- Bâc chuyên gia p’rơơt, tơơm keo đơơng chô râu liêm crêê đhị măt n’đhang ha dang pa dưr ha rưưng ha grưc đhị zr’lụ da ding ca coong năc đhr’năng k’tiêc ha poọ, hooi, hr’lang hr’câh moot hân noo boo buôn dưr vaih ngân.

- Apêê g’luh k’pân ga hơt tu hr’lang hr’câh, ga lâp bâc vel bhươl dưr vaih đhị apêê tỉnh miền Trung coh hân noo đhí boo c’moo a hay muy pâng năc tu acoon ma nưih pa hư crâng a bhuy, tu k’ruung.

- Zư lêy crâng a bhuy pr’hăt pr’hiêl dzợ đhr’dooc năc râu hân đơơh, đơơng âng râu ma mông ma meh. N’đhơ cơnh đêêc, bâc đhị công dzợ pa hư crâng a bhuy ha rưưng ha grưc, crâng chr’năp đoọng choh keo, năc vêy đhị crâng ăt coh zr’lụ c’kir choom bơơn zư đơc bhrơợng công crêê col pa hư đoọng choh keo.

X’ría c’xêê 8, tơơp c’xêê 9 ha nua, bâc g’luh pa hư crâng ga măc dưr vaih coh tỉnh Phú Yên. Zâp ngai môp loom bêl bâc bha lang crâng chr’năp tu k’ruung âng apêê chr’val Sơn Hội, Sơn Long, Sơn Định, chr’hoong da ding Sơn Hòa creê ta pa hư. Coh đâu âi năc ting vel đong bhrơợng ooy pa hư crâng a bhuy đoọng choh keo. T’cooh Sô Minh Thông, ăt coh vel Tân Thành, chr’val Sơn Hội, chr’hoong Sơn Hòa pa  bhlâng c’jệ lêy bêl muy bơr ngai năc moot ooy Tiểu khu 162, âng zr’lụ k’ruung Trà Bương, chr’val Sơn Hội đoọng pa hư crâng pay k’tiêc choh keo n’đhang c’la crâng năc “căh bhrợ păng”:“Tơợ c’moo 2017 tươc đâu, muy bơr ngai vă ma nưih tươc tal dih, apêê tơơm n’loong ga măc đươi cưa col lơi đoọng choh keo. Đợ bha nụ crâng tơơm ga măc năc r’dợ bil, apêê đoo tal tơơm k’tứi t’moot choh keo. Tươc bêl bhrợ keo năc apêê đoo och rooh crâng, apêê đoo năc col cớ đợ n’loong ga măc lâng choh cớ keo. Pa hư crâng tươc ooy apêê đoo choh tươc đêêc.”

Căh muy vêy crâng g’mrâng crêê ta pa hư năc n’đhơ crâng a bhuy âng zr’lụ c’kir lịch sử k’tiêc k’ruung Hội trường Mùa Xuân – căn cứ cách mạng âng tỉnh Phú Yên cr’chăl zêl a râp Mỹ coh vel Phong Hậu, chr’val Sơn Long, chr’hoong Sơn Hòa công crêê ta col pa hư. Bâc tơơm n’loong ga măc ăt coh zr’lụ c’kir lịch sử k’tiêc k’ruung n’nâu năc crêê ta col đoọng pay k’tiêc choh keo. N’đhơ cơnh đêêc, bêl t’ơơi phóng viên VOV, t’cooh Đặng Việt Dũng, Phó Trưởng ban k’đhơợng lêy crâng chr’năp Sơn Hòa, tỉnh Phú Yên ăt moon, bâc c’moo đâu doó âi bơơn lêy g’luh pa hư crâng n’đoo?:“Xơơng, ch’păt c’moo đâu doó âi bơơn lêy g’luh pa hư crâng n’đoo, ga ría năc vêy. Pa zêng đợ tu bhiêc n’đoo ga ría năc đơơng ooy cơ quan xay bhrợ, bâc năc ga ría ooy đhăm k’tiếc  xang bêl bhrợ têng năc râu bha lâng. Ha dợ cơnh lâng crâng a bhuy apêê đoo ga ría năc đhi noo zi tươc cha groong.”

Cơnh t’ơơi moon căh crêê lâng đhr’năng la lua âng ma nưih bh’cộ đơn vị bơơn k’đươi k’đhơợng lêy, zư đơc crâng bhrợ zâp ngai bh’nhăn môp loom. T’mêê ha nua, bâc bha lang crâng coh da ding ca coong tỉnh Phú Yên crêê ta pa hư  zâp ooy. Bêl dưr vaih crâng pa hư năc apêê ngai vêy trách nhiệm năc ma cr’zọ cr’zêê. T’cooh Na Y Blung, Bí thư Huyện ủy Sơn Hòa, tỉnh Phú Yên moon ghit, Ban K’đhơợng lêy crâng chr’năp Sơn Hòa cr’chăl ha nua âi căh vêy trách nhiệm coh bh’rợ zư lêy crâng:“Pa hư crâng coh vel đong dưr vaih z’zăng lơơp. Lươt ch’mêêt lêy pa bhlâng ghit, crâng crêê ta pa hư lâng cơ giới. Đợ ma nưih moot crâng crêê ta pa hư dzooc tươc k’zêt ma nưih, bh’rợ pa hư crâng pa bhlâng đơơh. Pa ghit cơnh zr’lụ Hòn Đót, chr’val Sơn Định bơơn lêy 12 cha năc col pa hư 10 hecta crâng.”

Crâng a bhuy pa hư tươc đâu, tơơm keo ch’măt vaih tươc đêêc. Đhị đâu, cơnh pa hư crâng ting muy quy trình đoọng pa xăr crâng a bhuy dưr vaih crâng choh keo. Tr’nơơp, apêê pa hư crâng moot tươc crâng g’mrâng, col pa hư đợ bha lâng ga măc đoọng choh keo. Xang muy cr’chăl, bêl tơơm choh keo âi pâ, apêê đoo col pay apêê n’loong ga măc, och pa rooh tr’ngâl. Tươc hân noo boo, apêê đoo đơơng âng tơơm keo t’moot chot, ăt cơnh đêêc k’zêt hecta crâng chr’năp c’lâm bil năc crâng choh keo dưr ch’măt vaih. T’cooh Trần Hữu Thế, Chủ tịch UBND tỉnh Phú Yên đoọng năl, đhr’năng pa hư crâng dưr vaih bâc c’moo đăn đâu, n’đhang Ban K’đhơợng lêy crâng chr’năp Sơn Hòa căh âi bhrợ liêm trách nhiệm:“Bh’rợ xay bhrợ căh liêm bhrợ ha bh’rợ bhrợ pa hư crâng ting t’ngay ting dưr vaih bâc lâh. Vêy bâc đhị âi pa hư tơợ đanh tu cơnh đêêc năc choom vêy bh’rợ xay bhrợ. A zi pa đơp trách nhiệm ha Công an, Sở Nông nghiệp, Kiểm lâm pa zum lâng chính quyền vel đong ch’mêêt lêy bhrợ pa ghit tu bhiêc. Đhị pr’đơợ n’năc, công ch’mêêt lêy pa zêng pr’loọng đong đhị đâu, đhăm k’tiêc bhrợ têng, tơợ đêêc xay moon đhr’năng ooy bh’rợ ma nưih đha nuôr ga ría. Coh đâu, apêê đoo ga ría tu cr’noọ pa dưr tr’mông hay vêy cr’noọ n’lơơng, vêy ngai dzoọng n’đăh hoọ đợ tu bhiêc pa hư crâng n’nâu căh? Tơợ đêêc vêy vaih c’lâng bh’rợ crêê tươc k’tiêc pa bhrợ, tr’mông tr’meh ha đha nuôr.”

Coh vel đong apêê tỉnh miền Trung, lươt prang apêê zr’lụ da ding ca coong, zâp đhị công lêy zâp ngai choh keo, zâp đong choh keo. Tơơm keo ga lop prang bha đưn. Bâc đhăm k’tiêc bhươn đong công bơơn choh keo. Bâc đhị, crâng a bhuy, crâng chr’năp coh  tu k’ruung crêê ta pa hư đoọng choh keo. Crâng pa hư tươc ooy, tơơm keo ch’măt vaih tươc đêêc. T’cooh Hồ Văn Thao, ăt coh chr’val Trà Phong, chr’hoong Trà Bồng, tỉnh Quảng Ngãi đoọng năl, choh keo la lâh bâc coh da ding ca coong căh choom zư đơc đac, tươc hân noo ch’noọng apêê toọm đac rêệ gooh, căh zâp đac, hân noo boo dưr vaih tuh hor, hr’lang k’tiêc:“Crâng xooc đâu đha nuôr choh keo pa bhlâng bâc, bh’rợ choh keo zư đơc đac pa bhlâng  hăt. L’lăm a hay, a hêê k’dâng đơc căh mă k’dâng crêê, bh’rợ choh apêê tơơm keo căh choom zư đơc đợ đac coh k’tiêc./.”

Loạt bài: PHÁ RỪNG TRỒNG KEO:

 LỢI MỘT NGƯỜI, HẠI TRIỆU NGƯỜI

Bài 1: Phá rừng tự nhiên đến đâu, cây keo mọc lên đến đó

          Nhóm PV VOV miền Trung­­­

        - Trong 2 tháng 8 và 9 vừa qua, khi cả nước tập trung chống dịch Covid-19 thì trên địa bàn tỉnh Phú Yên liên tiếp xảy ra các vụ phá rừng đầu nguồn nghiêm trọng. Rừng bị tàn phá đến đâu cây keo mọc lên đến đó.

        - Nhiều chuyên gia cảnh báo, cây keo mang lại lợi ích kinh tế trước mắt nhưng nếu phát triển ồ ạt tại vùng núi cao thì tình trạng đất chảy, núi lở, sụt trượt vào mùa mưa dễ gây nhiều thảm họa.

        - Các vụ thảm họa sạt lở đất, vùi lấp nhiều bản làng xảy ra tại các tỉnh miền Trung trong mùa mưa bão năm ngoái một phần do con người tàn phá rừng tự nhiên, đầu nguồn.

        - Bảo vệ rừng tự nhiên ít ỏi còn lại là vấn đề cấp bách, mang tính sống còn. Thế nhưng, nhiều nơi vẫn ồ ạt phá rừng tự nhiên, rừng phòng hộ để trồng keo, thậm chí rừng nằm trong vùng di tích cần được bảo vệ nghiêm ngặt cũng bị triệt hạ để trồng keo.

        Cuối tháng 8, đầu tháng 9 vừa qua, nhiều vụ phá rừng quy mô lớn xảy ra ở tỉnh Phú Yên. Dư luận bức xúc khi nhiều cánh rừng phòng hộ đầu nguồn thuộc các xã Sơn Hội, Sơn Long, Sơn Định, huyện miền núi Sơn Hòa bị tàn phá. Nơi đây từng là địa bàn nóng về nạn phá rừng tự nhiên để trồng keo. Ông Sô Minh Thông, ở thôn Tân Thành, xã Sơn Hội, huyện Sơn Hòa rất bất ngờ khi một số đối tượng ngang nhiên vào Tiểu khu 162, thuộc lưu vực sông Trà Bương, xã Sơn Hội để phá rừng lấy đất trồng keo, nhưng chủ rừng “làm ngơ”:“Từ năm 2017 đến nay, một số đối tượng thuê nhân công đến phát dọn, những cây lớn dùng máy cưa ngã để trồng keo. Những chòm rừng cây to nó thưa thì họ dọn cây nhỏ đi trồng cây keo vào. Đến khi khai thác họ đốt cháy rừng thì họ tiếp tục hạ cây lớn và trồng keo tiếp. Phá rừng tới đâu họ trồng keo tới đó.”

        Không chỉ có rừng phòng hộ bị tàn phá mà ngay cả rừng tự nhiên thuộc Khu di tích lịch sử Quốc gia Hội trường Mùa Xuân - căn cứ cách mạng của tỉnh Phú Yên thời kháng chiến chống Mỹ ở thôn Phong Hậu, xã Sơn Long, huyện Sơn Hòa cũng bị chặt phá. Nhiều cây to nằm trong vùng lõi thuộc Khu di tích lịch sử quốc gia này bị đốn hạ để lấy đất trồng keo. Thế nhưng, khi trả lời phóng viên VOV, ông Đặng Việt Dũng, Phó Trưởng ban phụ trách Ban Quản lý rừng phòng hộ Sơn Hòa, tỉnh Phú Yên cứ khăng khăng cho rằng, mấy năm nay chưa phát hiện vụ phá rừng nào?: “Năm, sáu năm nay chưa phát hiện vụ phá rừng nào, lấn chiếm thì có. Toàn bộ những vụ việc nào lấn chiếm thì chuyển cơ quan xử lý, chủ yếu nó lấn vào diện tích sau khai thác là chính. Còn đối với rừng tự nhiên nó lấn vào thì anh em đến ngăn lại.”

        Cách trả lời sai thực tế của người đứng đầu đơn vị được giao quản lý, bảo vệ rừng khiến dư luận thêm bất bình. Vừa qua, nhiều cánh rừng ở miền núi tỉnh Phú Yên bị chặt phá tràn lan. Khi xảy ra phá rừng thì những người có trách nhiệm lại đùn đẩy lẫn nhau. Ông Nay Y Blung, Bí thư Huyện ủy Sơn Hòa, tỉnh Phú Yên khẳng định, Ban Quản lý rừng phòng hộ Sơn Hòa thời gian qua đã thiếu trách nhiệm trong công tác bảo vệ rừng:“Phá rừng trên địa bàn diễn ra khá tinh vi. Đi thị sát thấy rất rõ, tàn phá rừng bằng cơ giới. Số người vào rừng tàn phá rừng lên đến hàng chục người, sức tàn phá rất nhanh. Cụ thể như khu vực Hòn Đót, xã Sơn Định phát hiện 12 đối tượng chặt phá 10 hécta rừng.”

        Rừng tự nhiên phá tới đâu, cây keo mọc lên tới đó. Tại đây, cách phá rừng theo một “quy trình” để biến rừng tự nhiên thành rừng trồng keo. Lúc đầu, các đối tượng vào tận rừng già, chặt phá những thân cây nhỏ để trồng cây keo. Sau một thời gian, khi cây keo đã lớn, họ cưa đổ các cây lớn, đốt cháy gốc. Đến mùa mưa, họ đưa cây keo vào trồng, cứ như thế hàng chục héc ta rừng phòng hộ đổ xuống là rừng trồng keo lại mọc lên. Ông Trần Hữu Thế, Chủ tịch UBND tỉnh Phú Yên cho biết, tình trạng phá rừng xảy ra từ nhiều năm nay nhưng Ban Quản lý rừng phòng hộ Sơn Hòa chưa làm tròn trách nhiệm: “Việc xử lý không đứt điểm làm cho phá rừng ngày càng trở nên nhiều hơn. Có những chỗ đã bị phá từ lâu rồi cho nên phải có hình thức xử lý. Chúng tôi giao trách nhiệm cho Công an, Sở Nông nghiệp, Kiểm lâm phối hợp với chính quyền địa phương điều tra làm rõ vụ việc. Trên cơ sở đó, cũng điều tra tổng số hộ dân tại đây, diện tích đất canh tác, từ đó đánh giá tình hình về việc người dân lấn chiếm. Ở đây, họ lấn chiếm vì mục đích kinh tế hay có lý do khác, liệu có ai đứng sau những vụ phá rừng này?. Từ đó mới có giải pháp liên quan đến đất sản xuất, an sinh cho người dân.”

       Trên địa bàn các tỉnh miền Trung, đi khắp các vùng trung du đến miền núi cao, đâu đâu cũng thấy người người trồng keo, nhà nhà trồng keo. Cây keo phủ kín sườn đồi. Nhiều diện tích vườn nhà cũng được trồng keo. Nhiều nơi, rừng tự nhiên, rừng phòng hộ đầu nguồn bị tàn phá để trồng cây keo. Rừng phá đến đâu, cây keo mọc lên đến đó. Ông Hồ Văn Thao, ở xã Trà Phong, huyện Trà Bồng, tỉnh Quảng Ngãi cho biết, trồng keo quá nhiều ở miền núi cao không giữ được nước, đến mùa hè các dòng suối khô cạn, thiếu nước; mùa mưa xuất hiện lũ quét, gây sạt lở đất: “Rừng hiện nay bà con trồng cây keo rất nhiều, việc trồng cây keo giữ nước rất hạn chế. Trước đây, chúng ta dự đoán không dự lường được, việc trồng các loại cây keo không giữ được nguồn nước.”./.