Chr’hoong Nam Giang vêy 2 c’bhúh acoon cóh bha lâng xoọc ặt ma mông nắc Cơ Tu lâng Giẻ Triêng. Đhị râu pa dưr za zum âng chr’hoong da ding coong n’nâu, đha nuôr Cơ Tu, Giẻ Triêng ta luôn đoàn kết muy loom, cắh xay moon c’bhúh acoon ma nưuíh bấc hay hắt. Công tơợ râu đoàn kết n’nâu, nắc cóh c’bhúh ch’na đh’nắh âng đay, đha nuôr Cơ Tu , n’đhơ đha nuôr Giẻ Triêng zêng vêy choom zêệ bhrợ đợ ch’na cơnh: A vị hor, z’ră, cuốt âng Cơ Tu cắh cậ a đhôr bóh, a liing ca xâu, k’zoóh, láp âng ma nứih Giẻ Triêng. Râu chr’nắp la lay cóh apêê ch’na, pr’ộm âng đha nuôr apêê acoon cóh cóh chr’hoong Nam Giang buôn cắh lấh đươi dua bấc zr’ma, nắc muy đươi dua apêê a rang ray, a moọt, bhlăng xi… bhrợ t’váih bấc ch’na cha đha hum yêm la lay cơnh cắh vêy đhị ooy công vêy. A moó Zơ râm Thị Ngân, vel La Bơ B, chr’val Chà Vàl, chr’hoong Nam Giang đoọng năl: “K’xâu nắc râu a liing ma mông cóh crâng a rúih, vêy bấc vitamin C lâng đạm. Nâu đoo bơơn lêy ch’na yêm la lay âng ma nứih Cơ Tu  đhị chr’hoong Nam Giang. Râu đâu ahêê choom dươi dua đoọng pa dứah boọl a lắc buốh. Xang n’nắc nắc z’ră a đhấc, nắc đoo râu ch’na âng ma nứih Cơ Tu lâng Giẻ Triêng bơơn đươi dua cóh apêê bhiệc bhan, pa zêng veye: a đhấc, lêệ p’riêng, prớ bhoóc, xang n’nắc t’moọt zấp râu ooy n’coo, hor đhị ta pêê óih jôông đoọng u chêện, xang n’nắc pay a dương zrắ pa glêy”.

Ảnh: Đăng Nguyên

  Cắh muy đha nuôr Cơ Tu, Giẻ Triêng cóh chr’hoong Nam Giang, Đông Giang, Tây Giang, nắc ma nưuíh Ca Dong, Xê Đăng, Bh’noong cóh apêê chr’hoong Hiệp Đức, Bắc Trà My, Nam Trà My, Phước Sơn công vêy đợ ch’na yêm la lay lâng bhrợ t’váih muy c’léh văn hóa la lay cóh c’bhúh ch’na dhd’nắh apêê acoon cốh Việt Nam. Cơnh lâng pr’đơợ pr’ặt tr’mông ặt ga bọ lâng ha rêê dhuốch, tu cơnh đêếc ch’na đh’nắh âng đha nuôr bấc nắc bh’nơơn tơợ crâng ca coong, toọm đác, cơnh bhrợ têng công z’zăng buôn, dóo vêy k’đháp, Cóh đêếc, apêê ch’na vêy cóh pr’ặt tr’mông zấp t’ngay cơnh: x’rong úh lâng p’chau, bánh p’chau, a đúh hor, a đuh úh troọng a tăng, a dul cha hất, a xiu toọm lúc lâng bhơi góc bhrợ ca dzuố…. Zấp bêl vel bhươl veye bhiệc bhan, đha nuôr apêê acoon cóh Ca Dong, Xê Đăng, Bh’noong dzợ năl pa zum bhrợ lâng bh’nơơn a đhắh dzăm tơợ crâng ca coong, toọm đác lâng bhơi nhấc đoọng úh bhrợ ch’na pr’dzăm đoọng ha t’mooi….Bh’rợ ra pặ pa chăm ch’na âng đha nuôr apêê acoôn cóh đhị đâu công z’zăng buôn, n’đhang công cậ yêm đha hum bhlâng lâng chríh cơnh lâng pr’zớc, t’mooi ch’ngai đăn. A moó Nguyễn Thị Kim Miết, chr’val Trà Mai, chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam xay moon: “Râu la lay ch’na pr’dzăm âng đha nuôr Ca Dong, Xê Đăng cóh chr’hoong Nam Trà My nắc đợ ch’na vêy bơơn ra pặ đhị a pậ lâng xang nắc vêy bơơn tôm đớc đhị ha la prí lâng zấp râu ch’na pr’dzăm zêng ra pặ lương đớc đhị đêếc, cắh vêy đớc cóh chom, đhia, cắh đươi dhuốh, zr’híc, nắc đươi têy cuốch cha. Râu liêm pr’hay cóh apêê ch’na pr’dzăm âng Ca Dong, Xê Đăng nắc bêl bhrợ têng ch’na pr’dzăm cắh đươi dua n’xiêng, hắt zr’ma lâng nắc p’ghít cóh bh’rợ ki’đhơợng lêy mơ a tăng, a há, k’ría, xêệp, đợ râu đâu bơơn pa zum bhrợ ma mơ đoọng ha t’mooi cha xoọc đhiệp ha boóp, doó buôn p’âl bêl cha”.

Ảnh: Đăng Nguyên

Cơnh alang bơr chr’hoong cóh dúp âng tỉnh Quảng Nam nắc chr’hoong Tiên Phước lâng Nông Sơn, đợ ch’na pr’dzăm âng apêê đoo buôn p’têệt lâng râu bh’nơơn la lay âng vel đong cơnh: pa néh nhum, bánh xèo c’roót, a lắc t’boon, a lắc prí c’ruôl, a lắc hoong, nem ca dzuố ha la liễu, bánh trần a hứ… Zr’lụ ch’na pr’dzăm âng apêê vel đong n’nâu công ta luôn đơơng âi đha hum yêm âng đhăm k’tiếc clung k’tiếc Quảng. t’coóh Nguyễn Ngọc Phước, t’mooi tước Quảng Nam xay moon: “Acu lêy bấc ch’na pr’dzăm cóh đâu pa bhlâng yêm lâng ra pă  liêm lêy. Apêê đoo âu xay trúih pa cắh pr’ặt tr’mông cóh đâu cơnh: nhộng lúc pa néh nhum yêm bhlâng, a cu âi ting cha”.

Cơnh lâng pr’đơợ pr’ặt tr’mông trúih da ding Trường Sơn – Tây Nguyên, vêy đhr’niêng bh’rợ bhrợ têng ha rêê, tu cơnh đêếc đha nuôr apêê acoon cóh Quảng Nam công dzợ đơơng bấc râu c’léh âng crâng ca coong. Cóh bấc c’lâng bh’rợ, zư đớc rau liêm pr’hay âng đha nuôr  zấp acoon cóh, ngành văn hóa tỉnh Quảng Nam công âi p’ghít zư đớc apêê ch’na pr’dzăm yêm la lay âng đha nuôr da ding ca coong. T’coốh Hồ Tấn Cường, Phó Gám đốc Sở Văn hóa Thể thao lâng Du lịch tỉnh Quảng Nam đoọng năl: “Cóh c’bhúh văn hóa ch’na dh’nắh, nắc vêy muy chr’nắp bha lâng nắc apêê đoo bơơn xay moon pa cắh đợ chr’nắp văn hóa cóh ting ch’na dhd’nắh. Nắc đoo apêê đoo choom pa ghít pr’dhang muy c’bhúh đha nuôr ặt ma mông cóh vel Cơ Tu, pa dưr pr’đhang n’nắc dưr váih ch’na đhr’nắh cóh a pướih cha cha đoọng ha t’mooi. Muy râu chr’nắp cớ, apêê xoọc p’têệt bhlưa apêê đha nuôr cóh clung lâng đha nuôr da ding ca coong. Nâu đoo nắc pr’đơợ pa bhllâng chr’nắp cóh zấp ch’na dhd’nắh apêê đoo âi năl k’rong zư đớc râu đoàn kêt zấp acoon cóh đhi noo”.

Choom moon, nắc tu đợ râu c’léh liêm pr’hay, bấc cơnh c’chăl bhlưa ty a hay lâng xoọc đâu, đơơng âng c’léh hr’lúc văn hóa zr’lụ đhăm k’tiếc âi zooi pr’zớc, t’mooi ch’ngai đắn năl bấc lấh mơ tước văn hóa ch’na đh’nắh âng đha nuôr apêê acoon cóh da ding ca coong Quảng Nam. Nâu đoo nắc pr’đơợ đoọng tỉnh Quảng Nam pa dưr du lịch p’têệt lâng bh’rợ zư đớc râu liêm chr’nắp văn hóa đhi noo apêê acoon cóh n’đắh  mặt t’ngay lơơp âng tỉnh./.

Ẩm thực- Nét văn hóa độc đáo của đồng bào vùng cao Quảng Nam

  Tấn Sỹ

  Văn hóa ẩm thực của đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao Quảng Nam có nhiều nét độc đáo, đa dạng, đan xen giữa truyền thống và hiện đại, mang tính giao thoa văn hóa vùng không chỉ khu biệt ở Quảng Nam mà còn mở rộng ra phạm vi cả nước và thế giới. Đáng chú ý, các nghệ nhân ẩm thực ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số Quảng Nam đã bắt đầu có sự chuyển giao thế hệ, nhiều thanh niên nam nữ dân tộc thiểu số giờ đã có thể đảm nhận nấu nướng, bài trí món ăn truyền thống của dân tộc mình để giới thiệu, quảng bá cho bạn bè và du khách gần xa…

  Huyện Nam Giang có 2 dân tộc thiểu số chính đang sinh sống là Cơ Tu và Giẻ Triêng…Trong sự phát triển chung của huyện vùng biên này, thì cộng đồng người Cơ Tu, Giẻ Triêng luôn đoàn kết một lòng, không phân biệt tộc người lớn hay tộc người nhỏ. Cũng từ tinh thần đoàn kết này, mà trong kho tàng ẩm thực của mình, đồng bào Cơ Tu hay đồng bào Giẻ Triêng đều có thể chế biến thành thục các món như: Cơm Lam, Zà Rá, Bánh Sừng Trâu của người Cơ Tu hay Dơi Nướng, Kiến Đỏ Chua Ngọt, Láp của người Giẻ Triêng. Điều đặc biệt trong các món ăn, đồ uống của bà con các dân tộc ở huyện Nam Giang thường ít sử dụng gia vị mà chủ yếu dùng các loại lá  trên nương rẫy như lá Rang rây, tiêu rừng, cà diềm…tạo nên nhiều món ăn đặc trưng, mang hương vị rất riêng mà không vùng đất nào, hay tộc người nào có thể có được. Chị Zơ Râm Thị Ngân, thôn La Bơ B, xã Chà Vàl, huyện Nam Giang cho biết: “Món kiến đỏ lấy loài kiến sống trong rừng, chứa rất nhiều vi ta min C và đạm, đây được coi là món đặc sản của người Cơ Tu tại huyện Nam Giang. Món này chúng ta có thể dùng để giải rượu trong những buổi tiệc lớn. Tiếp theo là món Zà Rá Môn Dóc, là món đặc sản của người Cơ Tu và Giẻ Triêng được sử dụng trong các lễ hội tết mùa, bao gồm các nguyên liệu như: Môn dóc, thịt khô, ớt trắng, sau đó người ta bỏ tất cả nguyên liệu vào trong ống, nướng trên lữa hồng cho chín rồi dùng nhánh tre thọc nhuyển để làm thức ăn”.

Không chỉ đồng bào Cơ Tu, Giẻ Triêng ở huyện Nam Giang, Đông Giang, Tây Giang mà người Ca Dong, Xê Đăng, Bhnoong ở các huyện Hiệp Đức, Bắc Trà My, Nam Trà My, Phước Sơn cũng có những món ẩm thực đặc trưng và đã tạo thành một nét văn hóa riêng trong kho tàng ẩm thực các dân tộc Việt Nam. Với đặc thù cuộc sống gắn liền với nương rẫy, nên thức ăn của bà con chủ yếu là sản vật từ núi rừng, sông suối, cách chế biến cũng khá đơn giản, không cầu kì. Trong đó, các món ẩm thực có trong cuộc sống hàng ngày như: canh rau ranh nấu với ốc đá, bánh ốc, ếch nướng ống tre, thịt ếch um cà đắng, gỏi hoa chuối rừng, cá suối trộn rau dớn bóp chua…Mỗi khi bản làng có lễ hội, bà con các dân tộc Ca Dong, Xê Đăng, Bhnoong còn biết kết hợp nhuần nhuyễn sản vật từ núi rừng, sông suối với rau rừng để chế biến món ăn đãi khách…Việc bài trí món ăn của đồng bào các dân tộc ở nơi đây cũng khá đơn giản song không kém phần hấp dẫn bạn bè và du khách gần xa.

  Chị Nguyễn Thị Kim Miết, xã Trà Mai, huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam chia sẻ: “Đặc trưng món ăn của đồng bào Ca Dong, Xê Đăng ở huyện Nam Trà My là những món ăn sẽ được bày trên cái mẹt và sau đó sẽ lót lá chuối và tất cả các món ăn đều bày lên đó chứ không bỏ chén, đĩa, không dùng đũa và dùng tay để bốc món ăn. Nét độc đáo trong các món ăn của dân tộc Ca Dong, Xê Đăng là khi chế biến những món ăn hoàn toàn không dùng dầu mỡ, ít gia vị và thường chú trọng việc điều phối các vị đắng, cay, mặn, chát, những vị này được phối hợp hài hòa khiến cho thực khách sẽ vừa miệng, không cảm giác ngấy, ngán khi ăn”.

  Với hai huyện trung du đặc trưng của Quảng Nam là Tiên Phước và Nông Sơn, những món ẩm thực của họ luôn gắn liền với nông sản đặc trưng vùng quê như: mít non trộn, bánh xèo ong, rượu lòn bon, rượu chuối hột, rượu ong vò vẽ, nem chua lá liễu, bánh trần gừng…Không gian ẩm thực của các địa phương này cũng luôn mang đậm hồn sắc quê hương của vùng đất trung du xứ Quảng.

“Tôi thấy nhiều món ăn ở đây rất ngon, và trình bày đẹp mắt. Người ta đã giới thiệu về tính cách cây nhà lá vườn như: Nhộng, mít trộn rất ngon, tôi đã từng thưởng thức”.- ông Nguyễn Ngọc Phước, khách du lịch đến Quảng Nam cảm nhận.

Với đặc thù sinh sống trên vùng Trường Sơn-Tây Nguyên, có phong tục, tập quán canh tác nương rẫy, nên ẩm thực của đồng bào các dân tộc thiểu số Quảng Nam vẫn còn mang nhiều nét hoang sơ, dân dã.  Trong nhiều biện pháp, giải pháp bảo tồn bản sắc văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số, ngành văn hóa tỉnh Quảng Nam cũng đã chú trọng bảo tồn các món ẩm thực đặc trưng của đồng bào vùng cao.

Ông Hồ Tấn Cường, Phó Giám đốc Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Nam cho biết: “Trong văn hóa ẩm thực lần này, nó có một giá trị nổi trội là người ta giải mã được những giá trị văn hóa ngay trong từng món ăn. Đó là người ta có thể mô hình hóa một cộng đồng cư dân trong làng Cơ Tu, biến mô hình hóa đó trở thành sắp xếp món ăn trong bàn tiệc để chiêu đãi khách. Và một điều thú vị hơn nữa, người ta đang gắn kết giữa các món ăn đồng bào miền xuôi với đồng bào miền núi mà đây là có ý nghĩa vô cùng lớn lao, biểu hiện sự tiếp biến văn hóa, tình đoàn kết giữa đồng bào miền xuôi và đồng bào miền núi, đây là nền tảng vô cùng đáng quý trong từng món ăn người ta đã biết chắt chiu để giữ gìn truyền thống đoàn kết giữa các dân tộc anh em”.

Có thể nói, chính những nét độc đáo, đa dạng, đan xen giữa truyền thống và hiện đại, mang tính giao thoa văn hóa vùng miền đã giúp bạn bè, du khách gần xa biết nhiều hơn đến văn hóa ẩm thực của cộng đồng các dân tộc thiểu số ở miền núi Quảng Nam. Đây chính là điều kiện, là tiền đề để tỉnh Quảng Nam phát triển du lịch gắn với bảo tồn bản sắc các dân tộc anh em ở phía Tây của tỉnh./.