Dự án pa đhấc đhanuôr chô ặt cóh đhăm t’mêê đhị chr’val Ea Kiết, âng Phòng Dân tộc chr’hoong Cư M’gar (Đăk Lakư) bhrợ c’la. Bh’rợ nâu nắc đoọng pazêng apêê ma nuýh Mông tước ặt ma mông ha dợ căh vêy cóh c’lâng xa nay xay moon đoọng chô ặt đhị zrlụ crâng âng Công ty Lâm nghiệp Buôn Hoa Vầm k’đhợơng bhrợ đoọng ha pêê bhrợ têng cha tệêm ngăn.

         Bhar xrắ “Cr’nọo bh’rợ căh liêm mâng, pa đhấc đhanuôr ha dợ căh rau choom bhrợ cha” âng Lê Xuân Lãm, PV Đài TNVN đhị Tây Nguyên xay moon đăh đâu. Đhanuôr lâng pr’zợc đh’rứah đương xợơng.

         Đhăm k’tiếc t’mêê chô ặt (chr’val Ea Kiết, chr’hoong Cư M’gar) ặt cóh ghrịa c’lâng nhựa pa tệêt apêê chr’hoong, vêy đh’nớc nắc Buôn Mông. Trưởng vel Hoàng Văn Páo đoọng năl: bêl chô ooy đâu, zập pr’loọng đong vêy ta đoọng 600 mét vuông k’tiếc đoọng chóh bhrợ đong ặt, bhrợ têng bhươn tược. Đhanuôr bơơn ta bhrợ sổ hộ khẩu, bơơn k’díc pay k’điêl vêy bhrợ têng bha ar kết hôn, n’niên ca coon vêy bhrợ bha ar khai sinh… Ha dợ chô ooy vel t’mêê, nắc muy apêê p’niên vêy bhui har, tu apêê lướt học đăn, trường lớp liêm t’mêê, vêy điện ang học bài, lêy ti vi. Ha dợ apêê ta ha nắc căh ngai vêy kiêng, tu căh vêy k’tiếc bhrợ têng cha, đong xang r’pặ ặt tr’đăn, chóh bhơi ra véh cung k’đháp, băn a tứch, a’ọc nắc k’đháp lấh mơ dzợ. T’coóh Páo moon: nắc trưởng vel tu cơnh đếêc a đoo bhrợ têng gương lêy pa đhấc đong, ha dợ đhanuôr nắc cắh ngai đhấc.“Đhanuôr xoọc k’rang bhlầng ha dang glúh ooy nguôi đâu nắc apêê k’pân nhà nước pay pa chô k’tiếc tu cơnh đếêc nắc apêê căh tộ glúh. Râu bơr nắc ting lêy cơnh chr’nắp âng đhanuôr acoon cóh kiêng ặt đăn đhị ha rêê, bhơi ra véh nắc tự chóh bhrợ đoọng pếêh cha. Glúh coh nguôi đâu, nhà nước nắc cung t’váih pr’đợơ đoọng đhị ặt. Ha dợ k’tiếc cóh ty a hay, tước hân noo, zập đoo t’ngay cung bil bal bấc đhị lướt ra véch.”

         Azi mọot ooy tiểu khu 540 lâng 544 zr’lụ k’tiếc âng Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp Buôn Gia Vầm. Nâu đoo nắc đhị ặt ma mông âng đhanuôr Mông tợơ lơơng chô ặt ha dợ căh vêy cóh kế hoạch. Crâng đhị đâu nắc crêê ta k’xịa dzợ m’bứi a năm, xăl đếêc nắc pazêng bhươn cà phê dưr chớh pô bhoóc bhíc, bhươn chóh a mọot lâng bhươn cà phê nắc ta chóh bấc ơl đhị zập bôl da ding. Cóh m’pâng bhươn t’nơơm n’loong công nghiệp nắc đong ặt, vêy đoo đong nắc ta bhrợ ba bơ, vêy đoo đong nắc nhâm mâng. A zi mọot ooy muy đhr’nong đong liêm mâng cóh m’pâng bhươn píh bọong tráu. C’la đong nắc muy cha nắc pân jứih, a đoo moon chắc đay nắc Ma Seo Chảo 65 tuổi bêl a hay vêy lướt bộ đội lâng ting pấh grung dưr chiến dịch Hồ Chí Minh, mọot ooy Sài Gòn zêl panh a rọp mọot c’moo 1975. C’moo 1999, cung tu chr’na cha, a doóh xấp nắc tước ooy đâu prướh crâng bhrợ ha rêê, t’bơơn tr’mung. Apêê c’moo tr’nợơp pr’loọng đong t’coóh muy tal ha rêê chóh ha roo, a bhoo a năm. Bêl ơy vêy ha roo bhrợ bh’năn, bấc a bhoo đoọng zệê a lắc nắc xăl chóh cà phê, a mọot lâng t’nơơm điều. K’nặ 20 c’moo bhrợ têng cha, nâu kêi pr’loọng đong t’coóh ơy zập cha zập xập, cr’van cr’bhộ zập zêng. Đhơ cơnh đếêc nắc t’coóh Chảo cung k’rang tu nâu đoo nắc k’tiếc crâng âng Công ty lâm nghiệp Buôn Gia Vầm, nắc apêê pay pa chô lứch. “Nâu kêi a zi ơy vêy bhươn điều, bhươn a mọot, píh, cà phê… zập rau cung vêy cóh đâu lứch. Nắc Trung ương lêy cha mệêt đoọng ha zi ặt tệêm ngăn, vêy cơnh đếêc nắc a zi vêy tệêm loom.”

         Anoo Ma Xuân Chính 38 c’moo mọot bhrợ cha ooy đâu tợơ c’moo 1999. Cung c’moo đếêc, a noo Chính bơơn k’điêl lâng vêy coon k’tứi. A noo Chính đoọng năl, ca coon n’jứih âng đoo nắc k’nặ bơơn k’điêl, ha dợ a đoo cung căh ơy bhrợ bha ar khai sinh tu cắh tước ặt đhị t’mêê, ặt cớ đhị vel ty. Xọoc đâu nắc dzợ 84 pr’loọng đong lâng k’ha riêng cha nắc ặt, tu cơnh đếêc đhanuôr rơơm bơơn chính quyền bhrợ bha ar khai sinh lâng đoọng sổ hộ khẩu đoọng tệêm ngăn pr’ặt tr’mông đhị zr’lụ nâu. “Đhanuôr rơơm kiêng nắc h’cơnh choom vêy sổ hộ khẩu đoọng bơơn vặ zên. Azi rơơm bơơn vặ zên ngân hàng đoọng bhrợ têng cha, k’rang tr’mung pr’loọng đong.”

         C’moo 2014, cr’nọo bh’rợ pa đhấc đhanuôr tợơ Ea Kiết nắc ơy xang lâng bh’rợ k’đuơi k’dua 67 pr’loọng đong đhanuôr chô bhrợ vel t’mêê nắc Buôn Mông. Ha dợ nắc cóh vel ty đợ pr’loọng đong đhanuôr căh choom xiêr xăl đếêc nắc ting bấc lấh mơ. Ting cơnh t’coóh Trần Thanh Lâm, Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp Buôn Ja Vầm, xoọc đâu nắc 216 pr’loọng đong đhanuôr pay k’xịa lấh 1.000ha k’tiếc lâm nghiệp âng công ty nâu, apêê bhrợ váih k’tiếc ặt lâng k’tiếc bhươn chóh t’nơơm công nghiệp.

        T’coóh Nguyễn Tuấn Anh, Phó trưởng phòng Dân tộc chr’hoong Cư M’gar- đơn vị k’rong bhrợ têng dự án nâu đoọng năl, c’moo 2014 chr’hoong Cư M’gar bhrợ dự án zước đắh tỉnh k’rong bhrợ têng acoon c’lâng tợơ vel t’mêê chô ặt tước zr’lụ pa bhrợ ta têng, t’váih pr’đợơ liêm buôn đoọng ha đhanuôr bhrợ têng cha, tệêm ngăn pr’ặt tr’mông. Ha dợ dự án bhrợ têng c’lâng nâu tước nâu kêi cung căh ơy bơơn ta lêy đoọng bhrợ têng. “Chr’hoong k’đươi Công ty pa văl đoọng ha chr’hoong 20ha k’tiếc đoọng bhrợ ta bhứah dự án lâng nắc lêy t’pấh k’đươi dua đhanuôr chô ặt cóh đhăm t’mêê. Chr’hoong nắc căh đoọng đhanuôr ặt cóh ty a hay.”

         Ting cơnh t’coóh Nguyễn Đình Hiệp, Chủ tịch UBND chr’val Ea Kiết bh’rợ đhanuôr căh chô ặt cóh đhăm k’tiếc t’mêê ha dợ ặt cớ đhị ty a hay cóh c’loong crâng nắc vêy bấc rau tu. Chr’nắp bhlầng nắc zr’lụ ặt t’mêê căh vêy k’tiếc bhrợ têng cha, đhanuôr nắc z’lấh k’zệt cây số c’lâng đoọng tước vel ty bhrợ têng ha rêê. M’jứah lâng căh zập zên bạc bhrợ têng dự án nắc bhrợ quy hoạch bhrợ têng zập cơ sở hạ tầng zêng ta bhúch, căh liêm xang, bhrợ têng cơnh đếêc căh liêm choom lâng pr’ặt tr’mông âng đhanuôr Mông tu cơnh đếêc nắc căh choom t’pấh đhanuôr kiêng chô ooy đhăm t’mêê. “Đọong đhanuôr choom k’rong chô cóh đhăm k’tiếc ặt t’mêê, đắh chính quyền vel đong k’đươi moon lâng tỉnh, Trung ương giải ngân mơ zên bạc ơy ta đoọng xoọc tr’nợơp đoọng k’rong bhrợ têng apêê c’nặt bh’rợ mơ dzợ, đoọng vel t’mêê vêy choom t’pấh đhanuôr chô ặt. Bêl apêê chô ặt đhị t’mêê vêy đong sinh hoạt za zưm, vêy tang cha ớh, c’lâng lướt liêm buôn nắc apêê vêy choom xăl cơnh cr’noọ pr’chăp ty  lâng nắc glúh ặt ma mông đhị đhăm t’mêê nâu.”

        Bhrợ dự án pa đhấc đhanuôr đoọng pr’ặt tr’mông ha pêê tệêm ngăn tợơ zập vel đong lơơng chô ặt ma mông ha dợ nắc căh ting cơnh kế hoạch tước pay k’xịa k’tiếc crâng bhrợ đong ặt ma mông nắc c’lâng xa nay âng tỉnh Đăk Lăk. Đhơ cơnh đếêc nắc dự án pa đhấc đhanuôr đhị vel Buôn Mới, chr’val Ea Kiết năc muy pa đhêy đhị bhiệc đoọng k’tiếc ặt ha đhanuôr, ha dợ k’tiếc bhrợ têng cha nắc dzợ đoọng ha đhanuôr lươt pa bhrợ cóh vel ty, rau đâu nắc bhrợ k’đháp bấc rau. Crâng, k’tiếc crâng dzợ ta pay k’xịa. nâu đoo nắc rau căh liêm âng dự án đớc lơi: pa đhấc đhanuôr ha dợ căh vêy đoọng k’tiếc bhrợ têng cha./.

Buôn Mông-Dự án nửa vời, định cư mà không định canh

          PV Lê Xuân Lãm

Dự án tái định cư Buôn Mông tại xã Ea Kiết, do Phòng Dân tộc huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk làm chủ đầu tư. Mục đích là đưa những hộ người Mông di cư ngoài kế hoạch đang sống ở vùng rừng sản xuất thuộc lâm phần của Công ty Lâm nghiệp Buôn Gia Vầm về định cư, ổn định đời sống.

Với số vốn đầu tư lên đến 16 tỷ đồng, khởi động đã 10 năm nay nhưng dự án định cư Buôn Mông không mang lại kết quả như mong muốn. Đó là đa số bà con vẫn bám lấy nương rẫy ở trong rừng chứ không chịu về nơi định cư.

Khu tái định cư xã Ea Kiết, huyện Cư M’gar nằm áp sát đường nhựa liên huyện, có tên là Buôn Mông. Trưởng thôn Hoàng Văn Páo cho biết: Khi chuyển về đây, mỗi gia đình được cấp 600 mét vuông đất để dựng nhà, lập vườn. Người dân được làm sổ hộ khẩu, cưới nhau được đăng ký kết hôn, sinh con được làm giấy khai sinh... Nhưng về buôn mới, chỉ có lũ trẻ con là mừng, vì chúng được đi học rất gần, trường lớp khang trang, lại có điện thắp sáng để học bài, xem ti vi. Người lớn thì không ai muốn, bởi không có đất để sản xuất, nhà cửa lại bố trí san sát, trồng đám rau đã khó, nuôi con gà, con lợn lại càng khó hơn. Ông Páo nói: là thôn trưởng nên mình phải gương mẫu chuyển nhà, chứ bà con  đa số không chịu di dời. “ Trong kia người ta đang băn khoăn là nếu chuyển ra ngoài này thì sợ nhà nước thu đất nên không muốn ra. Thứ hai nữa là theo đặc thù của người dân tộc  thích ở gần nương rẫy, rau ráng gì tự trồng mà ăn. Mà ra ngoài này, nhà nước cũng chỉ tạo điều kiện là cấp cái lô đất ở thôi. Còn đất sản xuất ở trong kia, đến mùa màng, ngày nào cũng phải ra vào thì tốn kém.”  

Chúng tôi vào tiểu khu 540 và 544 lâm phần của Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp Buôn Gia Vầm. Đây là nơi sinh sống của bà con người Mông di cư ngoài kế hoạch từ nơi khác đến. Rừng ở đây đã bị xâm lấn chỉ còn lác đác, thay vào đó là những vườn cà phê bung hoa trắng ngát, vườn hồ tiêu và vườn điều nối tiếp nhau hun hút từ quả đồi này sang quả đồi khác. Xen giữa vườn cây công nghiệp là những ngôi nhà cái thì đơn sơ, cái thì kiên cố. Chúng tôi vào một ngôi nhà gỗ bề thế nằm giữa vườn cam trĩu quả. Chủ nhân là người đàn ông mộc mạc, chân chất. Ông tự giới thiệu mình tên là Ma Seo Chảo, sinh năm 1953 đã từng đi bộ đội và tham gia chiến dịch Hồ Chí Minh, năm 1975. Ông Chảo kể, năm 1999, cũng vì miếng cơm manh áo mà bìu ríu vợ con đến đây khai đất lập nghiệp. Những năm đầu  gia đình chỉ phát rừng tỉa lúa, trồng ngô. Khi đã dư lúa để chăn nuôi, thừa ngô để nấu rượu thì chuyển sang trồng cà phê, hồ tiêu, và cây điều. Gần 20 năm tạo lập cơ nghiệp, nay gia đình đã có của ăn của để. Nhưng lúc nào ông Chảo cũng nơm nớp lo âu vì trên danh nghĩa đây vẫn là đất rừng của Công ty lâm nghiệp Buôn Gia Vầm, sẽ bị cưỡng chế, thu hồi.“ Bây giờ chúng tôi đã có  vườn điều, cà phê, cam… đầy đủ hết ở tại nơi này rồi. Đề nghị Trung ương xem xét cho chúng tôi ở ổn định, thì chúng tôi mới an tâm.”

Anh Ma Xuân Chính, sinh năm 1980, vào đây lập nghiệp từ năm 1999. Cũng năm ấy anh Chính lấy vợ và sinh con. Anh Chính cho biết: con trai của anh giờ cũng sắp cưới vợ, nhưng nó vẫn chưa làm giấy khai sinh bởi vì không ra buôn tái định cư mà vẫn ở lại làng cũ. Hiện tại nơi đây vẫn còn tới 84 hộ gia đình với hàng trăm người vì thế người dân mong muốn được chính quyền làm khai sinh và cấp sổ hộ khẩu để ổn định cuộc sống ở khu vực này.“ Bà con mong muốn làm sao  có được cái hộ khẩu để được vay vốn. Bây giờ dân ở đây không có khẩu thì không thể vay được vốn. Chúng tôi mong muốn vay vốn ngân hàng để xoay xở cuộc sống gia đình”

Năm 2014, dự án định cư ở Ea Kiết  xem như kết thúc với việc vận động 67 hộ về lập thành Buôn Mông mới. Thế nhưng ở buôn cũ số hộ không giảm mà ngày càng gia tăng. Theo ông Trần Thanh Lâm, Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp Buôn Ja Vầm, hiện tại đã có 216 hộ xâm lấn hơn 1.000 ha đất lâm nghiệp của công ty này, và đã biến thành đất ở và vườn cây công nghiệp.

 Ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó trưởng Phòng Dân tộc huyện Cư M’ga- đơn vị làm chủ đầu tư dự án này cho biết: Năm 2014 huyện Cư M’gar lập dự án xin tỉnh đầu tư xây dựng con đường từ buôn mới định cư vào vùng sản xuất, tạo điều kiện cho bà con phát triển sản xuất, ổn định  đời sống. Nhưng dự án mở đường này đến nay vẫn chưa được phê duyệt. “ Huyện đề nghị công ty bàn giao về cho huyện thêm 20 ha để mở rộng dự án và tiếp tục vận động bà con ra khu tái định cư. Quan điểm của huyện là cương quyết không để bà con ở trong ấy”

Theo ông Nguyễn Đình Hiệp, Chủ tịch UBND xã Ea Kiết việc bà con không chịu về khu tái định cư mới mà vẫn ở lại làng cũ trong rừng là có nhiều nguyên nhân. Trong đó quan trọng nhất là khu định cư không có đất sản xuất, bà con phải vượt ngược đoạn đường cả chục km để vào nơi ở cũ làm nương rẫy. Cùng với thiếu vốn nên việc quy hoạch xây dựng cơ sở hạ tầng của dự án này không đến nơi đến chốn, thực hiện nửa vời, không phù hợp với thói quen sinh hoạt của người Mông nên đã không thu hút được bà con về buôn mới.“ Để người dân có thể tập trung ra khu tái định cư mới, về phía chính quyền địa phương kiến nghị với tỉnh, Trung ương giải ngân nguồn vốn theo phê duyệt ban đầu để đầu tư các hạng mục còn lại, để buôn mới thu hút được bà con hơn. Khi mà họ thấy ra nơi mới có nhà sinh hoạt cộng đồng, có sân chơi bãi tập, có đường đi lại khang trang thì chắc chắn người dân sẽ có những thay đổi nhận thức và sẽ ra sống ở khu tái định cư”

Lập dự án định cư để ổn định người dân từ những địa phương khác di cư ngoài kế hoạch đến xâm lấn rừng làm nhà sinh sống là chủ trương đúng của tỉnh Đắk Lắk. Thế nhưng dự án định cư ở Buôn Mới, xã Ea Kiết, mới dừng lại ở chỗ cấp đất ở cho người dân, còn đất sản xuất vẫn chấp thuận cho bà con quay về nơi cũ để làm nương rẫy là điều rất bất cập. Rừng, đất rừng vẫn bị xâm lấn. Đây là hệ quả của dự án nửa vời: định cư mà không định canh./.