Đhí hân ha pruốt bhrợ gớt đoong cr’đe

Nâu cơy đhanuôr, a ngắh a va đương xơợng bài chòi

Xa nul âng ch’gâr, đợ bhr’ươl boóp p’rá ta đang k’dua âng a noo Hiệu, a moó Hiệu nắc đợ manuýh hô bài chòi, k’đơơng zập ngai chô k’rong ooy zr’lụ bhươn tr’ngâl Hội An, toor k’ruung Hoài, đô thị ty Hội An, tỉnh Quảng Nam.

Xang boóp p’rá hat ta đang k’dua, a noo Hiệu lâng a moó Hiệu hát xay p’cắh pazêng bêệ bài. Đợ bài chòi pazêng vêy 30 bêệ, pác mơ 10 n’jéh n’loong t’tứi. Manuýh cha ớh nắc mót ooy pazêng bêệ pợ k’tứi. Bêl ch’gâr vêy ta đhưng u nhượt xay moon nắc hội bài chòi tơớp ta bhrợ nắc zập cha nắc manuýh cha ớh bài chòi k’đhơợng 3 bêệ bài âng apêê đoo ma lêy pay. A noo Hiệu, a moó Hiệu glúh pay tơợ n’coo vêy n’jéh cr’đe c’croóh bấc chu, xang n’nắc nắc huốt pay pazêng bêệ bài. Muy chu cơnh đêếc, bơr a nhi a noo a moó Hiệu hát đhơ nớc bài. Pợ hân noo crêê k’đhơợng bài t’mêê vêy ta đớc nắc manuýh cha ớh k’đhơợng tr’coọ, t’coọ pêê chu, cắh cậ ta đang moon “ nâu vêy” lâng vêy ta đoọng muy cờ k’tứi. Tước bêl pợ hân noo bơơn zươi zập 3 p’nong (nắc zươi pêê bệệ cờ) nắc ta đang moon “tước” lâng t’coọ tr’coọ đanh lấh mơ. Nắc xoọc đêếc ch’gâr cóh pợ a căn vêy ta đhưưng, xay moon ơy vêy manuýh zươi.

Muy cha nắc manuýh zươi vêy ta cher đoọng muy bêệ đèn lồng Hội An xay moon rau bhui har: “Acu bhui har pa bhlâng bêl bơơn zươi chr’ớh n’nâu. Acu kiêng pa bhlâng Bài chòi, muy c’kir văn hoá phi vật thể nắc vêy UNESCO haanh déh. Acu lêy Bài chòi nắc muy bh’rợ nghệ thuật chr’nắp pr’hay. Tơợ Bài chòi acu lêy nắc ađay tr’đăn lấh mơ lâng n’năl lấh mơ acoon manuýh Quảng Nam”.

Bài chòi ng’năl nắc chr’ớh bài cóh pợ. Bêl cha ớh bài chòi apêê đoo bhrợ 10 pêệ pợ t’tứi lâng 1 pợ bha lâng đhị m’pâng, ng’đớc nắc pợ a căn. Manuýh cha ớh nắc ắt cóh pợ acoon, ha dzợ a noo Hiệu, a moó Hiệu dzoong cóh pợ a căn đhị m’pâng. Hân đhơ cơnh đêếc, cóh Trung Bộ, t’đui ooy cr’chăl, vêy zr’lụ cắh bhrợ pợ, nắc đhiệp bha lếp a lợ, ra pặ tr’nớt bhrợ x’nur k’tứi, dzông n’coo bài nọc… đoọng cha ớh bài chòi. Bhr’ươl hát bài chòi nắc vêy ta pa choom cóh c’lâng boóp p’rá cóh đhanuôr tơợ lang n’nâu tước ooy lang n’tốh, xay moon cr’noọ cr’niêng, rau la liêm pr’hay âng đhanuôr bhrợ ha rêê đhuốch cóh Trung bộ. Cóh t’tun n’nâu, công nắc tơợ rau đhanuôr tơợ lang ahay k’rong pazum đoọng bhrợ t’váih pazêng rau pr’hat Nam Trung bộ cơnh: xuân nữ, xàng xê, cổ bản, hò Quảng… đh’rứah lâng crêê tước âng đhr’năng hát tuồng nắc bhrợ t’váih muy rau môn ngh thuật sân khấu t’mêê, ng’đớc nắc kịch hát bài chòi. Đoo bêl Tết cắh cậ bhiệc bhan, manuýh cha ớh chòi cắh muy đoọng bhrợ t’váih rau bhui har, ting n’nắc nắc kiêng xơợng cơnh bhr’ươl pr’hát bài chòi, ghít cơnh ty đanh âng apêê a noo Hiệu, a moó Hiệu. Vêy manuýh tước lâng chr’ớh Bài chòi nắc tu kiêng xơợng bhr’ươl pr’hát, rau ta béch cóh bh’rợ đương ta ơơi bhui har âng a noo Hiệu. Tước ooy Độ thị ty Hội An cha ớh bài chòi, đhanuôr lâng ta mooi ch’ngai đăn nắc loóih lâng a noo Hiệu – Nguyên Đán, muy cha nắc bhrợ têng bh’rợ hô hát bài chòi tơợ c’moo 1980. Lâng đhr’năng hát, diễn xuất liêm pr’hay, bhui har, t’coóh Nguyễn Đán vêy ta moon nắc muy cóh pazêng manuýh zư lêy rau chr’nắp pr’hay âng bài chòi phố ty: “Cóh bh’rợ n’nâu, k’đháp bhlâng âng manuýh diễn viên nắc bhrợ cơnh ooy đoọng rơl ta mooi. Công cơnh muy cha nắc diễn viên bhrợ cr’chăng cóh sân khấu, bêl ng’prá muy n’juông t’váih cr’chăng nắc cắh vêy ngai k’chăng nắc acu công căh lấh bhui har. Cóh bh’rợ n’nâu công cơnh đêếc, bêl hát nắc ng’hát h’cơnh choom liêm pr’hay. Nâu đoo nắc kinh nghiệm đoọng ha lang t’tun ch’mêết lêy ghít. Bêl pay huốt muy bêệ bào nắc ng’năl bài n’nắc n’hau a chắc, nắc ng’hát n’hau, ch’mêết lêy ghít ooy xa nay lâng cr’noọ đoọng hát”.

A moó Nguyễn Thị Lệ Nga, muy cha nắc k’coon âng Đô thị ty Hội An kiêng pa bhlâng hô hát Bài chòi tơợ bêl dzợ k’tứi. Ting cơnh a moó Nga, bhrợ a noo Hiệu hô hát bài chòi ơy k’đháp, bhrợ a moó Hiệu nắc k’đháp lấh mơ. Mị bơr cha nắc nắc tr’năl cr’noọ, manuýh đương ta mooh, manuýh đương ta ơơi, ta ơơi crêê cơnh, n’jứah bhrợ t’váih rau bhui har, hân đhơ cơnh đêếc zập bêl nắc công zư rau chr’nắp pr’hay âng hát bài chòi. K’nặ 20 c’moo bhrợ têng bh’rợ n’nâu, bấc chu lướt biểu diễn ooy k’tiếc k’ruung n’lơơng, a moó Lệ Nga xay moon, đoọng manuýh k’tiếc k’ruung n’lơơng n’năl văn hoá chr’nắp pr’hay âng bài chòi nắc manuýh diễn vêy bh’rợ diễn xuất tr’đăn lâng zập ngai. A moó Lệ Nga xay truíh: “Ha dang đoọng muy cha nắc manuýh âng k’tiếc k’ruung n’lơơng n’năl lâng kiêng Bài chòi nắc cóh bh’rợ hát, diễn xuất nắc liêm pr’hay lấh mơ, tr’đăn lâng zập ngai, nắc đợ apêê pr’zớc tơợ k’tiếc k’ruung n’lơơng n’năl ghít lấh mơ ooy chr’ớh Bài chòi”.

Tơợ c’moo 1998, Trung tâm Văn hoá – Thể thao thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam nắc ơy bhrợ bấc lớp pa choom apêê cha ớh tr’coọ xa nul, diễn viên hát pr’hát ty đanh, bài chòi. C’moo 2004, thành phố Hội An nắc tơớp đoọng pr’hát ty đanh, pr’hát chòi pa choom cóh trường học. Lâng tơợ c’moo 2011 tước nâu cơy, vel đong n’nâu nắc cớ bhrợ bấc lớp pa choom hát pr’hát ty đanh, bài chòi k’goóh đoọng ha p’niên k’tứi. Ting cơnh t’coóh Võ Phùng, Giám đốc Trung tâm Văn hoá – Thể thao thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam, bh’rợ đoọng bài chòi ooy xa nay bh’rợ: Ha dum Phố ty cắh bhrợ têng đợ bh’rợ chr’ớh ty đanh, chr’ớh bài chòi cóh zập ha dum đhị công viên bhươn tr’ngâl An Hội, cóh toor k’ruung Hoài, thành phố Hội An nắc chô đơơng rau liêm choom chr’nắp pa bhlâng: “Chr’ớh Bài chòi vêy bấc n’juông pr’hát pr’hay pa bhlâng. N’jứah vêy bh’rợ p’too pa choom, chắp hơnh bh’rợ tr’nêng liêm crêê âng acoon manuýh tơợ pazêng n’juông pr’hát, tục ngữ. Vêy cơnh cậ nắc đợ n’juông p’rá ng’xơợng nắc đớp t’tái, ng’xơợng nắc doọ cơnh t’tái, bhrợ ha manuýh cha ớh bhui har. Bh’rợ n’nâu âng Hội An n’jứah bhrợ t’váih rau chr’nắp pr’hay âng truyền thống, xay moon rau p’too pa choom bấc pa bhlâng, xay bhrợ cơnh rau xa nay bh’rợ cóh c’xêê c’moo nâu cơy. Azi đươi nghệ thuật Bài chòi, chr’ớh bài chòi, tang cha ớh bài chòi đoọng xay moon c’lâng xa nay, chính sách âng Đảng lâng Nhà nước tước ooy đhanuôr, bhrợ đoọng ha xã hội liêm crêê lấh mơ”./.

Về Hội An vui hội Bài chòi

                         PV Vinh Thông

Bài chòi là một trò chơi dân gian, mang hơi thở cuộc sống của cộng đồng dân cư các tỉnh miền Trung (từ Quảng Bình vào đến Khánh Hòa) thường được tổ chức vào dịp Tết Nguyên đán hay lễ hội. Bài chòi lưu giữ bản sắc của cư dân bản địa với những giá trị văn độc đáo và sức sống mạnh mẽ được cộng đồng cư dân miền Trung gìn giữ từ bao đời. Với những giá trị văn hóa đó, bài chòi vừa được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Ngày 5/5, tại thành phố Quy Nhơn, UBND tỉnh Bình Định phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức Lễ đón Bằng UNESCO công nhận Nghệ thuật Bài chòi Trung bộ Việt Nam là Di sản phi vật thể đại diện của nhân loại. Để hiểu thêm về giá trị độc đáo của loại hình nghệ thuật này, mời bà con và các bạn cùng Vinh Thông, PV Đài TNVN về Đô thị cổ Hội An tham gia hội bài chòi và tìm hiểu những nét văn hóa của trò chơi dân gian này.

… “Gió xuân phảng phất nhành tre

         Mời bà con, cô bác lắng nghe bài chòi…”

Tiếng trống hội rộn rã, những lời hô xướng, mời gọi mở hàng của anh Hiệu, chị Hiệu là người hô bài chòi, thu hút sự chú ý mọi người tập trung về khu vực vườn tượng An Hội, bờ Tây sông Hoài, đô thị cổ Hội An, tỉnh Quảng Nam. 

Sau lời hát mở màn, anh Hiệu và chị Hiệu hô hát giới thiệu các quân bài. Bộ bài chòi gồm có 30 lá chia thành 10 loại thẻ gỗ. Người chơi được vào ngồi trong những chòi nhỏ. Khi trống thúc liên hồi báo hiệu hội bài chòi bắt đầu thì mỗi người chơi bài chòi tay cầm 3 con bài do họ tự chọn. Anh Hiệu, chị Hiệu bước ra lấy ống thẻ xóc đi, xóc lại rồi chậm rãi rút từng con bài. Mỗi lần như vậy, hai anh chị Hiệu hô câu hát mang tên con bài. Chòi nào giữ quân bài vừa được hô tên thì người chơi cầm cái mõ gõ lên ba tiếng hoặc hô vang “có đây” và được trao một cây cờ đuôi nheo nhỏ. Đến lúc chòi nào ăn đủ 3 con (tức là được 3 cờ) thì hô to "tới" và gõ một hồi mõ kéo dài. Ngay lúc này trống tum, trống cán ở chòi cái vang lên liên hồi, báo hiệu có người thắng cuộc. 

        Một người thắng cuộc được tặng thưởng chiếc đèn lồng Hội An chia sẻ niềm vui: "Tôi rất vui khi là người thắng trò chơi này. Tôi rất thích Bài chòi, một di sản văn hóa phi vật thể vừa được UNESSCO vinh danh. Tôi thấy Bài chòi là một loại hình nghệ thuật đặc sắc và thú vị. Thông qua Bài chòi tôi thấy dường như mình gần gũi và hiểu người Quảng Nam hơn".

Bài chòi hiểu nôm na là chơi bài trên chòi. Khi chơi bài chòi người ta dựng 10 chiếc chòi con và 1 chòi chính giữa còn gọi là chòi cái. Người chơi ngồi trên các chòi con, còn anh Hiệu, chị Hiệu đứng ở chòi trung tâm. Thế nhưng ở Trung Bộ, từng thời điểm, có nơi không dựng chòi, chỉ trải chiếu, bày ghế rồi dựng cây nêu, treo ống bài nọc… để chơi bài chòi. Lời hô hát bài chòi được truyền khẩu trong dân gian từ đời này qua đời khác, phản ánh tư duy, thẩm mỹ bình dân của cư dân nông nghiệp Trung bộ. Sau này cũng chính từ dân gian đúc kết lại để ra đời các làn điệu dân ca Nam Trung bộ như: xuân nữ, xàng xê, cổ bản, hò Quảng... cộng với ảnh hưởng của lối hát, lối nói tuồng mà hình thành một bộ môn nghệ thuật sân khấu mới gọi là kịch hát bài chòi. Mỗi dịp Tết hay hội hè, người chơi bài chòi không chỉ để giải trí mà thích nghe lối hô hát bài chòi, đậm chất dân gian của các anh Hiệu, chị Hiệu. Có người tìm đến trò chơi Bài chòi chỉ vì mê giọng hát, tài ứng biến dí dỏm của anh Hiệu. Đến Đô thị cổ Hội An chơi bài chòi, người dân và du khách gần xa khá quen thuộc với anh Hiệu - Nguyễn Đán, một người từng gắn bó với hô hát bài chòi từ những năm 1980. Với lối hô hát, diễn xuất duyên dáng, ứng biến linh hoạt, hài hước, ông Nguyễn Đán được ví là một trong những người “giữ hồn” của bài chòi phố cổ. “Trong nghề này, khó nhất của người diễn viên là làm thế nào để quyến rũ khách đến. Cũng như một người diễn hài trên sân khấu, khi anh nói ra một câu tấu hài mà không có người cười thì mình cảm thấy hụt hẫng. Trong nghề này cũng vậy, khi hát thì đầu óc phải tập trung. Đây là một kinh nghiệm mà thế hệ trẻ sau này cần phải chú ý. Khi rút một quân bài ra thì phải biết quân bài đó tên gì, sẽ hát gì, tập trung vào nội dung và ý tưởng để hát”.

Chị Nguyễn Thị Lệ Nga, một người con của Đô thị cổ Hội An đam mê hô hát Bài chòi từ thuở nhỏ. Theo chị Nga, làm anh Hiệu hô hát bài chòi đã khó, làm chị Hiệu càng khó hơn nhiều. Cả hai phải có sự ăn ý, kẻ tung, người hứng, linh hoạt ứng khẩu, hô xướng, vừa tạo không khí vui tươi, dí dỏm nhưng lúc nào cũng giữ được cái hồn của hô hát bài chòi. Gần 20 năm gắn bó với nghề, nhiều lần ra nước ngoài biểu diễn, chị Lệ Nga bộc bạch, để người nước ngoài hiểu được nét văn hóa độc đáo của bài chòi thì người diễn phải có lối diễn xuất gần gũi với mọi người. chị Lệ Nga bộc bạch: “Nếu để một người nước ngoài hiểu được và yêu thích Bài chòi thì trong cách hô hát, diễn xuất phải tự nhiên, chân chất, gần gũi với mọi người thì những người bạn nước ngoài sẽ hiểu hơn về trò chơi Bài chòi”.

Từ năm 1998, Trung tâm Văn hóa – Thể thao thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam đã mở nhiều lớp đào tạo nhạc công, diễn viên hô hát dân ca, bài chòi. Năm 2004, thành phố Hội An bắt đầu đưa dân ca, bài chòi vào trường học. Và từ năm 2011 đến nay, địa phương này tiếp tục mở nhiều lớp dạy hát dân ca, bài chòi miễn phí cho trẻ em. Theo ông Võ Phùng, Giám đốc Trung tâm Văn hóa – Thể thao thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam, việc đưa bài chòi vào chương trình "Đêm Phố cổ" hay tổ chức gian trò chơi bài chòi hàng đêm tại công viên vườn tượng An Hội, bên bờ sông Hoài, thành phố Hội An đã mang lại hiệu quả thiết thực: “Trò chơi Bài chòi có nhiều câu hát nhân ngãi rất hay. Nó vừa có tính chất giáo dục, tôn trọng đạo lý làm người từ những câu ca dao, tục ngữ. Thậm chí có những câu nói nghe thì tục mà rất là thanh, làm cho hội chơi thêm vui thú. Cách làm này của Hội An vừa mang hơi thở của truyền thống, mang tính giáo dục cao, vừa mang tính đương đại. Chúng tôi dùng nghệ thuật bài chòi, trò chơi bài chòi, sân chơi bài chòi để tuyên truyền chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đến với công chúng, làm cho xã hội tốt đẹp hơn”./.