lần mỗi tháng các nhóm trong tổ lại thay phiên kiểm tra rừng. Chị Zơrâm Chi, thành viên nhóm tuần tra bảo vệ rừng thôn Arâh, xã Lăng tâm sự, trước đây thi thoảng bà con trong thôn cũng có người khai thác rừng làm kế sinh nhai. Thế nhưng, từ khi Tổ cộng đồng bảo vệ rừng thôn ra đời, tình trạng chặt phá rừng, khia thác lâm sản trái phép bị xử lý nghiêm và công khai trong cộng đồng. Để nâng cao hiệu quả công tác bảo vệ rừng, gia đình chị cùng bà con Cơ Tu thôn Arâh tập trung trồng cây ba kích ngay dưới diện tích rừng do thôn quản lý, bảo vệ. Chị Zơrâm Chi cho biết, khoản tiền nhận được từ dịch vụ chi trả môi trường rừng mỗi năm, gia đình chị Chi  đầu tư trồng hơn 1.000 gốc ba kích trồng. Trung bình, mỗi đợt thu hoạch, gia đình chị về đến vài chục triệu đồng. Theo chị Zơrâm Chi, nhờ trồng dược liệu dưới tán rừng, không chỉ tạo việc làm, ổn định cuộc sống cho bà con mà còn bảo vệ tốt diện tích rừng được Ban quản lý rừng phòng hộ Tây Giang giao khoán. “Từ khi được nhận khoản rừng để quản lý chúng tôi đều đảm bảo việc chăm sóc, tuần tra bảo vệ. Từ việc bảo vệ rừng, gia đình tôi cũng nhận được tiền hỗ trợ từ 1triệu đến 2 triệu mỗi quý. Có rừng chúng tôi có công ăn việc làm ổn định.”

Trên diện tích rừng được giao, các tổ cộng đồng, hộ gia đình được hỗ trợ kinh phí từ chính sách dịch vụ rừng, sử dụng cây ngoài lâm sản trong sinh hoạt, chữa bệnh, chăn nuôi, về lâu dài người dân còn được quyền khai thác khi sản lượng gỗ vượt tiêu chuẩn đề ra. Cùng với đó, nhờ việc bảo vệ rừng, nguồn nước sạch phục vụ sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp của địa phương luôn được đảm bảo. Anh Pơloong Glai,Trưởng thôn, kiêm tổ trưởng cộng đồng bảo vệ rừng thôn Arâh, xã Lăng cho biết, ý thức bảo vệ rừng của bà con ngày càng cao: “Bà con Cơ Tu xưa nay vốn xem rừng là một tài sản của cộng đồng. Còn rừng, sẽ còn nguồn nước, còn nguồn sinh sống. Hiện nay có chủ trương của nhà nước về chi trả dịch vụ môi trường rừng và  chúng tôi thống nhất chia đều cho từng hộ gia đình. Bình quân mỗi quý thôn nhận được 100 triệu; 50% chia đều cho từng hộ,45% sung vào quỹ Tổ cộng đồng bảo vệ rừng và 5% chi cho Tổ trưởng. Ngoài khoản tiền này, bà con còn  trồng dược liệu dưới tán rừng thì công tác quản lý bảo vệ rừng càng hiệu quả. Bà con đã nhận thức được việc bảo vệ rừng rất quan trọng, nên ai cũng nghiêm túc thực hiện các quy định bảo vệ rừng mà cộng đồng đưa ra.”

Theo bà Bhriu Hát, Phó Chủ tịch UBND xã Lăng, huyện miền núi Tây Giang, từ khi nhận khoán bảo vệ rừng, cuộc sống của gần 620 hộ dân trong xã tham gia nhận khoán đã thay đổi rất nhiều. “Từ khi có chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, bà con cũng trang trải được cuộc sống, đời sống gia đình ổn định hơn so với trước đây. Ý thức bà con trong việc bảo vệ rừng ngày càng cao. Thời gian qua, trong diện tích rừng gần 9.300 ha của xã quản lý, bảo vệ chưa phát hiện trường hợp nào xâm phạm đến rừng.”

  Toàn huyện Tây Giang có hơn 91 nghìn héc ta rừng tự nhiên, trong đó tổng diện tích rừng giao khoán chi trả là gần 48.940ha cho 64 tổ cộng đồng (64 thôn) trên địa bàn huyện, còn lại là diện tích do Ban Quản lý rừng Tây Giang quản lý, bảo vệ. Hằng năm, huyện Tây Giang chi trả hơn 12,4 tỷ đồng tiền dịch vụ môi trường rừng cho nhân dân. Năm 2021, 100% hộ dân ở 10 xã đã tự nguyện ký cam kết không xâm lấn vào rừng. Theo ông Nguyễn Văn Lượm, Chủ tịch UBND huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam, việc giao khoán rừng cho cộng đồng Cơ Tu vừa góp phần nâng cao hiệu quả công tác bảo vệ rừng, vừa tăng thu nhập, ổn định cuộc sống cho người dân. “Công tác quản lý bảo vệ rừng ở Tây Giang khác với các địa phương khác. Theo quy định giao khoán bảo vệ rừng là giao cho hộ gia đình trong khi Tây Giang lại giao cho cộng đồng làng để bảo vệ. Có nghĩa là đất và rừng của thôn nào thì cả cộng đồng thôn đó đứng ra bảo vệ và tiền dịch vụ rừng được cả cộng đồng hưởng, họ sử dụng mục đích gì và như thế nào quyền của họ. Ngoài sự hỗ trợ của tỉnh, họ có thể dùng khoản tiền đó để xây dựng Gươl, bắt điện chiếu sáng, làm nhà vệ sinh cộng đồng… Ưu thế việc bảo vệ rừng theo cộng đồng là sức mạnh. Vì một nhóm người chắc chắn sẽ mạnh hơn một người. Cho nên hiệu quả cũng sẽ cao hơn./.”